Luận án tiến sĩ về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ pháp luật phân tích quy định và thực tiễn phát hành trái phiếu chính phủ tại Việt Nam, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp lý.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Hằng
• Trường học: Viện Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Phát Hành Trái Phiếu Chính Phủ Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ
• 1.1. Lý luận chung về phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm của phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.3. Phương thức phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.4. Vai trò của phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.5. Lý luận pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.6. Sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ
• 1.7. Nội dung pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT, THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam về phát hành trái phiếu chính phủ
• 2.2. Khái quát về thực trạng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam
• 2.3. Quy định về chủ thể phát hành và phương thức phát hành
• 2.4. Quy định về các loại trái phiếu được phát hành
• 2.5. Quy định về quản lý nhà nước đối với hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ
• 2.6. Thực tiễn áp dụng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam
• 2.6.1. Những kết quả đạt được
• 2.6.2. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân
• 2.7. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam
• 2.7.1. Căn cứ hoàn thiện pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam
• 2.7.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận chung về phát hành trái phiếu chính phủ

Phát hành trái phiếu chính phủ là một hoạt động quan trọng trong hệ thống tài chính của Việt Nam. Trái phiếu chính phủ được coi là một công cụ huy động vốn hiệu quả cho ngân sách nhà nước. Khái niệm trái phiếu chính phủ được định nghĩa là chứng chỉ vay nợ do Chính phủ phát hành, thể hiện nghĩa vụ trả nợ cho người nắm giữ. Đặc điểm của trái phiếu chính phủ bao gồm tính sinh lời, tính rủi ro và tính thanh khoản. Tính sinh lời thể hiện qua lãi suất mà nhà đầu tư nhận được, trong khi tính rủi ro phụ thuộc vào tình hình kinh tế và khả năng trả nợ của Chính phủ. Tính thanh khoản của trái phiếu chính phủ cũng rất quan trọng, vì nó ảnh hưởng đến khả năng chuyển đổi thành tiền mặt của nhà đầu tư. Hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ không chỉ giúp Chính phủ huy động vốn mà còn tạo ra một kênh đầu tư an toàn cho các nhà đầu tư. Theo đó, việc phát hành trái phiếu chính phủ cần được điều chỉnh bởi các chính sách tài chính phù hợp để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững.

1.1. Khái niệm đặc điểm của phát hành trái phiếu chính phủ

Khái niệm về trái phiếu chính phủ được hiểu là một loại chứng khoán nợ, do Chính phủ phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách nhà nước. Đặc điểm của trái phiếu chính phủ bao gồm tính chất pháp lý, nghĩa vụ trả nợ và các điều khoản liên quan đến lãi suất và thời hạn. Trái phiếu chính phủ có thể được phát hành dưới nhiều hình thức khác nhau, từ trái phiếu ngắn hạn đến dài hạn, tùy thuộc vào nhu cầu huy động vốn của Chính phủ. Đặc biệt, trái phiếu chính phủ có vai trò quan trọng trong việc ổn định nền tài chính quốc gia, kiểm soát lạm phát và thúc đẩy phát triển kinh tế. Việc phát hành trái phiếu chính phủ cũng cần phải tuân thủ các quy định của pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong thị trường tài chính.

1.2. Phương thức phát hành trái phiếu chính phủ

Phương thức phát hành trái phiếu chính phủ tại Việt Nam chủ yếu thông qua đấu thầu công khai. Hình thức này giúp tăng tính minh bạch và cạnh tranh trong quá trình phát hành. Các nhà đầu tư có thể tham gia đấu thầu để mua trái phiếu chính phủ, từ đó tạo ra một thị trường trái phiếu sôi động. Ngoài ra, Chính phủ cũng có thể phát hành trái phiếu chính phủ thông qua các hình thức khác như phát hành trực tiếp cho các tổ chức tài chính hoặc qua các kênh phân phối khác. Việc lựa chọn phương thức phát hành phù hợp sẽ giúp Chính phủ huy động được nguồn vốn cần thiết một cách hiệu quả nhất. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế hiện nay, việc phát hành trái phiếu chính phủ cần được điều chỉnh linh hoạt để đáp ứng nhu cầu đầu tư và phát triển kinh tế.

II. Thực trạng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam

Thực trạng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Các quy định pháp luật đã được ban hành nhằm điều chỉnh hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ, tuy nhiên, việc thực thi còn gặp nhiều khó khăn. Một số quy định chưa rõ ràng, gây khó khăn cho các nhà đầu tư trong việc tham gia thị trường. Hơn nữa, việc quản lý và giám sát hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ cũng cần được cải thiện để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả của hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ, từ đó góp phần ổn định nền tài chính quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế. Việc hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ là rất cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư và đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường tài chính.

