Luận văn: Đề xuất mô hình gây trồng & bảo tồn các loài song mây tại Mê Linh

Nghiên cứu sinh trưởng của các loài song mây tại Mê Linh, Vĩnh Phúc, nhằm đề xuất mô hình gây trồng và bảo tồn bền vững các loài song mây.

• Tác giả: Trịnh Xuân Vịnh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Phương Anh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu sinh trưởng của một số loài song mây ở khu vực Trạm đa dạng sinh học Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc nhằm đề xuất mô hình gây trồng và bảo tồn các loài song mây
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu phân loại Song mây
• 1.2. Tổng quan về nghiên cứu gây trồng và phát triển Song mây
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xây dựng bản đồ hiện trạng rừng
• 2.4.2. Phương pháp điều tra, phân tích, phân loại
• 2.4.2.1. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.4.2.2. Phương pháp xử lý mẫu trong phòng thí nghiệm
• 2.4.3. Nghiên cứu tài liệu chọn giống, tạo cây con, khả năng gây trồng các loài Song mây
• 2.4.4. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của các loài Song mây trong khu vực nghiên cứu
• 2.4.5. Phương pháp kế thừa
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình
• 3.1.3. Đá mẹ - thổ nhưỡng
• 3.1.3.1. Đá mẹ
• 3.1.3.2. Thổ nhưỡng

Tóm tắt

I. Khám phá song mây Mê Linh Tiềm năng phát triển bảo tồn

Song mây là một trong những nhóm lâm sản ngoài gỗ quan trọng. Chúng mang lại lợi ích kinh tế cao và có ý nghĩa xã hội lớn. Nghiên cứu tại Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh (Vĩnh Phúc) đã mở ra hướng đi mới. Đây là cơ sở để đề xuất các mô hình gây trồng và bảo tồn hiệu quả. Khu vực này, một phần của dãy Tam Đảo, có điều kiện tự nhiên thuận lợi. Đất feralit và khí hậu nhiệt đới gió mùa tạo môi trường lý tưởng cho song mây phát triển. Việc nghiên cứu sinh trưởng của các loài song mây bản địa và du nhập tại đây không chỉ phục vụ mục tiêu khoa học. Nó còn góp phần vào công cuộc bảo tồn đa dạng sinh học và tạo ra sinh kế người dân bền vững. Các loài như Mây nếp (Calamus tetradactylus) và Song mật (Calamus platyacanthoides) đã chứng tỏ tiềm năng lớn. Nghiên cứu này là mắt xích quan trọng, kết nối khoa học với thực tiễn, hướng tới một ngành công nghiệp song mây chuyên nghiệp và có trách nhiệm tại huyện Mê Linh và các tỉnh phía Bắc.

1.1. Vai trò của Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh

Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh, thành lập năm 1999, đóng vai trò là một hiện trường thực nghiệm quan trọng. Đây là nơi thực hiện các đề tài nghiên cứu về đa dạng sinh học, tài nguyên sinh vật và bảo vệ môi trường. Theo tài liệu của Trịnh Xuân Vịnh (2010), mục đích của trạm là nghiên cứu cấu trúc hệ sinh thái và quy luật phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái. Với hệ thực vật phong phú, gồm khoảng 1.129 loài, Trạm Mê Linh là nơi lý tưởng để nghiên cứu và lưu giữ các nguồn gen thực vật quý hiếm, trong đó có song mây. Việc xây dựng mô hình gây trồng song mây tại đây cung cấp dữ liệu khoa học tin cậy. Dữ liệu này có thể nhân rộng ra các vùng có điều kiện tương tự, góp phần vào chiến lược phát triển bền vững cho các địa phương miền núi phía Bắc.

1.2. Giá trị kinh tế và văn hóa của cây song mây

Song mây từ lâu đã gắn liền với đời sống và văn hóa của người Việt. Sợi song mây chắc, dẻo và dễ uốn cong, là nguyên liệu thủ công mỹ nghệ không thể thiếu. Các sản phẩm từ mây tre đan không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn là mặt hàng xuất khẩu giá trị cao. Giá trị kinh tế cây mây thể hiện rõ qua việc cung cấp việc làm và thu nhập ổn định cho hàng ngàn lao động tại các làng nghề mây tre đan. Sự phát triển của ngành này còn thúc đẩy du lịch và quảng bá văn hóa địa phương. Tuy nhiên, để đảm bảo nguồn cung ổn định, việc chủ động gây trồng và xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm mây là vô cùng cấp thiết. Nghiên cứu tại Mê Linh chính là bước đi đầu tiên để hiện thực hóa mục tiêu này, đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn tài nguyên.

