Nghiên Cứu Quyết Định Quản Lý Nhà Nước Của Chính Phủ

Quyết định quản lý nhà nước (QĐQLNN) của Chính phủ đóng vai trò then chốt trong hệ thống pháp luật… 253 trang · Trường Đại Học Luật TP.Hồ Chí Minh · 2016.

• Tác giả: Cao Vũ Minh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Cửu Việt
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp Và Luật Hành Chính
• Đề tài: Quyết Định Quản Lý Nhà Nước Của Chính Phủ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• Phạm vi, đối tượng nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Những điểm mới và ý nghĩa khoa học của Luận án
• Kết cấu của Luận án
• TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• Đánh giá chung và những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN BAN HÀNH QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ
• 1.1. Khái quát về vị trí, tính chất pháp lý của Chính phủ
• 1.2. Khái niệm quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.2.1. Khái niệm quyết định quản lý nhà nước
• 1.2.2. Khái niệm, đặc điểm quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.2.3. Ý nghĩa pháp lý của quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.3. Thẩm quyền ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.3.1. Thẩm quyền về tính chất pháp lý của quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.3.2. Thẩm quyền về hình thức pháp lý (tên gọi) của quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.4. Phân biệt và mối quan hệ giữa quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ với các quyết định pháp luật khác và các loại văn bản hành chính, những hành động có tính pháp lý, các loại hợp đồng, quyết định quản lý
• 1.4.1. Phân biệt và mối quan hệ giữa quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ với các quyết định pháp luật khác
• 1.4.2. Phân biệt và mối quan hệ giữa quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ với các loại văn bản hành chính, những hành động có tính pháp lý, các loại hợp đồng, quyết định quản lý
• 1.5. Một số kiến nghị hoàn thiện về thẩm quyền ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHU CẦU VÀ THỦ TỤC XÂY DỰNG, BAN HÀNH QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ
• 2.1. Nhu cầu ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.1.1. Nhu cầu từ xã hội
• 2.1.2. Nhu cầu từ cơ quan quản lý nhà nước
• 2.1.3. Tương tác của các tổ chức xã hội, các nhóm lợi ích vào quá trình xây dựng, ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.2. Thủ tục xây dựng, ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.2.1. Sáng kiến ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.2.2. Chuẩn bị dự thảo quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.2.3. Trình dự thảo quyết định quản lý nhà nước lên Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ
• 2.2.4. Thảo luận và ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.2.5. Truyền đạt quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ đến đối tượng thi hành
• 2.3. Một số kiến nghị hoàn thiện thủ tục xây dựng và ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC YÊU CẦU ĐỐI VỚI QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ VÀ HẬU QUẢ KHÔNG TUÂN THỦ CÁC YÊU CẦU ĐỐI VỚI QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ
• 3.1. Các yêu cầu đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.1.1. Khái quát về tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.1.2. Khái niệm tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.1.3. Các yêu cầu về tính hợp pháp và tính hợp lý đối với nội dung và hình thức quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.1.4. Các yêu cầu về tính hợp pháp và tính hợp lý đối với thủ tục xây dựng và ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.1.5. Nguyên tắc pháp quyền trong việc xem xét tính hợp pháp và tính hợp lý đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.2. Hậu quả không tuân thủ các yêu cầu đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.2.1. Các chế tài pháp lý chung đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ không hợp pháp và không hợp lý
• 3.2.2. Nguyên tắc áp dụng các chế tài đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ không hợp pháp
• 3.2.3. Nguyên tắc áp dụng các chế tài đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ không hợp lý
• 3.2.4. Giải quyết trường hợp xung đột giữa yêu cầu hợp pháp và yêu cầu hợp lý trong quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ
• 3.3. Một số kiến nghị hoàn thiện
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC I: SỐ LIỆU THỐNG KÊ KẾT QUẢ BAN HÀNH QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ NHẰM QUY ĐỊNH CHI TIẾT THI HÀNH LUẬT, PHÁP LỆNH
• PHỤ LỤC II: KẾT QUẢ ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC
• PHỤ LỤC III: CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH LIÊN QUAN ĐẾN THỜI ĐIỂM CÓ HIỆU LỰC CỦA QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH PHỦ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyết Định Quản Lý Nhà Nước Của Chính Phủ 55 Ký Tự

Quyết định quản lý nhà nước (QĐQLNN) của Chính phủ đóng vai trò then chốt trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Là phương tiện để Chính phủ (CP) thực hiện chức năng quản lý vĩ mô trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Các QĐQLNN không chỉ đưa ra các quy phạm pháp luật mà còn tác động trực tiếp đến các quan hệ pháp luật cụ thể, tạo ra sự thay đổi và chấm dứt các mối quan hệ này. Do vậy, chất lượng của QĐQLNN cần được đảm bảo, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hiến pháp năm 2013 đã nâng cao vị thế của CP, quy định rõ CP là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, cơ quan chấp hành của Quốc hội và cơ quan thực hiện quyền hành pháp.

1.1. Vai trò trung tâm của QĐQLNN trong quản lý 49 Ký Tự

QĐQLNN được xem như là phương tiện không thể thiếu, có vai trò quan trọng trong việc hoạch định chủ trương, đường lối cho hoạt động quản lý nhà nước. Nó có thể được thể hiện thông qua văn bản, quyết định, nghị định, nghị quyết. CP trong phạm vi thẩm quyền của mình sẽ thể hiện ý chí đến đối tượng quản lý thông qua những hoạt động quản lý nhất định. Trong các hình thức quản lý mà CP sử dụng thì quan trọng nhất là ban hành các QĐQLNN.

1.2. Hiến pháp 2013 và vai trò mới của Chính phủ 53 Ký Tự

Hiến pháp năm 2013 quy định: “Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội”. Như vậy, theo Hiến pháp năm 2013, CP được quy định không chỉ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, cơ quan chấp hành của Quốc hội, mà còn là cơ quan thực hiện quyền hành pháp.

II. Thách Thức Bất Cập Quyết Định Quản Lý Nhà Nước 53 Ký Tự

Mặc dù QĐQLNN của CP đóng vai trò quan trọng, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản, hạn chế về chất lượng nội dung, kỹ thuật lập pháp còn yếu và hiệu lực, hiệu quả chưa cao là những thách thức lớn. Cần có sự nhận thức thống nhất về QĐQLNN của CP, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, thẩm quyền, thủ tục xây dựng và các tiêu chí đảm bảo chất lượng. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật về QĐQLNN của CP là cần thiết để xây dựng nhà nước pháp quyền thành công.