2.1. Khái quát về thực trạng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ

Khái quát về thực trạng pháp luật cho thấy rằng hệ thống pháp luật hiện hành đã có những quy định cơ bản về phát hành trái phiếu chính phủ. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ và chưa đầy đủ trong các quy định này đã dẫn đến những khó khăn trong việc thực hiện. Các quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan trong hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ cần được làm rõ hơn. Hơn nữa, việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn cũng gặp nhiều khó khăn do thiếu sự hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan chức năng. Điều này đã ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường trái phiếu chính phủ và làm giảm tính hấp dẫn của sản phẩm này đối với các nhà đầu tư.

2.2. Quy định về chủ thể phát hành và phương thức phát hành

Quy định về chủ thể phát hành trái phiếu chính phủ hiện nay chủ yếu tập trung vào các cơ quan nhà nước như Bộ Tài chính và Kho bạc Nhà nước. Tuy nhiên, việc xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của từng chủ thể trong quá trình phát hành là rất quan trọng. Phương thức phát hành cũng cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của thị trường. Việc áp dụng các phương thức phát hành linh hoạt sẽ giúp Chính phủ huy động vốn hiệu quả hơn. Đồng thời, cần có các quy định cụ thể về việc quản lý và giám sát hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, trái phiếu chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc huy động vốn cho ngân sách nhà nước và đầu tư phát triển. Từ những năm đầu thập niên 1990, hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ đã được triển khai nhằm bù đắp bội chi ngân sách và thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng. Theo số liệu thống kê, từ năm 2010 đến 2016, thị trường trái phiếu chính phủ tại Việt Nam đã có sự tăng trưởng rõ rệt với nhiều loại trái phiếu đa dạng về kỳ hạn và lãi suất, góp phần ổn định tài chính quốc gia và kiểm soát lạm phát. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, thị trường này vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế về quy mô phát hành, cơ sở pháp lý và tính minh bạch trong quản lý.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật phát hành trái phiếu chính phủ tại Việt Nam, phân tích những vướng mắc trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật và thực tiễn phát hành trái phiếu chính phủ trong vòng 10 năm trở lại đây, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế để làm cơ sở so sánh và đề xuất giải pháp phù hợp.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố hành lang pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động vốn qua trái phiếu chính phủ, góp phần phát triển thị trường tài chính bền vững và hỗ trợ chính sách tài chính vĩ mô của Nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về chứng khoán nợ và lý thuyết quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính công. Lý thuyết chứng khoán nợ giúp làm rõ bản chất kinh tế và pháp lý của trái phiếu chính phủ, bao gồm các khái niệm về quyền và nghĩa vụ của chủ thể phát hành và nhà đầu tư, đặc điểm về tính sinh lời, rủi ro và thanh khoản của trái phiếu. Lý thuyết quản lý nhà nước tập trung vào vai trò của pháp luật trong điều chỉnh hoạt động phát hành trái phiếu, bảo vệ quyền lợi các bên tham gia và đảm bảo sự minh bạch, hiệu quả của thị trường.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: trái phiếu chính phủ, phát hành trái phiếu, đấu thầu trái phiếu, bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành, thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp, quản lý nhà nước về phát hành trái phiếu. Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa pháp luật, chủ thể phát hành, nhà đầu tư và cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình phát hành và giao dịch trái phiếu chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh và đối chiếu dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật hiện hành như Luật Quản lý nợ công, Luật Ngân sách nhà nước, Nghị định số 01/2011/NĐ-CP, Thông tư 111/2015/TT-BTC cùng các báo cáo, số liệu thống kê từ Bộ Tài chính, Kho bạc Nhà nước và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các quy định pháp luật liên quan đến phát hành trái phiếu chính phủ trong giai đoạn 2010-2017, các báo cáo thị trường và các trường hợp phát hành trái phiếu chính phủ tiêu biểu trong nước. Phương pháp phân tích tập trung vào đánh giá hiệu quả pháp luật, so sánh với kinh nghiệm quốc tế và phân tích thực trạng áp dụng pháp luật tại Việt Nam.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017, bao gồm quá trình thu thập, phân tích dữ liệu và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chủ thể phát hành trái phiếu chính phủ được quy định rõ ràng: Bộ Tài chính là chủ thể phát hành chính thức, ủy quyền cho Kho bạc Nhà nước tổ chức phát hành. Quy định này giúp phân định rõ vai trò, trách nhiệm, tránh chồng chéo giữa các cơ quan quản lý. Theo Thông tư 111/2015/TT-BTC, Bộ Tài chính công bố danh sách thành viên đấu thầu hàng năm, trong đó có Bảo hiểm xã hội Việt Nam và Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam được tham gia không cạnh tranh lãi suất.