II. Giải mã thách thức Nguy cơ cạn kiệt nguồn gen song mây

Tài nguyên song mây tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Nhu cầu ngày càng tăng từ thị trường tiêu thụ mây tre đan trong và ngoài nước đã thúc đẩy việc khai thác quá mức. Tình trạng khai thác thiếu tổ chức, không đi đôi với tái tạo đã làm suy giảm nghiêm trọng trữ lượng song mây trong tự nhiên. Theo các nghiên cứu, nhiều loài song mây có giá trị cao đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Khảo sát tại Trạm Mê Linh cho thấy số lượng cá thể của các loài bản địa còn rất ít. Ví dụ, loài Mây thuần (Calamus rhabdocladus) chỉ còn ghi nhận một cá thể duy nhất. Sự suy giảm này không chỉ là mất mát về bảo tồn đa dạng sinh học. Nó còn đe dọa trực tiếp đến nguồn nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, ảnh hưởng đến sự tồn tại của các làng nghề truyền thống và đời sống của cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào rừng. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng tác động tiêu cực, làm thay đổi môi trường sống và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh tự nhiên của các loài này.

2.1. Hiện trạng khai thác quá mức và suy thoái rừng

Việc khai thác song mây tự nhiên một cách ồ ạt, không có quy hoạch là nguyên nhân chính dẫn đến cạn kiệt. Người dân thường khai thác cả những cây non, chưa đến tuổi thu hoạch, làm mất đi khả năng tái sinh của quần thể. Cùng với đó, nạn phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ trái phép đã làm thu hẹp môi trường sống của song mây. Khi rừng tự nhiên bị suy thoái, các loài song mây, vốn là cây ưa bóng và cần hệ sinh thái rừng ổn định để phát triển, sẽ không thể tồn tại. Tài liệu gốc chỉ ra rằng, khu vực Mê Linh trước đây bị tác động mạnh bởi con người, tạo ra các thảm thực vật thứ sinh nghèo kiệt. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy sự suy giảm của lâm sản ngoài gỗ luôn đi đôi với sự suy thoái của hệ sinh thái rừng.

2.2. Ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế người dân địa phương

Sự cạn kiệt nguồn song mây tự nhiên tác động trực tiếp và sâu sắc đến sinh kế người dân, đặc biệt là cộng đồng các dân tộc thiểu số sống gần rừng. Đối với họ, song mây không chỉ là nguồn thu nhập chính mà còn là một phần trong đời sống văn hóa. Khi nguồn tài nguyên này khan hiếm, người dân mất đi một phương tiện mưu sinh quan trọng, làm gia tăng áp lực lên các tài nguyên khác và có thể dẫn đến đói nghèo. Điều này đi ngược lại với các mục tiêu xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội tại các vùng khó khăn. Nếu không có các giải pháp can thiệp kịp thời, như phát triển mô hình trồng trọt và có chính sách hỗ trợ nông nghiệp phù hợp, sự phụ thuộc vào khai thác tự nhiên sẽ tạo ra một vòng luẩn quẩn của suy thoái tài nguyên và nghèo đói.

III. Hướng dẫn kỹ thuật gây trồng song mây từ vườn ươm hiệu quả

Để giải quyết vấn đề cạn kiệt, việc chủ động nhân giống và gây trồng là giải pháp căn cơ và bền vững. Nghiên cứu tại Mê Linh đã hệ thống hóa các kỹ thuật canh tác song mây, từ khâu chọn giống đến chăm sóc cây con. Quy trình này đảm bảo tỷ lệ nảy mầm và tỷ lệ sống cao, tạo ra nguồn cây giống chất lượng cho các mô hình trồng thâm canh. Việc xây dựng các vườn ươm cây giống chuyên nghiệp là tiền đề quan trọng. Tại đây, các kỹ thuật xử lý hạt giống phức tạp có thể được thực hiện đồng bộ. Các loài khác nhau đòi hỏi phương pháp xử lý riêng. Ví dụ, hạt Song mật cần xử lý bằng nước nóng hoặc axit sulfuric loãng để phá vỡ trạng thái ngủ nghỉ, trong khi hạt Mây nếp có tỷ lệ nảy mầm tự nhiên cao hơn. Việc áp dụng đúng quy trình kỹ thuật không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất cây giống mà còn góp phần bảo tồn và nhân rộng các nguồn gen thực vật quý hiếm đang bị đe dọa ngoài tự nhiên.