2.1. Thực trạng QĐQLNN của CP hiện nay 42 Ký Tự

Trong những năm qua, việc ban hành QĐQLNN của CP được thực hiện tương đối hiệu quả, về cơ bản đáp ứng kịp thời yêu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được thì việc ban hành các QĐQLNN của CP còn nhiều khuyết điểm, làm giảm hiệu quả hoạt động của cơ quan này trong việc đảm bảo thi hành Hiến pháp và pháp luật.

2.2. Các vấn đề cần giải quyết 29 Ký Tự

Hiện nay, QĐQLNN của CP vẫn tồn tại tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo; nội dung chất lượng quyết định còn hạn chế; kỹ thuật lập pháp còn yếu; hiệu lực, hiệu quả còn thấp. Điều này đòi hỏi phải có sự nhận thức thống nhất về QĐQLNN của CP như khái niệm, đặc điểm, vai trò, thẩm quyền, thủ tục xây dựng, tiêu chí đảm bảo chất lượng…

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quyết Định Quản Lý Nhà Nước 59 Ký Tự

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật. Đồng thời, áp dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như giải thích luật, phân tích và tổng hợp, so sánh và điều tra xã hội học. Phương pháp giải thích luật được sử dụng để làm rõ các khái niệm, thuật ngữ về QĐQLNN, tính hợp pháp, hợp lý, kiểm tra, giám sát và xử lý QĐQLNN.

3.1. Phương pháp giải thích luật và ứng dụng 42 Ký Tự

Phương pháp giải thích luật được sử dụng để làm rõ ý nghĩa của các khái niệm, thuật ngữ về QĐQLNN, QĐQLNN của CP, tính hợp pháp và tính hợp lý của QĐQLNN của CP, kiểm tra, giám sát, xử lý QĐQLNN của CP.

3.2. Phân tích và tổng hợp trong nghiên cứu QĐQLNN 54 Ký Tự

Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng xuyên suốt Luận án để nhận thức từ chi tiết đến khái quát vấn đề nghiên cứu. Cụ thể, về thẩm quyền ban hành QĐQLNN của CP, Luận án đã xem xét cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý, làm sáng tỏ các ưu khuyết điểm của pháp luật hiện hành về vấn đề này.

3.3. Phương pháp so sánh QĐQLNN 30 Ký Tự

Phương pháp so sánh được sử dụng để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các loại QĐQLNN của CP như quyết định mang tính chủ đạo, quyết định mang tính quy phạm, quyết định mang tính cá biệt. Bên cạnh đó, luận án còn so sánh giữa QĐQLNN của CP với các quyết định pháp luật khác, với các văn bản hành chính.

IV. Thẩm Quyền Ban Hành Quyết Định Quản Lý Nhà Nước CP 59 Ký Tự

Thẩm quyền ban hành QĐQLNN của CP được xác định dựa trên vị trí và tính chất pháp lý của CP theo Hiến pháp và pháp luật. CP là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, có quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện chức năng quản lý nhà nước trên các lĩnh vực. Việc xác định rõ thẩm quyền này là quan trọng để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu lực của các QĐQLNN. Luận án tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về thẩm quyền, thực trạng ban hành và đề xuất giải pháp nhằm đảm bảo tính hợp pháp, hợp lý của các QĐQLNN.

4.1. Cơ sở pháp lý và thẩm quyền của Chính phủ 50 Ký Tự

Việc tìm hiểu về QĐQLNN của CP được tiếp cận ở nhiều khía cạnh khác nhau, trong phạm vi đề tài, tác giả tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về thẩm quyền ban hành, thực trạng ban hành QĐQLNN của CP để từ đó mạnh dạn đề xuất một số giải pháp nhằm đảm bảo tính hợp pháp, tính hợp lý, cơ chế kiểm tra, xử lý các QĐQLNN của CP.

4.2. Phạm vi nghiên cứu các QĐQLNN của CP 40 Ký Tự

Mặc dù Luận án có tên gọi “QĐQLNN của Chính phủ” nhưng Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu các QĐQLNN của CP Việt Nam. Luận án không tập trung nghiên cứu QĐQLNN của CP các quốc gia khác. Việc nghiên cứu các QĐQLNN của CP các quốc gia khác trong Luận án chỉ nhằm đối chiếu, so sánh, làm rõ những điểm tương đồng hoặc khác biệt của QĐQLNN của CP Việt Nam so với các QĐQLNN của CP các quốc gia khác.

V. Tiêu Chí Đánh Giá Tính Hợp Pháp và Hợp Lý QĐQLNN 57 Ký Tự

Tính hợp pháp và hợp lý là hai tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng của QĐQLNN của CP. Tính hợp pháp đảm bảo văn bản phù hợp với Hiến pháp, luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác. Tính hợp lý đánh giá sự phù hợp của quyết định với thực tiễn, đảm bảo hiệu quả và khả thi trong quá trình thực hiện. Luận án phân tích và xây dựng các tiêu chí cụ thể để đánh giá tính hợp pháp và hợp lý, đồng thời đề xuất thừa nhận nguyên tắc pháp quyền trong việc xem xét hai yếu tố này.

5.1. Khái niệm tính hợp pháp và tính hợp lý 41 Ký Tự

Luận án có các nhiệm vụ cụ thể sau: - Nghiên cứu, phân tích, so sánh các quan điểm khác nhau về QĐQLNN của CP. Bên cạnh đó, làm sáng tỏ thẩm quyền ban hành QĐQLNN của CP và những vấn đề cụ thể thuộc nội dung của luận án như: khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, vai trò của QĐQLNN của CP.

5.2. Vai trò của tính hợp pháp và tính hợp lý 43 Ký Tự

Đề tài đánh giá thực trạng về tính hợp pháp, tính hợp lý của QĐQLNN của CP cũng như cơ chế kiểm tra, xử lý các QĐQLNN của CP. - Đánh giá, kết luận về thực trạng xây dựng và ban hành QĐQLNN của CP với những điểm tích cực và những hạn chế cần khắc phục.

5.3. Xây dựng và ban hành QĐQLNN của CP cần sự phù hợp tính hợp pháp và tính hợp lý cao 68 Ký Tự

Đưa ra các kiến nghị nhằm đảm bảo tính hợp pháp, tính hợp lý của QĐQLNN của CP, cơ chế kiểm tra, xử lý các QĐQLNN của CP trên cơ sở phân tích thực trạng, nhu cầu khách quan và quan điểm hoàn thiện.

