Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phóng sự điều tra kinh tế truyền hình. Chương 2: Thực trạng chất lƣợng của phóng sự điều tra kinh tế trên kênh Truyền hình ANTV. Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lƣợng phóng sự điều tra kinh tế trên Truyền hình ANTV. 14 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA KINH TẾ TRUYỀN HÌNH 1.
Một số khái niệm liên quan đến phóng sự điều tra kinh tế truyền hình 1. Phóng sự Phóng sự là một trong những thể loại báo chí đƣợc công chúng yêu quý và cũng là một trong những thể loại khó đối với ngƣời làm báo. Nó có vai trò quan trọng đối với các cơ quan báo chí. Đây là thể loại có những đặc trƣng riêng, nổi bật, tạo đƣợc hiệu lực và hiệu quả tác động lớn đối với xã hội.
Nhiều phóng sự đã tạo ra những hiệu ứng xã hội mạnh mẽ. Theo các nhà nghiên cứu thế giới thì phóng sự chỉ thực sự xuất hiện trên báo chí phƣơng Tây ở thế kỷ XIX. Đến thế kỷ XX thể loại này nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn, báo giới. Theo nhóm tác giả G.lurốpxki trong cuốn “Báo truyền hình tập 1” đƣa ra nhận định: “Phóng sự là thể loại báo chí thông tin nhanh chóng trên báo chí về một sự kiện nào đó mà phóng viên chứng kiến hoặc can dự vào.
Trong thể loại phóng sự, yếu tố đứng đầu là sự cảm nhận của cá nhân đối với sự kiện, hiện tượng, sự lựa chọn các sự việc do tác giả bài phóng sự thực hiện” [39, tr. Trong từ điển tiếng Việt thì “Phóng sự được hiểu là một thể văn chuyên miêu tả những việc có thật mang tính thời sự xã hội” [35, tr. Ở Việt Nam, báo chí đƣợc đƣa vào cùng với những bƣớc chân xâm lƣợc của thực dân Pháp và phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của quá trình giao lƣu, tiếp xúc với văn hóa, văn học phƣơng Tây. Vì thế ở Việt Nam, từ Phóng sự xuất hiện lần đầu tiên trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí tiến đức, đƣợc giải nghĩa “Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo”.
Trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy Anh biên soạn (xuất bản lần đầu tiên năm 1932), phóng sự đƣợc giải thích rằng: Phóng có nghĩa là bắt chước, phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc. Tổng hợp lại Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc. 15 Nhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng: Phóng sự bắt đầu manh nha từ những tác phẩm có tính chất ngƣời thực, việc thực nhƣ “Hoàng Lê Nhất Thống chí” của Ngô Gia Văn Phái, hoặc “Phóng sự xuất hiện cùng với sự xuất hiện của báo chí”. Nguyễn Thị Thoa trong “Phóng sự báo chí” (2005) thì phóng sự chỉ có thể xuất hiện ở Việt Nam vào những năm 1930 của thế kỷ XX, mặc dù báo chí Việt Nam có từ năm 1865.
Nghiên cứu về thể ký báo chí, TS. Nguyễn Đức Dũng coi phóng sự là một phần của ký báo chí và khẳng định: Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện; con ngƣời, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh, phát triển dƣới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút phát linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học [5, tr. Tác giả Dƣơng Xuân Sơn trong cuốn “Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật” đã đƣa ra quan niệm: “Phóng sự là một thể loại báo chí, phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn đề đang diễn ra trong hiện thực khách quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người bằng phương pháp miêu tả hay tự thuật, kết hợp với nghị luận ở mức độ nhất định. Trong phóng sự vai trò của cái tôi trần thuật – nhân chứng khách quan rất quan trọng” [25, tr.
Các quan niệm về phóng sự dù có khác nhau ít nhiều nhƣng nhìn chung đều bao trùm những đặc điểm mang tính đặc trƣng chung cơ bản, có thể khái quát: Phóng sự là tác phẩm báo chí phản ánh những sự kiện, sự việc có thật, những con người thật trong đời sống xã hội và mang lại ý nghĩa với cộng đồng. Phóng sự không chỉ đưa đến cho công chúng bức tranh mô tả con người, sự kiện đơn thuần mà còn có thể đi sâu khám phá số phận một con người, một tập thể người có tính chất điển hình, trong bối cảnh điển hình hoặc khắc họa những biến cố lịch sử một cách sống động. Phóng sự còn đi sâu làm rõ những tình tiết bản chất bên trong của sự kiện, giúp công chúng không những biết nó xảy ra, xảy ra như thế nào mà còn hiểu tại sao nó lại xảy ra như vậy. Nó được sử dụng kết cấu, ngôn ngữ, bút pháp linh hoạt và có sự xuất hiện của cái tôi – tác giả.
Chính điều này làm nên bản sắc riêng của phóng sự. Phóng sự điều tra Lịch sử nghiên cứu báo chí thế giới không đề cập đến thể loại phóng sự điều tra. Từ điển tiếng Việt cũng không có từ này. Tuy nhiên, trên thực tế, có nhiều nhà báo và cơ quan báo chí sử dụng từ phóng sự điều tra cho dạng tác phẩm phản ánh về những tiêu cực, những cái xấu của đời sống xã hội.