3.1. Bí quyết chọn giống và xử lý hạt song mây

Chất lượng cây giống bắt đầu từ khâu chọn cây mẹ và thu hái hạt. Cần chọn những cây mẹ khỏe mạnh, không sâu bệnh, sinh trưởng tốt trong tự nhiên. Thời điểm thu hái quả rất quan trọng, phải thu khi quả đã chín đều để đảm bảo chất lượng hạt tốt nhất. Theo nghiên cứu của Trịnh Xuân Vịnh (2010), sau khi thu hái, quả cần được ủ 2-3 ngày, sau đó ngâm nước, chà sạch lớp vỏ thịt và hong khô trong bóng râm. Hạt giống cần được xử lý trước khi gieo để tăng tỷ lệ nảy mầm. Phương pháp phổ biến là ngâm hạt trong nước nóng 40-45°C trong vài giờ. Một số loài vỏ cứng như Song mật (Calamus platyacanthoides) có thể cần xử lý bằng axit loãng. Quy trình này giúp phá vỡ vỏ cứng, kích thích hạt nảy mầm nhanh và đồng đều.

3.2. Quy trình ươm và chăm sóc cây con trong bầu

Sau khi xử lý, hạt được gieo trên luống đất đã chuẩn bị kỹ. Đất gieo cần tơi xốp, thoát nước tốt và sạch cỏ dại. Hạt được rải đều và phủ một lớp đất mỏng. Luống gieo cần được che phủ bằng rơm rạ để giữ ẩm. Khi cây con mọc được 1-2 lá thật, chúng được cấy vào bầu đất. Đất trong bầu thường được trộn thêm phân chuồng hoai mục để cung cấp dinh dưỡng. Vườn ươm cần có giàn che để điều tiết ánh sáng, vì cây song mây non ưa bóng. Cần tưới nước giữ ẩm thường xuyên và phòng trừ sâu bệnh. Tùy thuộc vào loài, sau khoảng 12-18 tháng, khi cây con đủ tiêu chuẩn về chiều cao và số lá, chúng có thể được xuất vườn để trồng. Quá trình này đòi hỏi sự tỉ mỉ nhưng đảm bảo tỷ lệ sống cao khi đưa ra trồng thực địa.

IV. Phương pháp nông lâm kết hợp Mô hình trồng mây dưới tán rừng

Mô hình trồng song mây dưới tán rừng là một giải pháp nông lâm kết hợp tiêu biểu, mang lại lợi ích kép về kinh tế và môi trường. Thay vì phá rừng để trồng trọt, mô hình này tận dụng không gian dưới tán của các khu rừng hiện có. Song mây là loài cây ưa bóng, phát triển tốt dưới bóng râm của các cây gỗ lớn. Do đó, việc trồng xen canh chúng trong các khu rừng nghèo, rừng đang phục hồi hoặc rừng trồng công nghiệp là hoàn toàn khả thi. Phương pháp này không chỉ tạo ra sản phẩm lâm sản ngoài gỗ có giá trị, cải thiện thu nhập cho người dân, mà còn góp phần làm tăng độ che phủ, chống xói mòn đất và nâng cao tính bảo tồn đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng. Kết quả nghiên cứu tại Mê Linh cho thấy nhiều loài song mây sinh trưởng tốt trong các trạng thái rừng khác nhau, mở ra triển vọng nhân rộng mô hình này trên quy mô lớn, hướng tới một nền lâm nghiệp phát triển bền vững.

4.1. Kỹ thuật thâm canh cây mây trong rừng phục hồi

Các khu rừng tự nhiên nghèo kiệt hoặc đang trong quá trình phục hồi (trạng thái IIIA1, IIB theo phân loại của ngành lâm nghiệp) là đối tượng lý tưởng cho việc áp dụng mô hình này. Đây là những khu vực có sẵn cây gỗ che bóng và thảm mục giữ ẩm. Kỹ thuật thâm canh cây mây ở đây bao gồm việc phát dọn thực bì theo băng hoặc theo hố, tạo không gian cho cây mây non phát triển. Mật độ trồng tùy thuộc vào loài và điều kiện lập địa. Ví dụ, loài Mây nếp có thể trồng với mật độ dày hơn so với Song mật. Việc bón lót bằng phân chuồng hoặc phân vi sinh khi trồng giúp cây bén rễ nhanh và sinh trưởng tốt hơn trong giai đoạn đầu. Trong vài năm đầu, cần chăm sóc định kỳ, làm cỏ và phát quang để cây không bị cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng.