VI. Hoàn Thiện Cơ Chế Kiểm Tra Quyết Định Quản Lý NN CP 59 Ký Tự

Cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý các QĐQLNN của CP đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính hợp pháp và hợp lý của văn bản. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình kiểm tra, giám sát để phát hiện và xử lý kịp thời các sai sót, vi phạm. Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế này, bao gồm việc nâng cao năng lực của cán bộ, tăng cường công khai, minh bạch và thiết lập quy trình kiểm tra, xử lý hiệu quả.

6.1. Vai trò của cơ chế kiểm tra giám sát 40 Ký Tự

Luận án đã phân tích và chỉ ra rằng các quy định của pháp luật hiện hành còn những bất cập về thẩm quyền ban hành QĐQLNN của CP, các tiêu chí đánh giá về tính hợp pháp, tính hợp lý của QĐQLNN của CP, các biện pháp giám sát, kiểm tra.

6.2. Giải pháp hoàn thiện cơ chế 30 Ký Tự

Do đó, việc xây dựng và ban hành QĐQLNN của CP cần phải phản ánh được lợi ích của các nhóm chủ thể này. Đồng thời, Luận án cũng đề xuất thừa nhận nguyên tắc pháp quyền trong việc xem xét tính hợp pháp và tính hợp lý đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ" do nghiên cứu sinh Cao Vũ Minh thực hiện tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh năm 2016, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Cửu Việt, thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (mã số chuyên ngành: 62.38.01.02).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bản Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ghi nhận quyết tâm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Điều 94 Hiến pháp năm 2013 đã bổ sung quy định: "Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội". Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI và Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đều nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, nâng cao năng lực quản lý và điều hành của Nhà nước.

Trong hoạt động quản lý, quyết định quản lý nhà nước (QĐQLNN) của Chính phủ giữ vị trí trung tâm nhằm hoạch định chủ trương, đường lối, thiết lập hoặc bãi bỏ quy phạm pháp luật, làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể. Tuy nhiên, thực tiễn ban hành QĐQLNN của Chính phủ tại Việt Nam vẫn còn tồn tại các khiếm khuyết như: mâu thuẫn, chồng chéo; chất lượng nội dung còn hạn chế; kỹ thuật lập pháp chưa cao; hiệu lực và hiệu quả thi hành chưa đạt yêu cầu. Những hạn chế này đòi hỏi phải có nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về thẩm quyền, hình thức, nội dung, thủ tục xây dựng cũng như tiêu chí đánh giá tính hợp pháp, tính hợp lý và cơ chế xử lý các quyết định khiếm khuyết.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Phân tích cơ sở lý luận về thẩm quyền ban hành QĐQLNN của Chính phủ.
2. Phân tích cơ sở lý luận về thủ tục xây dựng và ban hành QĐQLNN của Chính phủ.
3. Phân tích và xây dựng các tiêu chí đánh giá tính hợp pháp, tính hợp lý trong QĐQLNN của Chính phủ; chứng minh nhu cầu và khả năng thừa nhận nguyên tắc pháp quyền trong việc xem xét tính hợp pháp và tính hợp lý đối với QĐQLNN của Chính phủ.
4. Phân tích cơ chế kiểm tra, xử lý các QĐQLNN của Chính phủ không đáp ứng yêu cầu về tính hợp pháp và tính hợp lý; làm rõ nhu cầu khách quan, quan điểm, phương hướng đổi mới và giải pháp nâng cao chất lượng ban hành, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, xử lý.

Giả thuyết nghiên cứu

Luận án xác lập 6 giả thuyết khoa học:

1. QĐQLNN của Chính phủ chiếm vị trí trung tâm trong hoạt động quản lý nhà nước, là phương tiện không thể thiếu để Chính phủ thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý vĩ mô.
2. QĐQLNN của Chính phủ có sự khác biệt so với quyết định pháp luật của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Tòa án; theo tính pháp lý gồm 3 loại: quyết định chủ đạo, quyết định quy phạm và quyết định cá biệt.
3. Chất lượng của QĐQLNN của Chính phủ được xem xét chủ yếu qua tính hợp pháp và tính hợp lý; hai tiêu chuẩn này độc lập nhưng có mối quan hệ mật thiết, thống nhất và bổ trợ cho nhau.
4. Thủ tục xây dựng, ban hành QĐQLNN của Chính phủ chưa được chú trọng đúng mức trên thực tế, dẫn đến nhiều văn bản thiếu tính hợp pháp hoặc hợp lý ngay từ khâu soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định.
5. Việc nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra và xử lý QĐQLNN của Chính phủ gắn liền với việc xây dựng cơ chế phản hồi ý kiến của nhân dân.
6. Cần xây dựng thiết chế tài phán, cơ chế đặc biệt nhằm giám sát các QĐQLNN của Chính phủ theo tinh thần Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X về phán quyết vi phạm Hiến pháp.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thẩm quyền ban hành QĐQLNN của Chính phủ được thể hiện như thế nào? Khái niệm, đặc điểm, phân loại, ý nghĩa và vai trò của QĐQLNN của Chính phủ? Sự phân biệt giữa QĐQLNN của Chính phủ với các quyết định pháp luật khác và văn bản hành chính?
2. Sáng kiến ban hành QĐQLNN của Chính phủ được hình thành ra sao? Những vấn đề pháp lý nào gắn liền với thủ tục xây dựng và ban hành?
3. Các yêu cầu về tính hợp pháp và tính hợp lý đối với nội dung, hình thức và thủ tục xây dựng, ban hành QĐQLNN của Chính phủ là gì? Mối quan hệ giữa hai yêu cầu này?
4. Thực tiễn ban hành QĐQLNN của Chính phủ diễn ra như thế nào? Các yếu tố tác động và vai trò nhận thức, năng lực của người soạn thảo đối với chất lượng quyết định?
5. Hậu quả pháp lý đối với QĐQLNN của Chính phủ không hợp pháp, không hợp lý? Cơ chế kiểm tra, xử lý hiện nay vận hành ra sao?
6. Hoàn thiện sự điều chỉnh pháp luật đối với hoạt động ban hành QĐQLNN của Chính phủ theo những phương hướng, giải pháp nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Lý thuyết và thực tiễn về QĐQLNN của Chính phủ, bao gồm thẩm quyền, thủ tục xây dựng, tiêu chí tính hợp pháp, tính hợp lý và cơ chế kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu các QĐQLNN do tập thể Chính phủ Việt Nam độc lập ban hành dưới hình thức văn bản (nghị quyết và nghị định). Luận án không nghiên cứu quyết định dưới dạng dấu hiệu hay bằng miệng; không nghiên cứu quyết định liên tịch giữa Chính phủ với các tổ chức chính trị - xã hội; không nghiên cứu quyết định do cá nhân Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành độc lập. Việc tham chiếu pháp luật nước ngoài chỉ nhằm mục đích so sánh, đối chiếu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Các công trình nghiên cứu nước ngoài tiếp cận QĐQLNN và quyết định của Chính phủ theo nhiều khía cạnh:

• Về khái niệm và đặc điểm: Martina Kunnecke (2007) trong Tradition and change in administrative law (Unreasonableness) phân tích tính bất hợp lý trong luật hành chính Anh; Matthew Groves và H. Lee (2007) trong Australian Administrative Law: Fundamentals, Principles and Doctrines nêu tính cưỡng chế và ý chí đơn phương của quyết định hành chính Úc; Martine Lombard (2009) trong The appearance in French administrative law phân tích tính bắt buộc thi hành theo luật Pháp; V.Triskin (2012) trong Luật Hiến pháp nước ngoài nhấn mạnh tầm quan trọng của văn bản quy phạm của Chính phủ; Ishikawa Toshiyuki (2006) và Muroi Tsutomu (2005) nghiên cứu quyết định hành chính cá biệt theo luật Nhật Bản; Tom Ginsburg (2000) so sánh thủ tục hành chính khu vực Đông Bắc Á.
• Về thủ tục và đánh giá tác động chính sách (RIA): Ulrich Karpen (2004), Robert Baldwin cùng cộng sự (2011), báo cáo của OECD (2009) và John Adair (2010) phân tích các bước đánh giá tác động quy định và chiến lược thu thập thông tin khi ra quyết định.
• Về tính hợp pháp, tính hợp lý và xử lý khiếm khuyết: Peter Cane (2011), David Phillip Jones (2010), Michal Bobek (trong sách do Giorgio Bongiovanni, Giovanni Sartor, Chiara Valentini chủ biên năm 2009), Matthew Lewans (2012), Lucatuorto (2010), Giovanni Sartor (2009), Mattarella (2011), Matthias Ruffert và Sebastian Steinecke (2011), P. Paul Craig (1999), Giacinto della Cananea (2009).

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Khái niệm, đặc điểm và thẩm quyền: Luận án Phó tiến sĩ của Nguyễn Cửu Việt (1986) tại Liên Xô và Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam (1992, 2013) đặt nền móng nghiên cứu QĐQLNN; các bài viết của Nguyễn Cửu Việt (1998, 2005, 2007); Vũ Trọng Hách (2009); Phạm Hồng Thái (2014, 2015); Trương Đắc Linh (2003); Nguyễn Phước Thọ (2005); Đinh Dũng Sỹ (2010).
• Thủ tục xây dựng và ban hành văn bản: Giáo trình của Học viện Hành chính (2009), Nguyễn Văn Thâm (2010), Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2012), Trường Đại học Luật Hà Nội (2011); Võ Trí Hảo (2004, 2014); Nguyễn Hoàng Anh (2009, 2011); Nguyễn Kim Thoa (2008, 2011); Phạm Tuấn Khải (2006, 2012); Trần Huy Liệu (2014).
• Tính hợp pháp, tính hợp lý và xử lý văn bản khiếm khuyết: Vũ Thư (2003); Cao Vũ Minh (2012); Nguyễn Văn Quang (2013); Đề tài cấp Bộ do Phan Trung Lý chủ nhiệm; Trường Hành chính Trung ương (1988); Hoàng Minh Hà (2008); Nguyễn Cảnh Hợp và Cao Vũ Minh (2011); Bùi Thị Đào (2008); Nguyễn Thế Quyền (2009); Hoàng Thị Ngân (2003, 2005); Nguyễn Ngọc Điện (2008); Nguyễn Minh Đoan (2008).

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu của luận án

Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc xem xét QĐQLNN nói chung hoặc tiếp cận dưới góc độ quyết định hành chính quy phạm/cá biệt riêng lẻ. Chưa có công trình khoa học cấp tiến sĩ nào nghiên cứu chuyên biệt, có hệ thống và toàn diện về QĐQLNN do tập thể Chính phủ ban hành trong bối cảnh thi hành Hiến pháp năm 2013 và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực tiễn và xác lập tiêu chí đánh giá tính hợp pháp, tính hợp lý cũng như cơ chế tài phán kiểm tra, giám sát.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
2. Các tư tưởng, học thuyết về nhà nước và pháp luật, lý thuyết về ban hành quyết định quản lý nhà nước.
3. Các nguyên tắc hiến định và lý thuyết liên quan đến thẩm quyền lập quy, tổ chức thi hành pháp luật của cơ quan hành pháp.
4. Lý thuyết về kiểm tra, giám sát, tài phán và xử lý khiếm khuyết đối với quyết định quản lý nhà nước.
5. Quan điểm lập pháp của Việt Nam về thủ tục xây dựng và ban hành văn bản của Chính phủ.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật.
• Phương pháp giải thích luật: Làm rõ nội hàm các khái niệm: QĐQLNN, QĐQLNN của Chính phủ, tính hợp pháp, tính hợp lý, kiểm tra, xử lý văn bản.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đánh giá các quy định pháp luật thực định, ưu khuyết điểm của cơ chế hiện hành, phân tích các vụ án thực tiễn.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh giữa các loại quyết định của Chính phủ (chủ đạo, quy phạm, cá biệt); so sánh QĐQLNN của Chính phủ với các quyết định pháp luật khác và văn bản hành chính; so sánh pháp luật Việt Nam với các quốc gia như Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Khảo sát quan điểm, kỳ vọng của các đối tượng liên quan đối với hoạt động ban hành QĐQLNN của Chính phủ (thể hiện tại Phụ lục II của Luận án).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ: Hiến pháp 1992, Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức Chính phủ 2001 và 2015, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2008 và 2015, Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, các Nghị định và Thông tư hướng dẫn.
• Dữ liệu thống kê về kết quả ban hành văn bản quy định chi tiết thi hành luật, pháp lệnh (Phụ lục I).
• Bản án, hồ sơ các vụ án hành chính liên quan đến thời điểm hiệu lực của QĐQLNN của Chính phủ (Phụ lục III).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thẩm quyền ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ

Chương 1 tập trung phân tích vị trí, tính chất pháp lý của Chính phủ theo quy định tại Điều 94 Hiến pháp năm 2013 và Điều 1 Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015. Theo đó, việc hiến định Chính phủ là cơ quan thực hiện quyền hành pháp và đặt vị trí "cơ quan hành chính nhà nước cao nhất" lên trước "cơ quan chấp hành của Quốc hội" thể hiện bước tiến đề cao tính chủ động, chịu trách nhiệm độc lập trong hoạch định chính sách quốc gia.