2. Phương thức phát hành đa dạng và minh bạch: Hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ được thực hiện qua bốn phương thức chính: đấu thầu, bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành và bán lẻ. Đấu thầu trái phiếu được tổ chức công khai, bảo mật thông tin dự thầu, với các hình thức đấu thầu đơn giá hoặc đa giá, đảm bảo tính cạnh tranh và hiệu quả huy động vốn. Ví dụ, trong năm 2006, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội đã tổ chức thành công 4 phiên đấu thầu huy động 1.200 tỷ đồng trái phiếu kỳ hạn 5 năm, đạt 80% khối lượng gọi thầu.

3. Khung pháp lý đã được hoàn thiện nhưng còn tồn tại hạn chế: Các văn bản pháp luật như Nghị định 01/2011/NĐ-CP, Thông tư 111/2015/TT-BTC đã tạo hành lang pháp lý cơ bản cho hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ. Tuy nhiên, quy mô phát hành còn hạn chế, sản phẩm trái phiếu chưa đa dạng, và các quy định về cơ chế phòng ngừa rủi ro, kết nối nhà đầu tư chưa đầy đủ. Ví dụ, các sản phẩm phái sinh liên quan đến trái phiếu chính phủ chưa được chú trọng phát triển.

4. Vai trò của pháp luật trong quản lý và phát triển thị trường trái phiếu chính phủ: Pháp luật không chỉ điều chỉnh hoạt động phát hành mà còn quản lý các quan hệ phát sinh trong quá trình niêm yết, giao dịch, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp. Việc áp dụng pháp luật chặt chẽ giúp bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư, tăng cường niềm tin và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên chủ yếu do sự phát triển chưa đồng bộ giữa thị trường tài chính và hệ thống pháp luật. So với các nước phát triển, Việt Nam còn thiếu các quy định chi tiết về bảo vệ nhà đầu tư, cơ chế thanh toán bù trừ và các sản phẩm tài chính phái sinh. Việc phân định rõ ràng chủ thể phát hành và phương thức phát hành theo Thông tư 111/2015/TT-BTC đã góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện khối lượng phát hành trái phiếu chính phủ qua các năm, tỷ lệ thành công của các phiên đấu thầu, và bảng so sánh các phương thức phát hành về ưu nhược điểm. So sánh với nghiên cứu quốc tế cho thấy, việc áp dụng phương thức đấu thầu đa giá và bảo lãnh phát hành là xu hướng phổ biến nhằm tối ưu hóa chi phí huy động vốn và giảm thiểu rủi ro cho Nhà nước.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ vai trò pháp luật trong việc tạo dựng môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, từ đó nâng cao hiệu quả huy động vốn qua trái phiếu chính phủ, góp phần ổn định tài chính quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về phát hành trái phiếu chính phủ

   • Động từ hành động: Rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật liên quan.
   • Target metric: Tăng tính minh bạch và hiệu quả phát hành.
   • Timeline: Triển khai trong vòng 2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính phối hợp với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

2. Phát triển đa dạng sản phẩm trái phiếu chính phủ và các công cụ phái sinh

   • Động từ hành động: Nghiên cứu, xây dựng và triển khai các sản phẩm mới.
   • Target metric: Tăng số lượng sản phẩm và khối lượng giao dịch trên thị trường.
   • Timeline: 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, các tổ chức tài chính.

3. Tăng cường cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và phòng ngừa rủi ro

   • Động từ hành động: Xây dựng quy định về công bố thông tin, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp.
   • Target metric: Giảm thiểu các vi phạm và tranh chấp trên thị trường.
   • Timeline: 1-2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính.

4. Nâng cao năng lực và vai trò của các tổ chức trung gian trong phát hành trái phiếu

   • Động từ hành động: Đào tạo, cấp phép và giám sát các tổ chức bảo lãnh, đại lý phát hành.
   • Target metric: Tăng số lượng và chất lượng tổ chức trung gian.
   • Timeline: 2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Kho bạc Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài chính và chứng khoán

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để hoàn thiện chính sách phát hành trái phiếu chính phủ.
   • Use case: Rà soát, xây dựng văn bản pháp luật mới, nâng cao hiệu quả quản lý.

