Đặt vấn đề Lan Thạch hộc tía (Dendrobium oficinale Kimura et Migo), họ lan (orchidaceae), là cây dược liệu quý hiếm có giá trị kinh tế cao và có công dụng để chữa các loại bệnh sau, khô táo khát, phổi kết hạch, đau dạ dày ợ chua, không muốn ăn, lưng gối, chữa trị viêm gan, xương cốt thoái hóa, ung thư ác tính., chúng cũng được dùng làm cảnh. Vì vậy Lan thạch hộc tía đang bị thu hái nhiều đến mức cạn kiệt ngoài tự nhiên. Lan thạch hộc tía được cấp báo thuộc nhóm IA của nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại và thuộc nhóm thực vật rừng đang nguy cấp EN A1a,c,d, trong sách đỏ Việt Nam (2006)|, [3], [4]. Ngày nay cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật việc ứng dụng nuôi cấy mô tế bào trong nhân giống đã trở nên phổ biến.
Nuôi cấy mô tế bào sẽ tạo ra hàng loạt cây giống sạch bệnh, chất lượng tốt, độ đồng đều cao, hệ số nhân lớn và giữ được đặc tính di truyền của cây mẹ. Góp phần bảo vệ các loại cây quý hiếm cũng như cung cấp đủ nguồn giống cây cho thị trường. Đây cũng chính là giải pháp để bảo tồn và phát triển giống Lan Thạch hộc tía quý hiếm này Trong nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào thì quy trình ra ngôi giai đoạn sau in-vitrolà một giai đoạn rất quan trọng, đây là giai đoạn để đưa cây con đã đủ điều kiện nhà lưới ra ngôi từ trong môi trường ống nghiệm ra môi trường bên ngoài để cấy vào giá thể. Hiện tại, Viện Nghiên cứu và phát triển Lâm nghiệp – Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên đã nghiên cứu thành công giống Lan Thạch hộc tía (Dendrobium officinale Kimura et Migo) ở giai đoạn in-vitro.
Để hoàn thiện được quy trình nhân giống Lan Thạc hộc tía thì quy trình ra ngôi cây con giai đoạn sau in-vitrolà rất quan trọng. Trên cơ sở đó tôi tiến hành đề tài: “Nghiên n 2 cứu xây dựng quy trình ra ngôi dược liệu Lan thạch hộc tía (Dendrobium oficinale Kimura et Migo) giai đoạn sau in-vitro”. Mục đích nghiên cứu Góp phần tạo ra cây giống tốt phục vụ cho công tác bảo tồn cây Lan Thạch hộc tía, phát triển kinh tế, cải tạo môi trường. Mục tiêu nghiên cứu Tối ưu hóa quá trình ra ngôi Lan Thạch hộc tía.
Nghiên cứu sự ảnh hưởng của phân bón tới sinh trưởng và phát triển của cây con. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa nghiên cứu khoa học Xác định cơ sở khoa học tạo bộ giống Lan Thạch hộc tíanăng suất cao và khả năng kháng sâu tốt phù hợp với điều kiện sâu hại, dịch bệnh tại Việt Nam. Làm cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình ra ngôi sản xuất cây giống dược liệu Lan Thạch hộc tía.
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần bổ sung thêm các thông tin, các dữ liệu khoa học về kỹ thuật ra ngôi sau in-vitrolàm tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học. Đề tài giúp sinh viên có thêm kinh nghiệm kiến thức bổ ích và tiếp cận với công tác nghiên cứu khoa học để phục vụ cho nghiên cứu và công tác sau này. Ý nghĩa thực tiến sản xuất Kết quả nghiên cứu đã góp phần hoàn thiện quy trình ra ngôi Lan Thạch hộc tía. Đề tài giúp tìm ra những biện pháp tối ưu giúp giảm thất thoát một tỷ lệ lớn cây giống trong giai đoạn ra ngôi.
n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Cơ sở khoa học quy trình ra ngôi Lan Thạch hộc tía sau giai đoạn in- vitro (Dẫn theo Nguyễn Quốc Đông, 2014) [5] * Kỹ thuật cảm ứng và xử lý cây con in-vitro Bình Lan Thạch hộc tía ra rễ đủ điều kiện để đưa xuống nhà lưới và cảm ứngánh sáng từ 1 đến 2 tuần. Sau một tuần cảm ứng tiến hành mở hé nắp bình để cây Thạch hộc tía thích nghi với độ ẩm không khí.