Tác giả đưa ra định nghĩa khoa học: QĐQLNN của Chính phủ là quyết định pháp luật thể hiện ý chí quyền lực đơn phương của Chính phủ, ban hành trên cơ sở và để thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước, theo hình thức và thủ tục luật định nhằm định ra chủ trương lớn, thiết lập/sửa đổi/bãi bỏ quy phạm pháp luật hoặc làm phát sinh/thay đổi/chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể.

Luận án phân tích cấu trúc đặc điểm của QĐQLNN của Chính phủ thành hai nhóm:

• 5 đặc điểm chung: Mang tính ý chí nhà nước đơn phương (khác với hợp đồng hành chính hay nghị quyết liên tịch); mang tính pháp lý (làm thay đổi cơ chế điều chỉnh pháp luật); mang tính dưới luật (phục tùng tính tối thượng của luật); ban hành để thực hiện quyền hành pháp và quản lý nhà nước; được ban hành theo thủ tục pháp luật quy định (luận án phân tích rõ thuật ngữ "thủ tục" đã bao hàm yếu tố "trình tự").
• 3 đặc điểm riêng biệt:
  1. Quyết định quy định chi tiết điều, khoản, điểm được giao trong luật, pháp lệnh (Điều 19 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015).
  2. Quyết định chứa đựng "quy phạm tiên phát" (nghị định độc lập điều chỉnh các quan hệ mới phát sinh khi chưa có luật hoặc pháp lệnh).
  3. Quyết định ban hành các chính sách cụ thể trong phạm vi thẩm quyền của Chính phủ.

Chương 1 cũng làm rõ thẩm quyền về hình thức (Nghị định, Nghị quyết) và phân biệt QĐQLNN của Chính phủ với các quyết định của cơ quan lập pháp, tư pháp, các văn bản hành chính thông thường và hợp đồng hành chính; từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện quy định về thẩm quyền.

Chương 2: Nhu cầu và thủ tục xây dựng, ban hành quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ

Chương 2 phân tích nguồn gốc nhu cầu ban hành quyết định từ đòi hỏi của thực tiễn đời sống xã hội, yêu cầu quản lý vĩ mô của bộ máy nhà nước và sự tương tác, vận động hành lang của các tổ chức xã hội, các nhóm lợi ích.

Luận án phân tích quy trình 5 giai đoạn trong thủ tục ban hành:

1. Sáng kiến ban hành QĐQLNN: Xác định vấn đề thực tiễn cần điều chỉnh và lập đề nghị xây dựng văn bản.
2. Chuẩn bị dự thảo: Soạn thảo nội dung, tổ chức lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, đối tượng chịu tác động và tiến hành đánh giá tác động quy định (RIA).
3. Trình dự thảo: Hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, qua giai đoạn thẩm định của Bộ Tư pháp và thẩm tra của Văn phòng Chính phủ.
4. Thảo luận và ban hành: Tập thể Chính phủ thảo luận, biểu quyết thông qua tại phiên họp Chính phủ hoặc lấy phiếu biểu quyết của các thành viên Chính phủ; Thủ tướng thay mặt Chính phủ ký ban hành.
5. Truyền đạt quyết định: Công bố trên Công báo, đăng tải phương tiện thông tin đại chúng và gửi tới đối tượng thi hành.

Từ việc chỉ ra các bất cập như thủ tục kéo dài, thiếu kịp thời, quy trình lấy ý kiến và thẩm định còn hình thức, luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện thủ tục xây dựng và ban hành QĐQLNN của Chính phủ.

Chương 3: Các yêu cầu đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ và hậu quả không tuân thủ các yêu cầu đối với quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ

Chương 3 xây dựng hệ thống lý luận về hai tiêu chuẩn cốt lõi:

• Tính hợp pháp: Quyết định phải được ban hành đúng thẩm quyền (thẩm quyền hình thức, nội dung, tính chất pháp lý); có nội dung phù hợp với Hiến pháp, luật và văn bản cấp trên; tuân thủ đúng thủ tục luật định.
• Tính hợp lý: Quyết định phải bảo đảm tính khả thi, phù hợp với thực tiễn khách quan, tương thích với điều kiện kinh tế - xã hội, bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích công và lợi ích cá nhân, đáp ứng chuẩn mực đạo đức xã hội và bảo đảm tính dự báo.

Chương này phân tích nguyên tắc pháp quyền trong việc đánh giá tính hợp pháp, hợp lý và giải quyết các trường hợp xung đột giữa hai yêu cầu này (trong đó tính hợp pháp giữ vai trò điều kiện tiên quyết, tính hợp lý bảo đảm hiệu quả thực thi). Đồng thời, tác giả luận giải các chế tài áp dụng đối với văn bản khiếm khuyết (đình chỉ thi hành, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ, hủy bỏ và phê phán việc lạm dụng biện pháp "đính chính văn bản" theo Nghị định số 40/2010/NĐ-CP), xác định trách nhiệm pháp lý (kỷ luật, vật chất, bồi thường thiệt hại) và kiến nghị xây dựng thiết chế tài phán kiểm tra, phán quyết tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản hành pháp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Làm sáng tỏ khái niệm khoa học, các đặc điểm chung và 3 đặc điểm riêng biệt của QĐQLNN do tập thể Chính phủ ban hành trong mối tương quan với thẩm quyền hành pháp được ghi nhận tại Hiến pháp năm 2013.
• Phân định rõ phạm vi giữa thẩm quyền lập quy của Chính phủ và thẩm quyền lập pháp của Quốc hội; làm rõ sự khác biệt giữa quyết định quy định chi tiết và quyết định chứa quy phạm tiên phát ("nghị định không đầu").
• Xây dựng hệ thống tiêu chí toàn diện xác định tính hợp pháp và tính hợp lý của QĐQLNN của Chính phủ; luận giải sự tương tác biện chứng giữa tính hợp pháp và tính hợp lý.
• Đề xuất cơ sở lý luận cho việc thừa nhận nguyên tắc pháp quyền và thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp đối với các quyết định của cơ quan hành pháp cao nhất.

