MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu tổng quát.
Mục tiêu cụ thể. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Những nghiên cứu trên thế giới.
Những nghiên cứu về họ Gừng. Những nghiên cứu ở Việt Nam. Những nghiên cứu về họ Gừng. Những nghiên cứu về Thảo quả.
Hiện trạng phát triển Thảo quả tại Hà Giang. Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội.
NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.
Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu chung. Cách tiếp cận của đề tài.
Phương pháp nghiên cứu cụ thể .28 ii CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đặc điểm hình thái loài Thảo quả. Đặc điểm sinh thái loài Thảo quả tại tỉnh Hà Giang.
Đặc điểm khí hậu. Đặc điểm đất đai. Đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật nơi có loài Thảo quả phân bố. Đặc điểm phân bố loài Thảo quả tại tỉnh Hà Giang.
Kết quả điều tra Thảo quả trên các tuyến điều tra. Đặc điểm phân bố thảo quả theo các dạng sinh cảnh. Đặc điểm sinh trưởng và sâu bệnh hại Thảo quả. Kết quả điều tra tình hình sinh trưởng.
Kết quả điều tra tình hình sâu bệnh hại và cách phòng trừ. Nghiên cứu khả năng nhân giống bằng phương pháp vô tính. Tiêu chuẩn cây mẹ được lựa chọn. Ảnh hưởng của tuổi hom đến nhân giống tách hom gốc Thảo quả.
Kết quả ảnh hưởng của giá thể đến nhân giống tách hom gốc Thảo quả. Ảnh hưởng của chất kích thích ra rễ đến nhân giống tách hom gốc Thảo quả. Kết quả ảnh hưởng của thời vụ giâm hom đến nhân giống tách hom gốc cây Thảo quả. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững loài Thảo quả.
Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong công tác bảo tồn và phát triển loài Thảo quả. Đề xuất một số giải pháp phát triển loài Thảo quả .55 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .59 TÀI LIỆU THAM KHẢO .60 iii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Hiện trạng phân bố Thảo quả tại các huyện của tỉnh Hà Giang. Đặc điểm hình thái loài Thảo quả tại khu vực nghiên cứu.
Kết quả điều tra sơ bộ về đất đai tại khu vực nghiên cứu. Mô tả đặc điểm phẫu diện đất. Phân bố Thảo quả trên các tuyến điều tra. Phân bố thảo quả trên các dạng sinh cảnh.
Kết quả nghiên cứu sinh trưởng của cây Thảo quả. Kết quả tuyển chọn cây Thảo quả làm cây mẹ. Ảnh hưởng của loại hom đến nhân giống tách hom gốc Thảo quả. Ảnh hưởng của giá thể đến tỉ lệ sống và sự hình thành rễ mới của hom Thảo quả.
Ảnh hưởng của chất kích thích ra rễ đến tỉ lệ sống và sự hình thành rễ của hom Thảo quả. Ảnh hưởng của thời vụ đến nhân giống giâm hom cây Thảo quả. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong công tác phát triển loài Thảo quả tại Hà Giang.54 iv DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Phẫu diện đất đại diện nơi loài Thảo quả phân bố.
Hình thái lá cây Thảo quả. Hình thái thân cây Thảo quả. Hoa Thảo quả. Hình thái quả Thảo quả.
Cấu trúc thảm thực vật có loài Thảo quả phân bố. Tính cấp thiết của đề tài Hà Giang là tỉnh miền núi biên giới phía Bắc của Tổ quốc, với tổng diện tích tự nhiên là 7.914,8 km2, trong đó đất lâm nghiệp có rừng là 437.217,9 ha, chủ yếu là rừng tự nhiên. Do đặc thù về điều kiện địa hình với dải núi cao Tây Côn Lĩnh và Cao nguyên Đồng Văn đã tạo nên địa hình cao dần về phía Tây Bắc, thấp dần về phía Đông Nam và chia thành 3 tiểu vùng mang đặc điểm khác nhau. Vùng núi đất phía Tây gồm 2 huyện Hoàng Su Phì, Xín Mần và vùng núi cao phía bắc gồm 4 huyện: Đồng Văn, Quản Bạ, Yên Minh, Mèo Vạc với kiểu thời tiết á nhiệt đới và ôn đới, rất phù hợp cho đầu tư phát triển cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế cao.
Tiểu vùng thấp bao gồm thành phố Hà Giang và các huyện còn lại có thể phát triển cây dược liệu ngắn ngày và cây thân gỗ đa tác dụng (Quế, Hồi.) làm sản phẩm hàng hóa. Thảo quả tên khoa học là Amomum aromaticum Roxb., thuộc họ gừng (Zingiberacea). Đây là một loài cây thân thảo, sống lâu năm dưới tán rừng, có giá trị dược liệu và giá trị kinh tế cao, đã được con người biết đến từ lâu. Hiện nay Thảo quả được coi là một loài cây xóa đói giảm nghèo của cộng đồng các dân tộc ít người ở các tỉnh miền núi cao phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Hà Giang và Cao Bằng.
Thảo quả cũng là loài cây chỉ có thể sinh trưởng, phát triển và cho năng suất cao khi sống dưới tán rừng. Do đó, để trồng và phát triển thảo quả đòi hỏi người dân phải bảo vệ và phát triển rừng. Vì vậy, thảo quả đã được đánh giá như một yếu tố quan trọng vừa góp phần phát triển kinh tế xã hội vùng cao, vừa góp phần bảo vệ và phát triển rừng. Với nhận thức trên, một số tỉnh đã có chủ trương khuyến khích các địa phương gây trồng thảo quả.