Sau 2 – 3 ngày tiến hành mở hẳn nắp bình và cấy cây con ra bầu đất. * Thời điểm ra ngôi Tiến hành ra ngôi vào những ngày râm mát thời tiết đẹp. Những ngày nắng gay gắt, nhưng ngày ưa ẩm ướt kéo dài, nhiều gió và lạnh không được ra ngôi. * Xử lý cây in-vitrotrƣớc khi ra ngôi Cây con sau khi lấy ra khỏi bình được rửa sạch môi trường, xếp gọn gàng trên rổ có lót báo ẩm để tránh cho cây bị gãy hỏng và mất nước.
Gía thể sử dụng ra ngôi lan Thạch hộc tía là thảm sơ dừa hoặc thảm rêu rừng, than củi. Yêu cầu giá thể thông thoáng cung cấp đầy đủ nước cho cây, khả năng thoát nước tốt sạch nấm bệnh và vi khuẩn. Kỹ thuật ra ngôi * Cấy cây: Trồng cây sao cho bộ rễ của cây được phủ kín trong giá thể nhưng vừa đủ ngập cổ rễ giúp cây sinh trưởng phát triển tốt. Nên trồng cây vào buổi chiềuđể n 4 cây có thời gian phục hồi tốt sau 1 đêm, sau khi trồng tưới phun sương đẫm nước cho cây, làm vòm và phủ kín nilon thảm luống để tránh tình trạng cây con bị mất nước.
- Chăm sóc sau khi ra ngôi: + Cây Thạch hộc tía mới ra ngôi cần được che phủ nilon và giữ độ ẩm đều ở 70% + Chế độ tưới nước là 1 ngày tưới 2 lần vào sang và chiều, nếu thời tiết nắng nóng cần che phủ lưới đen để cản ánh sáng. + Phủ nilon liên tục trong hai tuần đầu sau khi ra ngôi. - Chăm sóc cây sau 2 tuần tuổi và cảm ứng cây con - Chế độ tưới nước: Tưới phun sương ngày 2 lần vào sáng sớm và chiều muộn giữ ẩm độ đều 70%. - Bắt đầu từ tuần thứ 3 mở phủ nilon từ 20 – 40% để cây quen với nhiệt độ và độ ẩm bên ngoài, mở phủ nilon vào thời điểm thời tiết mát không nắng gắt và ban đêm phủ nilon vào.
- Khi cây đạt 4 tuần tuổi phun thêm phân bón lá với nồng độ nhẹ 20ml/1 bình161. Mở phủ nilon từ 50- 70%,và tăng thêm thời gian mở nilon từ 4 – 5 giờ/ngày và ban đêm phủnilon. Tưới nước bằng hệ thống phun sương lần/ngày đảm bảo độ ẩm cho cây. - Khi cây đạt 5 tuần tuổi tiến hành mở phủ nilon từ 70 – 100%, tưới bằng hệ thống phun sương lần/ngày đảm bảo độ ẩm cho cây.
- Tuần 6: Khi cây đã cảm ứng và thích nghi với điều kiện thời tiết bên ngoài tiến hành bỏ phủ nilon hoàn toàn và tưới bằng hệ thống phun mưa hoặc tưới bằng ozoa. Tiến hành phun phân bón lá với nồng độ 40ml/bình 161. - Khi cây đạt 4- 5 cặp lá và đã bén rễ,cứng cây thì tùy thuộc vào điều kiện thực tế và có chế độ chăm sóc bổ sung. n 5 * Một số loại bệnh và sâu thƣờng gặp sau khi ra ngôi Thạch hộc tía - Về sâu bệnh.
+ Sâu xám hại cây: phun thuốc phòng trừ sâu xám hại cây dùng thuốc đơn TP – pentin 18EC, basudin 50EC, sheepain 36EC,… các loại thuốc này hòa với nước để phun. + Dế mèn ăn cây con: Giữ gìn vườn ươm sạch sẽ gọn gàng, thường xuyên vệ sinh. Nếu có quá nhiều dế thì ta phun thuốc sâu xung quanh luống cây con. + Sâu róm ăn lá hoặc ngọn non: Giữ gìn vườn sạch sẽ, nhặt hết các loại cỏ cho sạch sẽ.