Đóng góp về mặt thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện

• Đánh giá thực trạng quy định chi tiết thi hành luật, pháp lệnh tại Việt Nam, chỉ ra tình trạng mâu thuẫn giữa thông tư của Bộ trưởng với nghị định của Chính phủ (dẫn chứng cụ thể giữa Thông tư số 29/2014/TT-BCT và Nghị định số 202/2013/NĐ-CP về quản lý phân bón).
• Kiến nghị hoàn thiện quy trình xây dựng văn bản: bắt buộc áp dụng công cụ đánh giá tác động (RIA) một cách thực chất; tăng cường sự tham gia, phản hồi của các tổ chức xã hội và các nhóm chịu tác động.
• Kiến nghị hoàn thiện hệ thống chế tài xử lý văn bản khiếm khuyết; xóa bỏ hoặc giới hạn chặt chẽ biện pháp "đính chính văn bản"; quy định cụ thể trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại của cơ quan, cá nhân tham mưu, ban hành văn bản sai trái gây thiệt hại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát đối với các QĐQLNN do tập thể Chính phủ Việt Nam ban hành dưới dạng văn bản (nghị quyết, nghị định); không đi sâu nghiên cứu quyết định quản lý của cá nhân Thủ tướng Chính phủ, quyết định của các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ hay các văn bản liên tịch.
• Đề tài tập trung chủ yếu vào nghiên cứu luật học thuần túy và phân tích quy phạm, việc khảo sát thực tiễn nước ngoài chủ yếu mang tính đối chiếu lý luận chứ chưa khảo cứu sâu kinh nghiệm áp dụng án lệ tại từng quốc gia.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu cơ chế kiểm soát và xử lý khiếm khuyết đối với các quyết định hành chính cá biệt và văn bản quy phạm của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng.
• Nghiên cứu sâu mô hình thiết chế Tòa án Hiến pháp hoặc cơ chế phán quyết tài phán độc lập đối với các quyết định quy phạm của nhánh hành pháp tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành luật: Cung cấp cơ sở lý luận chuyên sâu về chế định Chính phủ, thẩm quyền hành pháp, lý thuyết về quyết định quản lý nhà nước và phương pháp đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của văn bản quy phạm.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Bổ sung tư liệu giảng dạy cho các học phần Luật Hành chính, Luật Hiến pháp, Xây dựng văn bản pháp luật và Luật Hành chính so sánh.
• Cán bộ lập pháp, chuyên viên xây dựng chính sách: Cung cấp các tiêu chí kỹ thuật lập quy, phương pháp áp dụng RIA và quy trình kiểm soát xung đột quy phạm trong hoạt động soạn thảo văn bản.
• Thẩm phán, luật sư, người làm công tác thực tiễn: Tham khảo các phân tích về thẩm quyền, tính hợp pháp, hiệu lực văn bản và các vụ án hành chính thực tế (được nêu tại Phụ lục III của Luận án) để áp dụng trong hoạt động tố tụng hành chính.

---

Câu hỏi thường gặp

1. QĐQLNN của Chính phủ có những đặc điểm riêng biệt nào so với quyết định của các chủ thể quản lý khác?

Theo luận án, QĐQLNN của Chính phủ có 3 đặc điểm riêng biệt:

1. Ban hành nhằm quy định chi tiết các điều, khoản, điểm được giao trong luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước.
2. Chứa đựng các "quy phạm tiên phát" (nghị định độc lập điều chỉnh các vấn đề cần thiết phát sinh từ thực tiễn nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật hoặc pháp lệnh).
3. Trực tiếp quyết định và ban hành các chính sách cụ thể trong phạm vi thẩm quyền hiến định của nhánh hành pháp.

2. Tại sao luận án cho rằng việc sử dụng cụm từ "theo thủ tục do pháp luật quy định" là chính xác hơn "theo trình tự, thủ tục luật định"?

Dưới góc độ ngôn ngữ và khoa học pháp lý, "trình tự" chỉ thứ tự nối tiếp về mặt thời gian của các hành động, trong khi "thủ tục" bao hàm cả trình tự, cách thức và phương pháp làm việc. Trong hoạt động hành chính, yếu tố phương pháp và cách thức tiến hành mang tính quyết định, do đó nội dung "trình tự" đã nằm trong nội hàm của khái niệm "thủ tục". Việc sử dụng cụm từ "theo thủ tục do pháp luật quy định" là chuẩn xác và đầy đủ.

3. Mối quan hệ giữa tính hợp pháp và tính hợp lý của QĐQLNN của Chính phủ được xác định như thế nào?

Tính hợp pháp và tính hợp lý là hai tiêu chuẩn độc lập nhưng thống nhất và bổ trợ cho nhau:

• Tính hợp pháp là tiêu chuẩn pháp lý tối thượng, bắt buộc quyết định phải đúng thẩm quyền, đúng nội dung và đúng thủ tục luật định.
• Tính hợp lý bảo đảm cho quyết định phù hợp thực tiễn, có tính khả thi, hài hòa lợi ích và đạt hiệu quả thi hành cao trong đời sống.
• Một quyết định không thể đạt được tính hợp lý nếu không đáp ứng điều kiện tiên quyết là tính hợp pháp; ngược lại, tính hợp lý giúp củng cố hiệu lực thực tế và sức sống của tính hợp pháp.

4. Phạm vi nghiên cứu của luận án loại trừ những đối tượng văn bản nào?

Luận án không nghiên cứu:

• Các quyết định quản lý được ban hành dưới dạng dấu hiệu hoặc bằng miệng.
• Các quyết định quản lý liên tịch do Chính phủ phối hợp ban hành với các tổ chức chính trị - xã hội.
• Các quyết định quản lý nhà nước do cá nhân Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành độc lập.
• Quyết định quản lý của Chính phủ các quốc gia khác (chỉ dùng để so sánh, đối chiếu).

5. Luận án đề xuất các biện pháp chế tài và cơ chế xử lý nào đối với QĐQLNN của Chính phủ không hợp pháp hoặc không hợp lý?