Thảo quả được trồng phổ biến ở tỉnh Hà Giang từ những năm 1960. Cây được trồng chủ yếu dưới tán rừng tự nhiên bằng hạt hoặc bằng chồi. Kể từ đó 2 đến nay, diện tích và sản lượng Thảo quả ngày càng tăng, loài cây này cũng ngày càng được quan tâm và phát triển. Phát triển Thảo quả là một chương trình phát triển kinh tế trọng điểm của tỉnh nhằm năng cao đời sống của người dân và góp phần bảo vệ rừng tự nhiên.
Tuy nhiên cho đến nay chưa có nhiều nghiên cứu về bảo tồn, phát triển nguồn gen của loài này. Cần có nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của loài, khả năng nhân giống để có giải pháp bảo tồn đi đôi với phát triển là rất quan trọng, nhằm bảo tồn sự đa dạng của hệ sinh thái, phát triển bền vững cây Thảo quả, phục vụ chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, nâng cao hiệu quả kinh tế, thu nhập cho người dân. Xuất phát từ những thực tiễn trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và khả năng nhân giống vô tính cây Thảo quả - Amomum aromaticum Roxb. tại tỉnh Hà Giang”.
Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Cung cấp thông tin về đặc điểm sinh học, sinh thái học loài Thảo quả tại tỉnh Hà Giang, khả năng nhân giống vô tính làm cơ sở đề xuất giải pháp phát triển bền vững loài cây này. Mục tiêu cụ thể - Xác định được những đặc điểm cơ bản về hình thái và sinh thái của loài Thảo quả ngoài tự nhiên. - Xác định được khả năng nhân giống vô tính của loài Thảo quả - Đề xuất được một số giải pháp phát triển bền vững loài Thảo quả dưới tán rừng.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn - Ý nghĩa khoa học: Bổ sung dẫn liệu về loài loài Thảo quả (Amomum aromaticum Roxb) tại tỉnh Hà Giang. Là tài liệu tham khảo cho những người nghiên cứu về sinh thái và nhân giống cho loài Thảo quả. 3 - Ý nghĩa thực tiễn: Trên cơ sở những luận cứ khoa học thu được, đề xuất được giải pháp phát triển bền vững loài Thảo quả (Amomum aromaticum Roxb) tại tỉnh Hà Giang. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Những nghiên cứu trên thế giới 1. Những nghiên cứu về họ Gừng 1. Về phân loại và đặc điểm của họ Họ Gừng, tên khoa học Zingiberaceae, bao gồm 53 chi và 1. Trong đó, Amomum là chi lớn thứ hai với khoảng 150 - 180 loài.
Nhiều loài là các loại cây cảnh, cây gia vị, hay cây thuốc quan trọng. Các thành viên quan trọng nhất của họ này bao gồm gừng, nghệ, riềng, đậu khấu và sa nhân. Các loài trong họ này là thực vật tự dưỡng hay biểu sinh. Thân rễ lớn, thường phân nhánh, chứa nhiều chất dự trữ.
Lá có các bẹ dài ôm lấy nhau làm thành thân giả, cuống ngắn và phiến lớn, giữa cuống và bẹ lá có phần phụ gọi là lưỡi bẹ (ligule). Thân lá thường có mùi thơm. Ở nhiều loài thân khí sinh chỉ xuất hiện khi cây ra hoa, mọc lên từ thân rễ, xuyên qua thân giả ra ngoài mang ở phần cuối một cụm hoa (chi Alpinia), nhưng có loài cụm hoa nằm ngay trên thân rễ ở sát mặt đất. Hoa không đều, đài hình ống, màu lục, tràng hình ống, phía trên chia 3 thùy, thùy giữa lớn hơn hai thùy bên.
Chỉ có một nhị sinh sản (ở vòng trong) với 2 bao phấn lớn nứt phía trong. Một cánh môi hình bản lớn, màu sặc sỡ, do 3 nhị dính với nhau và biến đổi thành, nằm đối diện với nhị sinh sản. Hai nhị còn lại biến thành hai nhị lép (vô sinh) nhỏ nằm 2 bên bao phấn (nhiều khi giảm chỉ còn lại những vảy nhỏ, hoặc mất hẳn). Bầu dưới có 3 ô, mỗi ô chứa nhiều noãn.
Vòi nhụy chui qua khe hở giữa 2 bao phấn và thò ra ngoài. Quả nang, đôi khi là quả mọng. Hạt có nội nhũ và cả ngoại nhũ. Mô của các loại cây trong họ này tiết ra tinh dầu có mùi đặc trưng.
Họ Gừng (Zingiberraceae) có nhiều chi và gồm nhiều loài khác nhau. Hầu hết các cây thuộc họ Gừng phân bố chủ yếu ở các nước Đông Nam Á, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản. Võ Văn Chi và Dương Đức Tiến đã tổng kết họ Gừng gồm 45 chi và hơn 1300 loài, phân bố ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Về công dụng Họ Gừng (Zingiberaceae) là họ có số lượng loài nhiều nhất.
Đây là một họ có nhiều đại diện có giá trị làm thuốc chữa bệnh, nhiều loài được sử dụng làm gia vị, làm cảnh. Năm 1999, Vimala và cộng sự khi nghiên cứu sàng lọc các hợp chất chữa ung thư từ 7 cây thuốc dân tộc nổi tiếng của Malasya thuộc họ Gừng, phát hiện thấy Gừng dại và Nghệ vàng, có hoạt tính chống ung thư của hợp chất zerumbol, thành phần chủ yếu chiếm tới 72,3% trong tinh dầu Gừng gió trên các dòng tế bào ung thư, nhưng mới ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm. Từ năm 2003 trở lại đây, các nghiên cứu kháng ung thư của enzymbol chủ yếu trên động vật, phương pháp nghiên cứu này gần với cơ thể người hơn.