Nếu phát hiện sớm có thể bắt bằng tay hoặc phun thuốc sâu. - Về bệnh hại: + Bệnh thối cây: sử dụng Ridominl liều lượng 200g/100l nước hoặc daconil với liều lượng 250g/100l nước, định kỳ 7 ngày phun 1 lần. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới * Tình hình sản xuất cây phong lan trên thế giới Trong những thập kỷ gần đây cùng với phương tiện giao thông phát triển mạnh mẽ, các thành tựu khoa học kỹ thuật và sự phát triển của công nghệ sinh học được ứng dụng rộng rãi.
Do vậy, việc xuất nhập khẩu hoa Lan ngày càng tăng, với quy mô lớn. Nhiều nước đã trở thành cường quốc xuất khẩu hoa Lan như Thái Lan, Đài Loan, hoa lan đã và đang là nguồn lợi lớn của các nước đông Nam Á và thế giới (Phan Thúc Huân, 1989) [7]. Trên thế giới, rất nhiều quốc gia như Hà Lan, Nhật, Đài Loan, Thái Lan. Đã và đang đưa ngành sản xuất Lan thành ngành công nghiệp trong nông nghiệp đem lại lợi nhuận đáng kể, đặc biệt trong nghiên cứu và sản xuất hoa lan họ đã làm được.
Ở Hà Lan đất nước xứ sở của những loài hoa. Với hoa Lan, họ tập trung nghiên cứu chọn tạo giống mới và làm chủ quy trình công nghệ sản xuất phong lan. n 6 Ở Nhật Bản cũng giống như Hà Lan công nghệ nuôi trồng phong lan cũng đã đạt ở mức tiên tiến, đặc biệt nhân giống bằng nuôi cấy mô tế bào cho nên giá thành cây giống của Nhật Bản thấp Nghề trồng hoa Lan xuất khẩu ở Singapore trên quy mô lớn bắt đầu từ năm 1987. Nhà nước đã thấy rõ tiềm năng xuất khẩu của loại hoa này trên thị trường thế giới, cho nên đã mở rộng trang trại trồng hoa Lan.
Năm 2005, xuất khẩu hơn 58 triệu đô la hoa Lan ra nước ngoài. Hiện nay, Singapore chiếm 12% kinh doanh thị trường hoa Lan trên thế giới. Tương tự Ấn Độ đã đưa tiến bộ kỹ thuật cấy mô vào nghề trồng hoa để sản xuất mỗi năm khoảng 10 triệu cây hoa phong Lan. Các nước có công nghệ nuôi trồng hoa Lan phát triển và điều kiện thời tiết khí hậu gần giống với Việt Nam nhất phải kể đến Đài Loan và Thái Lan.
Ở Đài Loan hàng triệu cây giống Lan (Dendrobium) được nhân nhanh và xuất khẩu. Quy trình công nghệ điều khiển ra hoa hàng loạt cho Lan (Dendrobium) đã phát triển ở mức cao, họ có thể điều khiển hang triệu cây hoa lan ra hoa cùng thời điểm. Chính vì những thành công trong nghiên cứu đã đưa ngành sản xuất hoa phong Lan thành ngành sản xuất Lan công nghiệp trong nông nghiệp. Giá trị sản xuất và xuất khẩu hoa phong Lan của Đài Loan chiếm ¼ giá trị sản lượng hoa phong lan trên thế giới.
Kim ngạch xuất khẩu phong lan tăng nhanh trong những năm gầm đây. Thị trường chính là các nước Châu Âu, Nhật và Mỹ [23]. Thái Lan là nước láng giềng của Việt Nam, Thái Lan có lịch sử nghiên cứu và lai tạo phong lan cách đây khoảng 130 năm (Parinda – Sriyaphai, 2002) [21]. Hiện nay, Thái Lan đã nghiên cứu và làm chủ công nghệ sản xuất cây giống bằng nuôi cấy mô tế bào và công nghệ sản xuất, điều khiển ra hoa đồng loạt một số loài phong lan, đặc biệt là các loại lan Hoàng Thảo (Dendrobium) chiếm 80%.