Luận án đề xuất:

• Áp dụng các biện pháp xử lý văn bản khiếm khuyết gồm đình chỉ thi hành, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc hủy bỏ; chấm dứt tình trạng lạm dụng biện pháp "đính chính văn bản".
• Xác lập trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm vật chất (bồi thường thiệt hại) đối với cơ quan, cá nhân tham mưu, soạn thảo và ban hành văn bản sai trái.
• Xây dựng thiết chế tài phán và cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập nhằm phán quyết về tính hợp hiến, hợp pháp đối với các quyết định của cơ quan hành pháp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Quyết định quản lý nhà nước của Chính phủ" của tác giả Cao Vũ Minh là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về hoạt động ban hành quyết định quản lý của tập thể Chính phủ Việt Nam dưới ánh sáng của Hiến pháp năm 2013. Bằng việc phân tích sâu sắc các đặc điểm chung, đặc điểm riêng, thủ tục ban hành và các tiêu chí về tính hợp pháp, tính hợp lý, luận án đã đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho khoa học luật hành chính và luật hiến pháp. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp và kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện thẩm quyền lập quy, nâng cao chất lượng văn bản và thiết lập cơ chế tài phán kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thẩm quyền ban hành QĐQLNN của CP. Chương 2: Nhu cầu và thủ tục xây dựng, ban hành QĐQLNN của CP. Chương 3: Các yêu cầu đối với QĐQLNN của CP và hậu quả không tuân thủ các yêu cầu đối với QĐQLNN của CP. 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Để thực hiện chức năng, quyền hạn của mình, mỗi cơ quan nhà nước được ban hành một loại quyết định pháp luật nhất định. Hiện nay, ở nước ngoài có một số công trình nghiên cứu về QĐQLNN nói chung và QĐQLNN của CP nói riêng. Về khái niệm, đặc điểm QĐQLNN của C Khái niệm, đặc điểm QĐQLNN được trình bày cụ thể và tương đối đa dạng trong nhiều công trình nghiên cứu ngoài nước.

Một số công trình nghiên cứu giới thiệu tổng quát về khái niệm, đặc điểm của QĐQLNN theo pháp luật thực định của nước mình. Cụ thể, cuốn sách Tradition and change in administrative law (Unreasonableness) của tác giả Martina Kunnecke được Nhà xuất bản Springer xuất bản năm 2007 đã giới thiệu về khái niệm, đặc điểm của QĐQLNN theo pháp luật của nước Anh. Cuốn sách Australian Administrative Law: Fundamentals, Principles and Doctrines của đồng tác giả Matthew Groves, H. Lee do Nhà xuất bản Cambridge xuất bản năm 2007 thì trình bày về khái niệm, đặc điểm QĐQLNN của CP Úc.

Các tác giả nhấn mạnh QĐQLNN có đặc điểm như mang tính cưỡng chế bắt buộc, thể hiện ý chí đơn phương của chủ thể ban hành. Cuốn sách The appearance in French administrative law của Martine Lombard do Nhà xuất bản Jean-Pierre WEISS xuất bản năm 2009 trình bày về khái niệm, đặc điểm của QĐQLNN theo pháp luật Cộng hòa Pháp. Theo pháp luật Cộng hòa Pháp, QĐQLNN phải là các quyết định trong lĩnh vực hành chính mang tính bắt buộc thi hành mà không cần có sự thỏa thuận hay đồng ý của đối tượng thi hành. Tuy nhiên, những cuốn sách này chỉ trình bày về khái niệm, đặc điểm QĐQLNN nói chung chứ chưa đưa ra được khái niệm cụ thể cũng như đặc điểm riêng biệt vốn có của QĐQLNN của CP.

Cuốn sách “Luật Hiến pháp nước ngoài” của tác giả V.Triskin do Nhà xuất bản Norma (Matxcova) xuất bản năm 2012 thì trình bày cụ thể về QĐQLNN mang tính quy phạm. Trong cuốn sách này tác giả đã trình bày về tầm quan trọng trong QĐQLNN mang tính quy phạm của CP. Tác giả dẫn chứng theo pháp luật Cộng hòa 8 Pháp thì “những văn bản do C ban hành có tầm quan trọng không kém các đạo luật”4. Một số công trình khác thì trình bày về QĐQLNN mang tính cá biệt.

Cụ thể, cuốn sách The Introductory Japanese administrative law của Ishikawa Toshiyuki (Nhà xuất bản Hajimete no Gyoshehou xuất bản năm 2006) cho rằng QĐQLNN phải do cơ quan hành chính ban hành nhằm giải quyết một vụ việc cụ thể thuộc lĩnh vực luật công. Theo pháp luật Nhật Bản, một QĐQLNN phải thỏa mãn những điều kiện như: tính quyền lực nhà nước, mang tính pháp lý, có sự tác động trực tiếp đến đối tượng chịu sự tác động. Nhằm cụ thể hơn về QĐQLNN, cuốn sách Introduction to Contemporary Administrative Law của tác giả Muroi Tsutomu, do Nhà xuất bản Houritsu Bunka xuất bản năm 2005 nêu: QĐQLNN là quyết định cá biệt tác động ra bên ngoài mang tính trực tiếp và chính xác đối với một đối tượng cụ thể xác định 5. Tuy nhiên, pháp luật của Nhật Bản cũng không có bất kỳ điều khoản nào đưa ra khái niệm về QĐQLNN.

Do đó, khái niệm trên chỉ mang tính học thuật. Pháp luật Hàn Quốc cũng không có định nghĩa cụ thể về QĐQLNN. Tuy nhiên, theo một số nhà nghiên cứu như Tom Ginsburg thì QĐQLNN phải được xem là một loại quyết định cá biệt. Với cách lập luận này thì khái niệm QĐQLNN của Hàn Quốc có những nét tương đồng với của Nhật Bản 6.

Tuy nhiên, các tài liệu này chỉ trình bày về QĐQLNN nói chung chứ không có những phân tích cụ thể về QĐQLNN của CP. Về thủ tục xây dựng và ban hành QĐQLNN của CP Một số công trình nghiên cứu khẳng định khi xây dựng và ban hành QĐQLNN, nhà làm luật phải sử dụng công cụ nghiên cứu đánh giá tác động (RIA). RIA là phương pháp đánh giá những tác động có thể xảy ra từ sự thay đổi chính sách hoặc pháp luật, được thực hiện trong quá trình làm luật, sửa đổi bổ sung các quy định pháp luật hoặc ban hành chính sách mới7. Nói cách khác, nó là một tập hợp các bước logic hỗ trợ cho việc chuẩn bị các đề xuất chính sách.

Nó bao gồm việc nghiên cứu sâu các hoạt động đi kèm với quá trình xây dựng, phân tích chính sách và chính thức hóa kết quả nghiên cứu thông qua các báo cáo độc lập8. Cụ thể có các công trình là: 4 V.Triskin (2012), Luật Hiến pháp nước ngoài, Nxb. Norma, Matxcova, tr. 5 Muroi Tsutomu (2005), Introduction to Contemporary Administrative Law, Houritsu Bunka, p.