4.2. Trồng xen mây trong các mô hình rừng trồng kinh tế

Mô hình trồng xen song mây trong các khu rừng trồng keo, thông, bạch đàn cũng cho thấy hiệu quả cao. Nghiên cứu tại Mê Linh đã trồng thử nghiệm cây mây nếp và Mây rút dưới tán rừng trồng Thông và Keo. Kết quả rất khả quan, cây sinh trưởng tốt, đặc biệt là Mây nếp. Việc trồng xen này không ảnh hưởng đến sự phát triển của cây gỗ chính. Ngược lại, nó còn giúp cải tạo đất, tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích và đa dạng hóa sản phẩm. Đây là một hướng đi thông minh, giúp các chủ rừng tối ưu hóa hiệu quả kinh tế. Mô hình này đặc biệt phù hợp với các chương trình trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi núi trọc, kết hợp mục tiêu kinh tế với bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

V. Kết quả thực nghiệm Đánh giá sinh trưởng các loài mây giá trị

Quá trình theo dõi và đo đếm sinh trưởng các loài song mây được gây trồng tại Trạm Mê Linh đã cung cấp những dữ liệu khoa học quý giá. Kết quả cho thấy sự thích nghi và tiềm năng phát triển khác nhau giữa các loài trong các điều kiện sinh thái cụ thể. Một số loài bản địa như Mây nếp (Calamus tetradactylus) và Mây balansa (Calamus henryanus) chứng tỏ khả năng sinh trưởng rất tốt. Đặc biệt, loài Mây rút (Daemonorops jenkinsiana), vốn phân bố chủ yếu ở miền Trung, khi được đưa về trồng thử nghiệm tại miền Bắc cũng cho kết quả rất khả quan. Điều này cho thấy tiềm năng mở rộng vùng trồng của các loài có giá trị kinh tế cao. Ngược lại, một số loài như Song mật (Calamus platyacanthoides) lại cho thấy sự sinh trưởng chậm hơn trong điều kiện rừng trồng, đòi hỏi cần có những nghiên cứu sâu hơn về điều kiện lập địa phù hợp. Những kết quả này là cơ sở thực tiễn để lựa chọn loài cây trồng phù hợp cho từng loại rừng, tối ưu hóa hiệu quả của các mô hình gây trồng và bảo tồn.

5.1. Tốc độ tăng trưởng vượt trội của Mây nếp và Mây rút

Cây mây nếp (Calamus tetradactylus) là loài có giá trị thương mại cao nhất và cũng là loài cho thấy khả năng sinh trưởng tốt nhất. Theo tài liệu, Mây nếp được trồng năm 2005 dưới tán rừng phục hồi (trạng thái IIB), sau 5 năm đã đạt tăng trưởng bình quân 1,3 m/năm. Tương tự, Mây rút (Daemonorops jenkinsiana) trồng năm 2008 cũng đạt tăng trưởng bình quân 23,78 cm/năm trong giai đoạn đầu và nhiều cá thể vượt cao trên 1 mét sau 27 tháng. Sự thành công của hai loài này khẳng định chúng là những đặc sản địa phương tiềm năng, có thể phát triển thành cây trồng chủ lực trong các chương trình xóa đói giảm nghèo và làm giàu từ rừng.

5.2. Thử nghiệm với Song mật Calamus platyacanthoides

Song mật là loài có giá trị cao, được ghi trong Sách đỏ Việt Nam với cấp độ Sẽ nguy cấp (VU). Trong tự nhiên tại Mê Linh, loài này sinh trưởng tốt ở trạng thái rừng nghèo kiệt IIIA1. Tuy nhiên, khi được trồng thử nghiệm dưới tán rừng trồng Thông và Keo, cây lại sinh trưởng khá chậm, với tăng trưởng bình quân chỉ đạt 3,9 cm/năm, thấp hơn nhiều so với cây tái sinh tự nhiên. Kết quả này cho thấy Song mật có những yêu cầu khắt khe hơn về điều kiện sinh thái, có thể không phù hợp với đất đai hoặc môi trường vi khí hậu trong rừng trồng thuần loài. Điều này gợi ý rằng cần có thêm các thử nghiệm trồng loài này ở trạng thái rừng tự nhiên phục hồi để tìm ra mô hình tối ưu, phục vụ mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học đối với loài quý hiếm này.

VI. Tương lai song mây Mê Linh Bảo tồn và chuỗi giá trị bền vững

Nghiên cứu tại Mê Linh không chỉ dừng lại ở các kết quả khoa học. Nó mở ra một tầm nhìn chiến lược cho tương lai của ngành song mây tại Việt Nam. Để biến tiềm năng thành hiện thực, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa khoa học, chính sách và thị trường. Việc nhân rộng các mô hình gây trồng và bảo tồn thành công là bước đi tiên quyết. Điều này giúp chủ động nguồn cung nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, giảm áp lực khai thác lên rừng tự nhiên. Song song đó, việc xây dựng một chuỗi giá trị sản phẩm mây hoàn chỉnh, từ người trồng, người thu mua, cơ sở chế biến đến thị trường tiêu thụ mây tre đan, là yếu tố sống còn. Điều này đảm bảo lợi ích được phân chia công bằng, khuyến khích người dân tham gia trồng và bảo vệ song mây. Tương lai của song mây phụ thuộc vào khả năng xây dựng một nền sản xuất có trách nhiệm, gắn liền phát triển bền vững với bảo tồn đa dạng sinh học.