Trong cuốn “Phóng sự - từ giảng đường đến trang viết”, NXB Thông Tấn 2012, tác giả Huỳnh Dũng Nhân viết: “Phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra. Nó có khả năng khơi gợi thu hút độc giả rất cao bởi tính hấp dẫn và tính chiến đấu” [22, tr. Trong cuốn Viết báo như thế nào, TS Đức Dũng có đề cập đến phóng sự điều tra với tƣ cách là biến thể của phóng sự: Trong phóng sự điều tra, tính chất phóng sự đƣợc thể hiện ở hình thức (thông qua ngôn từ, bút pháp), còn tính chất điều tra đƣợc thể hiện chủ yếu ở nội dung. Đặc điểm của một bài phóng sự điều tra có thể nói gọn lại là hình thức đậm chất phóng sự (trong đó đặc biệt nhấn mạnh những yếu tố về hình thức nhƣ ngôn từ, bút pháp) có nội dung mang tính chất điều tra, nghĩa là phải trả lời đƣợc các câu hỏi mà cuộc sống đặt ra thông qua một hệ thống những bằng chứng, luận cứ đƣợc sắp xếp một cách logic [6, tr.
Chúng tôi đồng quan điểm với TS Đức Dũng và nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong việc coi phóng sự điều tra là sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra nên mang đồng thời tính chất của hai thể loại này nhƣng chúng tôi khẳng định phóng sự điều tra là một thể loại báo chí. Từ những quan niệm trên, tác giả luận văn mạnh dạn đƣa ra một quan niệm về phóng sự điều tra nhƣ sau: Phóng sự điều tra là một thể loại báo chí do lao động của nhà báo làm ra từ chất liệu còn tiềm ẩn trong cuộc sống mà nhà báo khai thác được rồi phân tích, chứng minh đầy sức thuyết phục bằng những luận chứng khách quan mang đến cho công chúng cái nhìn đúng đắn nhất về sự kiện, vấn đề mà trước đó họ chưa biết hoặc còn những hoài nghi. Phóng sự điều tra không hoàn toàn hạn chế về những vấn đề tiêu cực và cái tốt, việc tốt. Phóng sự điều tra truyền hình Ở phần trên tác giả đã trích dẫn, nghiên cứu một số khái niệm liên quan đến “Phóng sự”, “phóng sự điều tra”.
Để tiếp tục làm rõ các vấn đề liên quan, trƣớc khi đi vào định nghĩa khái niệm phóng sự điều tra truyền hình mà nhất là phóng sự điều tra kinh tế, trên cơ sở nghiên cứu các công trình trƣớc đó, tác giả làm rõ thêm về khái niệm “Phóng sự truyền hình”. Có thể nói, chính thực tiễn sinh động của sự phát triển phong phú và đa dạng của Phóng sự truyền hình qua các thời kỳ đã dẫn đến có nhiều quan niệm khác nhau về thể loại này. Tất nhiên mỗi quan niệm thể hiện góc nhìn riêng của một ngƣời hoặc một nhóm nhỏ những nguời quan tâm đến về thể loại này. Nhìn nhận phóng sự từ góc độ phƣơng pháp phản ánh, Jean-Luc Martin- Lagardette cho rằng: “Phóng sự là cuộn phim mà người ta truyền đi những hình ảnh đã được xác định nhờ có các bố cục liên tiếp”.
Ông còn cho rằng: “Phóng sự phải làm cho nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy, sờ thấy. Phóng sự sử dụng cách viết trực tiếp, thường ở thì hiện tại, bằng cách tăng các giai thoại cụ thể, những hình ảnh, những chi tiết và những thành ngữ độc đáo”. Từ góc độ phƣơng pháp xây dựng tác phẩm phóng sự, Brigitte Besse DiDier Desormeaux tác giả cuốn “Phóng sự truyền hình”, NXB Thông Tấn, Hà Nội (2003) viết: “Phóng sự là kết quả của những logíc hội tụ dựa trên hình ảnh và âm thanh: sản phẩm phức hợp này phải được tổ chức xung quanh một số cảnh chủ chốt, những cảnh này làm nổi bật ý nghĩa của phóng sự từ lúc xây dựng cho đến khi phát đi và được mọi người tiếp nhận”. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu báo chí cũng đƣa ra nhiều quan niệm về phóng sự truyền hình.
Các quan niệm đó cũng xuất phát từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Trong bài “Nhà báo nên viết phóng sự”, đăng ngày 25/7/2006, trên “Nghề báo.com”, tác giả Minh Phƣơng có viết: “Phóng sự truyền hình phản ánh sự kiện bằng hình ảnh và tiếng động là chủ yếu, lời dẫn của phóng viên như một chất keo trong suốt khâu nối các chi tiết và tư liệu báo chí thành một kết cấu thống nhất, gợi cảm”. 18 Do ảnh hƣởng đặc điểm của báo chí truyền hình là: truyền tải thông tin bằng hình ảnh và âm thanh, có khả năng giao tiếp trực tiếp với khán giả, khán giả tiếp nhận thông tin bằng thị giác và thính giác, hơn nữa truyền hình có khả năng cung cấp thông tin tới khán giả ngay tại thời điểm sự kiện đang diễn ra. Vì vậy, phóng sự truyền hình vừa mang những đặc điểm của phóng sự báo chí nói chung vừa mang những đặc trƣng riêng của loại hình.
Do đó, quan niệm về thể loại phóng sự truyền hình, có thể bắt đầu từ những quan niệm về phóng sự trên báo in.