6 Tom Ginsburg (2000), Comparative Administrative Procedure - Evidence from Northeast Asia, Law and Economics working papers Series, working papers No. 7 Ulrich Karpen (2004), Implementation of Legislative Evaluation in Europe, Current Models and Trends European Journal of Law Reform 57, p. 8 Robert Baldwin (2011), et. al, Understanding Regulation, 2nd ed, Oxford: Oxford University Press, p.

9 Cuốn sách Regulatory Impact Analysis - A Tool for Policy Coherence do Nhà xuất bản OECD xuất bản năm 2009 và Bài báo Regulatory Impact Analysis of the draft law on promulgation of legal normative documents (revised)9. Các tác giả cho rằng QĐQLNN có vai trò, tác dụng vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội, thường được ban hành và sử dụng trong một thời gian khá dài, nên khi ban hành cần tiến hành đánh giá tác động của nó thật khoa học và chính xác. Bài viết Decision Making and Problem - Solving Strategies của tác giả John Adair (London: Koganpage, 2010) thì nhấn mạnh: “khi xây dựng và ban hành QĐQLNN, người ra quyết định (hoặc tham gia vào quá trình ra quyết định) phải có thông tin đầy đủ về vấn đề mà mình cần phải quyết định”10. Những thông tin này bao gồm: vấn đề mà xã hội đang đặt ra đỏi hỏi phải giải quyết là vấn đề gì? Nguyên nhân của vấn đề này là ở đâu? Ai (nhóm đối tượng nào) là người phải chịu những tác hại đó? Mức độ phân bố tác hại đó có đồng đều hay không? Xã hội cần có những giải pháp (về nguồn lực, về tổ chức, về nhân lực, về hệ thống truyền thông.) như thế nào để giải quyết các vấn đề đó? Tuy nhiên, các tài liệu này chỉ trình bày về việc đánh giá tác động một QĐQLNN nói chung chứ chưa nghiên cứu cụ thể về đánh giá tác động một QĐQLNN của CP.

Về các yêu cầu hợp pháp và hợp lý đối với QĐQLNN của C Một số công trình nghiên cứu tập trung về tính hợp pháp của QĐQLNN. Cụ thể, sách Administrative law (Policy) của tác giả Peter Cane do Nhà xuất bản Đại học Oxford xuất bản năm 2011 đã phân tích một số trường hợp dẫn đến QĐQLNN do CP ban hành không hợp pháp vì vi phạm các nguyên tắc cần thiết khi ban hành quyết định như vi phạm về thời hiệu, thẩm quyền ban hành. Bài viết Recent Developments in Administrative Law (Tạp chí Immigration issues – 2010, paper 1.1) của tác giả David Phillip Jones thì đề cập đến tính thống nhất, tính hợp pháp của QĐQLNN và cho rằng các tiêu chí này đảm bảo cho hiệu quả của QĐQLNN. Tuy nhiên, 02 công trình vừa kể trên lại không trình bày về cơ chế thẩm định, kiểm tra nhằm đảm bảo cho một QĐQLNN của CP khi được ban hành đáp ứng các tiêu chí về tính hợp pháp.

Một số công trình lại tập trung nghiên cứu về tính hợp lý của QĐQLNN. Bài viết Reasonableness in Administrative Law: A Comparative Reflection on Functional Equivalence của tác giả Michal Bobek trong cuốn sách Reasonnableness and law cho rằng tính hợp lý cần được đảm bảo trong quá trình soạn thảo QĐQLNN, giải thích 9 https://www.org/uploads/VietnamRIAonLaw.pdf 10 John Adair (2010), Decision Making and Problem - Solving Strategies, London: Koganpage, p. 10 luật và áp dụng luật để ban hành các QĐQLNN mang tính cá biệt. Trong bài viết, tác giả so sánh về các chuẩn mực cho tính hợp lý theo pháp luật các nước Đức, Áo, Pháp, Czech, Anh và đề cao tính hợp lý trong việc xem xét hiệu quả của QĐQLNN.

Một bài viết khác thì cho rằng tính hợp lý là tiêu chí hàng đầu làm cho một QĐQLNN đạt hiệu quả cao11. Điểm nổi bật của bài viết này là tác giả khẳng định rằng thay vì liệt kê các tiêu chí để nhận diện tính không hợp lý của một QĐQLNN thì ngày nay tòa án các nước thông luật thường áp dụng chuẩn mực cho tính hợp lý (thỏa mãn hết chuẩn mực này thì được coi là hợp lý). Bài viết Reasonableness In Administrative Discretion: A Formal Model (Tạp chí The Journal Jurisprudence 663, 2010) của TS. Lucatuorto thì khẳng định: để đảm bảo tính hợp lý của QĐQLNN, cơ quan có thẩm quyền phải có sự đánh giá, cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích công cộng và lợi ích của cá nhân bị ảnh hưởng bởi QĐQLNN đó12.

Một số công trình thì nghiên cứu cả về tính hợp pháp lẫn tính hợp lý của QĐQLNN. Cuốn sách Reasonnableness and law của Giorgio Bongiovanni - Giovanni Sartor - Chiara Valentini do Nhà xuất bản Springer xuất bản năm 2009 đề cập đến những yêu cầu về tính hợp pháp lẫn tính hợp lý trong việc ban hành QĐQLNN. Đặc biệt cũng trong cuốn sách này, bài viết A Sufficientist Approach to Reasonableness in Legal Decision - Making and Judicial Review của GS. Giovanni Sartor đã nêu lên những tiêu chí cụ thể về tính hợp pháp và tính hợp lý trong việc ban hành một QĐQLNN.

Tác giả phân tích các khái niệm về tính phù hợp (rationality) và tính hợp lý (reasonableness), phân tích vai trò của các yếu tố này trong quá trình ban hành QĐQLNN. Sau đó, tác giả phân tích tính phù hợp trong quá trình ban hành các QĐQLNN mang tính quy phạm. Tuy cuốn sách Reasonnableness and law do ba tác giả Giorgio Bongiovanni - Giovanni Sartor - Chiara Valentini làm chủ biên và trong sách cũng có nhiều bài viết của các tác giả này nhưng sách Reasonnableness and law chưa thống nhất đưa ra một hệ thống các tiêu chí nhằm đánh giá tính hợp lý của một QĐQLNN nói chung và QĐQLNN của CP nói riêng. Một số công trình không đề cập vấn đề đảm bảo tính hợp pháp, tính hợp lý của QĐQLNN mà chỉ nêu rằng trong quá trình ban hành QĐQLNN phải đảm bảo một số tiêu chí nhất định.