6.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ nông nghiệp và lâm nghiệp

Để khuyến khích người dân tham gia vào các mô hình trồng song mây, vai trò của nhà nước là vô cùng quan trọng. Cần có những chính sách hỗ trợ nông nghiệp cụ thể như: cung cấp cây giống chất lượng cao với giá ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, và tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn vay. Các chương trình giao đất giao rừng cần lồng ghép nội dung phát triển lâm sản ngoài gỗ, coi song mây là một cây trồng chiến lược. Ngoài ra, việc xây dựng các tiêu chuẩn và chứng nhận cho sản phẩm mây bền vững sẽ giúp nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Những chính sách này sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ, thúc đẩy việc chuyển đổi từ khai thác tự nhiên sang trồng trọt có quy hoạch.

6.2. Hướng tới phát triển thị trường và thương hiệu sản phẩm

Việc phát triển vùng nguyên liệu phải đi đôi với phát triển thị trường. Cần tăng cường các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối các làng nghề mây tre đan với các doanh nghiệp xuất khẩu và người tiêu dùng. Xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm mây từ các vùng trồng bền vững, như “Song mây Mê Linh”, sẽ tạo ra sự khác biệt và nâng cao giá trị. Việc ứng dụng công nghệ vào thiết kế và sản xuất để tạo ra các sản phẩm đa dạng, phù hợp với thị hiếu hiện đại cũng là một hướng đi cần thiết. Một thị trường tiêu thụ mây tre đan ổn định và rộng mở sẽ là động lực cuối cùng, đảm bảo sự thành công và bền vững cho toàn bộ chuỗi giá trị sản phẩm mây.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Gi¸o Dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr-êng ®¹i häc l©m nghiÖp TrÞnh Xu©n VÞnh Nghiªn cøu sinh tr-ëng cña mét sè loµi song m¢y ë khu vùc Tr¹m ®a d¹ng sinh häc Mª Linh, tØnh VÜnh Phóc nh»m ®Ò xuÊt m« h×nh g©y trång vµ b¶o tån c¸c loµi song m©y Chuyªn ngµnh: Qu¶n lý b¶o vÖ tµi nguyªn rõng M· sè: 60.68 LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng-êi h-íng dÉn khoa häc : TS. TrÇn ThÞ Ph-¬ng Anh Hµ Néi - 2010 Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹O Bé N¤NG NGHIÖP Vµ PTNT TR¦êNG §¹I HäC L¢M NGHIÖP TrÞnh Xu©n VÞnh Nghiªn cøu sinh tr-ëng cña mét sè loµi song m¢y ë khu vùc Tr¹m ®a d¹ng sinh häc Mª Linh, tØnh VÜnh Phóc nh»m ®Ò xuÊt m« h×nh g©y trång vµ b¶o tån c¸c loµi song m©y LUËN V¡N TH¹C SÜ KHOA HäC L¢M NGHIÖP Hµ Néi - 2010 1 më ®Çu Song m©y lµ mét trong nh÷ng nhãm l©m s¶n ngoµi gç quan träng vµ ®em l¹i lîi Ých kinh tÕ cao, v× chóng ®-îc dïng lµm ®å gia dông, nguyªn liÖu s¶n xuÊt m©y tre ®an xuÊt khÈu, hµng thñ c«ng mü nghÖ cao cÊp. Song m©y cã ý nghÜa x· héi lín lao v× ®ã lµ nguån thu nhËp cña céng ®ång nh÷ng ng-êi sèng trong rõng vµ gÇn rõng. Trong vßng vµi thËp kû gÇn ®©y, víi nh÷ng b-íc nh¶y vät cña ho¹t ®éng nghiªn cøu ®· dÉn ®Õn sù ®¸nh gi¸ ®óng tÇm quan träng cña Song m©y, ph-¬ng ph¸p g©y trång, thu h¸i ®-îc chó träng h¬n.

Thµnh phÇn loµi Song m©y ë ViÖt Nam rÊt ®a d¹ng, ®Õn nay ®· thèng kª ®-îc kho¶ng 40 loµi. HiÖn nay c¸c loµi Song m©y ®ang bÞ khai th¸c qu¸ møc, thiÕu tæ chøc, cïng víi suy gi¶m diÖn tÝch rõng dÉn ®Õn nguy c¬ c¹n kiÖt nguån tµi nguyªn nµy. ChÝnh v× vËy, ngoµi viÖc t¨ng c-êng c«ng t¸c qu¶n lý vµ nghiªn cøu sö dông, khai th¸c, cÇn cã nh÷ng m« h×nh g©y trång vµ b¶o tån c¸c loµi Song m©y nh»m ph¸t triÓn c¸c loµi Song m©y cã gi¸ trÞ. Tr¹m §a d¹ng sinh häc Mª Linh (VÜnh Phóc) ®-îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 1063 - Q§-KHCNQG, ngµy 6/8/1999 cña gi¸m ®èc Trung t©m Khoa häc tù nhiªn vµ C«ng nghÖ quèc gia (nay lµ ViÖn Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam).

Môc ®Ých cña viÖc thµnh lËp tr¹m lµ lµm hiÖn tr-êng thùc nghiÖm cho c¸c ®Ò tµi nghiªn cøu liªn quan ®Õn ®a d¹ng sinh häc, tµi nguyªn sinh vËt vµ b¶o vÖ m«i tr-êng sinh th¸i cho sinh viªn, nghiªn cøu sinh vµ nh÷ng nhµ nghiªn cøu còng nh- nh÷ng ng-êi yªu thiªn nhiªn, ®ång thêi lµ n¬i nghiªn cøu tÝnh ®a d¹ng cña khu hÖ ®éng vËt vµ thùc vËt vïng nhiÖt ®íi, lµm ®iÓm ®Þnh vÞ nghiªn cøu cÊu tróc hÖ sinh th¸i, quy luËt diÔn thÕ phôc håi hÖ sinh th¸i bÞ suy tho¸i vµ c¸c t¸c nh©n ¶nh h-ëng ®Õn qu¸ tr×nh ®ã. Tr¹m §a d¹ng sinh häc Mª Linh n»m trong vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa lµ nh©n tè sinh th¸i chÝnh ph¸t sinh c¸c quÇn hÖ rõng rËm th-êng xanh bao phñ toµn bé khu vùc tr-íc khi cã t¸c ®éng cña con ng-êi. Do cã t¸c ®éng cña con ng-êi ®· t¹o nªn c¸c lo¹t diÔn thÕ thø sinh nh©n t¸c-phôc håi, cã tÝnh 2 chÊt t-¬ng tù nh- mét sè khu b¶o tån ë miÒn B¾c ViÖt Nam [20]. ViÖc nghiªn cøu c¸c loµi Song m©y, kh¶ n¨ng g©y trång vµ sinh tr-ëng ë ViÖt Nam nãi chung vµ t¹i Tr¹m ®a d¹ng sinh häc Mª Linh nãi riªng lµ mét m¾t xÝch trong viÖc ®Ò xuÊt m« h×nh b¶o tån vµ nh©n nu«i nguån tµi nguyªn thiªn nh»m b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

Tõ nh÷ng yªu cÇu cÊp b¸ch ®ã, chóng t«i chän ®Ò tµi: "Nghiªn cøu sinh tr-ëng cña mét sè loµi song m©y ë khu vùc Tr¹m ®a d¹ng sinh häc Mª Linh, tØnh VÜnh Phóc nh»m ®Ò xuÊt m« h×nh g©y trång vµ b¶o tån c¸c loµi Song m©y " nh»m môc ®Ých lµm c¬ së ®Ó sö dông hîp lý tµi nguyªn thùc vËt, gãp phÇn vµo c«ng cuéc b¶o tån tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam còng nh- trong khu vùc. 3 Ch-¬ng 1 tæng quan tµi liÖu 1. Tæng quan vÒ nghiªn cøu ph©n lo¹i Song m©y Song m©y th-êng lµ c¸c c¸c loµi cã th©n leo vµ cã gai thuéc hä Cau (Arecaceae) ph©n bè ë c¸c vïng nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi ë ch©u ¸ vµ ch©u Phi, phÇn lín thuéc ph©n hä Calamoideae, ngoµi ra cßn cã c¸c loµi trong chi Desmoncus (kho¶ng 60 loµi) trong t«ng Cocoeae, ph©n hä Arecoideae vµ Chamaedorea (1 loµi) trong t«ng Hyophorbeae, ph©n hä Ceroxyloideae tuy nhiªn c¸c loµi nµy cho th©n cã chÊt l-îng kÐm, ý nghÜa th-¬ng m¹i nhá [36]. S¶n phÈm quan träng nhÊt cña Song m©y lµ phÇn th©n sau khi ®· t-íc bá hÕt bÑ l¸, sîi Song m©y lu«n ch¾c, ®Æc, dÔ uèn cong.

Sù ®a d¹ng lín nhÊt cña Song m©y tËp trung ë khu vùc §«ng Nam ¸. Nghiªn cøu ph©n lo¹i Song m©y trªn thÕ giíi. Mét trong sè nh÷ng nhµ khoa häc ®Çu tiªn m« t¶ c¸c chi Song m©y cã thÓ kÓ ®Õn Linnaeus (1753) [72], «ng ®· m« t¶ loµi Calamus rotang L. Trong nh÷ng nghiªn cøu gÇn ®©y, sè l-îng c¸c loµi thuéc chi Calamus ®-îc m« t¶ kho¶ng 400 loµi.

Blume (1830), ®· m« t¶ mét sè loµi trong c¸c chi Ceralotobus, Daemonorops vµ Kolthalsia. HiÖn nay sè loµi trong c¸c chi nµy lªn tíi 150 loµi [59]. Dransfield (1980, 1982) [59], ®· m« t¶ 3 loµi thuéc chi Pogonotium vµ 1 loµi thuéc chi Retispatha ph©n bè ë b¸n ®¶o Malaxia vµ Borneo, trong ®ã cã 3 loµi lµ loµi ®Æc h÷u cña Borneo. Trong lÞch sö nghiªn cøu hä Cau, c¸c loµi Song m©y chñ yÕu ®-îc xÕp vµo c¸c t«ng vµ ph©n hä.

Trong c¸c hÖ thèng ph©n chia hä Cau thµnh c¸c nhãm t-¬ng ®-¬ng bËc t«ng vµ ®Æt tªn t-¬ng ®-¬ng bËc ph©n t«ng (cã ®u«i - inae) gåm Martius (1831-1850), Kunth (1841), Thwaites (1864), Beccari (1877-1890), Blume (1836) vµ ph©n chia thµnh c¸c t«ng (tribus): tiªu biÓu lµ c¸c t¸c gi¶ Bentham & Hooker (1862-1867), Ridley (1907) vµ Beccari (1908- 1931), Blatter (1926), c¸c chi nµy ®-îc xÕp vµo t«ng Lepidocaryeae hoÆc Calameae, riªng hÖ thèng cña J. C¸ch s¾p xÕp thø 2 lµ ph©n chia hä Cau thµnh c¸c ph©n hä (subfamily) víi c¸c t«ng vµ ph©n t«ng nh- Griffith (1844-1845); Potztal trong c«ng tr×nh cña Engler (1964), Takhtajan (1982, 1987), Whitmore (1970), Johns & Hay (1984), Uhl & Dransfield (1987), D. Trong c¸c hÖ thèng nãi trªn, hÖ thèng ph©n chia hä Cau cña Uhl & Dransfield (1987) cã -u ®iÓm h¬n c¸c hÖ thèng kh¸c lµ ®· dùa vµo ®Æc ®iÓm cña hoa vµ côm hoa ®Ó ph©n chia thµnh c¸c ph©n hä vµ trËt tù cña c¸c ph©n hä t-¬ng ®èi phï hîp víi xu h-íng tiÕn ho¸ nªn ®-îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu trªn thÕ giíi ñng hé. Theo hÖ thèng nµy c¸c chi Song m©y ®-îc s¾p xÕp nh- sau (B¶ng 1.

C¸ch s¾p xÕp c¸c chi Song m©y theo hÖ thèng cña Uhl & Dransfield (1987) Subfam. Ancistrophyllinae Lacosperma (Mann & Wendl.) Drude Eremospatha (Mann & Wendl. Metroxylinae Korthalsia Blume Subtrib. Calamineae Daemonorops Blume Calamus L.

Calospatha Blume Ceratolobus Blume Retispatha Dransf. Plectocomiinae Myrialepis Becc. Oncocalamus Oncocalamus (Mann & Wendl. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu hä Song m©y ë c¸c vïng l©n cËn ViÖt Nam, cã Dransfield (1979) ®· m« t¶ 9 chi, 94 loµi thuéc c¸c chi Song m©y ë vïng Malay peninsula [30].

Pei, Chen & Tong (1991), m« t¶ 3 chi, 44 loµi Song m©y ë Trung Quèc [68]. Dransfield et al. Evans et al. Nghiªn cøu ph©n lo¹i Song m©y ë ViÖt Nam.

Ng-êi ®Çu tiªn nghiªn cøu hä Cau nãi chung vµ c¸c loµi Song m©y nãi riªng ë §«ng D-¬ng ph¶i kÓ ®Õn Loureiro (1790), «ng ®· m« t¶ 6 loµi thuéc chi Calamus [73]. C¸c chi Song m©y ë §«ng D-¬ng Beccari (1911) Magalon (1930) Gagnepain & Conrard (1937) Subfam. LepidocaryÐes Trib. Calameae Korthalsia Korthalsia Korthalsia Plectocomia Plectocomia Plectocomia Plectocomiopsis Plectocomiopsis Calamus Calamus Calamus Daemonorops Daemonorops Daemonorops Myrialepis Bejaudia 7 Nh÷ng nghiªn cøu tiÕp theo ë §«ng D-¬ng cã Beccari (1910) [70], Magalon (1930) [66], Gagnepain & Conrard (1937) trong c«ng tr×nh do Lecomte chñ biªn [64] ®· m« t¶ mét sè chi thuéc Song m©y.

TrËt tù c¸c chi vµ quan ®iÓm s¾p xÕp cña c¸c t¸c gi¶ ®-îc thÓ hiÖn trong B¶ng 1. Trong c¸c c«ng tr×nh trªn, ®¸ng chó ý nhÊt lµ c«ng tr×nh do Lecomte (1937) chñ biªn [64], trong ®ã Gagnepain & Conrard ®· ®-a ra khãa ®Þnh lo¹i vµ m« t¶ 8 chi, 33 loµi Song m©y kh¸ chi tiÕt. MÆc dï cßn nhiÒu h¹n chÕ vµ thiÕu sãt nh- danh ph¸p cña mét sè loµi ®· thay ®æi, nh-ng ®©y vÉn lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu quan träng cho nh÷ng ng-êi quan t©m ®Õn hä Cau nãi chung vµ c¸c loµi Song m©y nãi riªng. Ph¹m Hoµng Hé lµ t¸c gi¶ ng-êi ViÖt Nam cã nh÷ng nghiªn cøu vÒ hä Cau, trong ®ã cã c¸c loµi Song m©y kh¸ chi tiÕt.

N¨m 1972 [12], t¸c gi¶ m« t¶ ng¾n gän 5 chi, 10 loµi loµi cã ë miÒn Nam. N¨m 1993 [13], 2000 [14], t¸c gi¶ m« t¶ ng¾n gän vµ cã h×nh vÏ minh häa ®¬n gi¶n cho 7 chi vµ 35 loµi c¸c loµi Song m©y ë ViÖt Nam. H¹n chÕ cña c¸c c«ng tr×nh nµy lµ kh«ng cã khãa ®Þnh lo¹i vµ danh ph¸p cã nhiÒu thay ®æi, tuy nhiªn ®©y lµ tµi liÖu quan träng vµ cã gi¸ trÞ trong viÖc x¸c ®Þnh s¬ bé c¸c loµi cã ë ViÖt Nam. Mét sè c«ng tr×nh kh¸c ph©n lo¹i kh¸c nh- Lª Kh¶ KÕ (chñ biªn) n¨m 1975 [16] míi chØ ®-a ra khãa ®Þnh lo¹i cña 2 chi vµ m« t¶ 4 loµi Song m©y th-êng thÊy ë ViÖt Nam.

TrÇn ThÞ Ph-¬ng Anh (2008) [4], ®· lËp khãa ®Þnh lo¹i, cã h×nh vÏ vµ ¶nh minh häa cho 31 loµi Song m©y thuéc 6 chi ë ViÖt Nam. Tuy nhiªn, cho ®Õn nh÷ng n¨m gÇn ®©y, danh ph¸p mét sè loµi còng cã sù thay ®æi vµ còng ®· cã nhiÒu loµi míi ®-îc ph¸t hiÖn ë ViÖt Nam [45]. Ngoµi ra cßn mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ sö dông kh¸c cña mét sè loµi Song m©y ë ViÖt Nam. Tæng quan vÒ nghiªn cøu g©y trång vµ ph¸t triÓn Song m©y Trªn thÕ giíi, nh÷ng nghiªn cøu vÒ kh¶ n¨ng sinh tr-ëng vµ g©y trång Song m©y chñ yÕu tËp trung ë c¸c n-íc §«ng Nam ¸.

8 LÞch sö trång Song m©y cã tõ nh÷ng n¨m 1850, t¹i c¸c n-íc nh- In®«nªxia sau ®ã lan sang c¸c n-íc kh¸c ë ch©u ¸, ®Æc biÖt lµ c¸c n-íc §«ng Nam ¸. Tuy nhiªn tµi liÖu vÒ kh¶ n¨ng sinh tr-ëng vµ g©y trång c¸c loµi Song m©y kh«ng cã nhiÒu. C«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ g©y trång vµ ph¸t triÓn Song m©y ®¸ng chó ý nhÊt lµ c«ng tr×nh cña Dransfield J. (1994) [36], c¸c t¸c gi¶ ®· m« t¶, nghiªn cøu kh¶ n¨ng sinh tr-ëng, ph¸t triÓn, nh©n gièng, g©y trång, c¸ch thu h¸i vµ chÕ biÕn cña 23 loµi Song m©y cã gi¸ trÞ vµ ®-a ra danh s¸ch h¬n 100 loµi Song m©y kh¸c ë §«ng Nam ¸.