2. Các tổ chức phát hành trái phiếu chính phủ và trung gian tài chính

   • Lợi ích: Hiểu rõ quy trình, phương thức phát hành và các quy định pháp luật hiện hành.
   • Use case: Tối ưu hóa hoạt động phát hành, nâng cao năng lực cạnh tranh.

3. Nhà đầu tư tổ chức và cá nhân trên thị trường trái phiếu

   • Lợi ích: Nắm bắt quyền lợi, nghĩa vụ và các rủi ro liên quan đến đầu tư trái phiếu chính phủ.
   • Use case: Đưa ra quyết định đầu tư chính xác, giảm thiểu rủi ro.

4. Giảng viên, sinh viên ngành Luật kinh tế và Tài chính

   • Lợi ích: Tài liệu tham khảo chuyên sâu về pháp luật phát hành trái phiếu chính phủ.
   • Use case: Nghiên cứu, giảng dạy và phát triển học thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Trái phiếu chính phủ là gì và có đặc điểm gì nổi bật?
   Trái phiếu chính phủ là chứng khoán nợ do Bộ Tài chính phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách nhà nước. Đặc điểm nổi bật gồm tính an toàn cao do được bảo đảm bằng ngân sách, lãi suất thấp hơn các loại trái phiếu khác và tính thanh khoản tương đối cao.

2. Các phương thức phát hành trái phiếu chính phủ phổ biến hiện nay?
   Bao gồm đấu thầu, bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành và bán lẻ. Đấu thầu là phương thức chủ đạo, đảm bảo tính cạnh tranh và minh bạch trong huy động vốn.

3. Vai trò của pháp luật trong hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ?
   Pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong phát hành, niêm yết, giao dịch và xử lý vi phạm, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư và đảm bảo sự ổn định, minh bạch của thị trường.

4. Ai là chủ thể phát hành trái phiếu chính phủ tại Việt Nam?
   Bộ Tài chính là chủ thể phát hành chính thức, ủy quyền cho Kho bạc Nhà nước tổ chức phát hành theo quy định tại Thông tư 111/2015/TT-BTC.

5. Những hạn chế hiện nay của pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam?
   Bao gồm quy mô phát hành còn hạn chế, thiếu các quy định chi tiết về phòng ngừa rủi ro, chưa đa dạng sản phẩm và cơ chế kết nối nhà đầu tư chưa hoàn chỉnh.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ bản chất pháp lý và kinh tế của trái phiếu chính phủ, đồng thời phân tích chi tiết các quy định pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ tại Việt Nam.
• Phân tích thực trạng cho thấy pháp luật đã tạo hành lang cơ bản nhưng còn nhiều hạn chế cần khắc phục để phát triển thị trường bền vững.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, đa dạng sản phẩm, tăng cường bảo vệ nhà đầu tư và nâng cao năng lực tổ chức trung gian.
• Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong xây dựng chính sách, quản lý nhà nước và hoạt động thực tiễn phát hành trái phiếu chính phủ.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai nghiên cứu sâu hơn về các sản phẩm phái sinh và cơ chế thanh toán bù trừ, đồng thời theo dõi hiệu quả áp dụng các giải pháp đề xuất.

Các cơ quan quản lý, tổ chức phát hành và nhà đầu tư nên phối hợp chặt chẽ để thực hiện các khuyến nghị nhằm phát triển thị trường trái phiếu chính phủ Việt Nam ngày càng minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ 1. Lý luận chung về phát hành trái phiếu chính phủ 1. Khái niệm, đặc điểm của phát hành trái phiếu chính phủ Trái phiếu là một dạng hình thức tín dụng được nghiên cứu dưới nhiều góc độ. Về bản chất kinh tế, trái phiếu là một chứng chỉ vay nợ của Chính phủ hoặc của doanh nghiệp, thể hiện nghĩa vụ của người phát hành phải trả nợ cho người nắm giữ trái phiếu một số tiền nhất định, vào những khoảng thời gian nhất định và phải trả lại khoản tiền gốc khi đến hạn.

Trái phiếu thể hiện mối quan hệ kinh tế giữa người đi vay và người cho vay, giữa họ có mối liên hệ qua lại lẫn nhau thông qua vận động giá trị vốn và nó không chỉ đơn thuần là một hình thức vận động về tiền tệ mà còn là mối quan hệ về xã hội (như mối quan hệ về lòng tin). Có nhiều loại trái phiếu như trái phiếu công ty, trái phiếu của các tổ chức tín dụng, trái phiếu chính phủ. Trái phiếu cũng chính là một loại chứng khoán bởi nó có thể được giao dịch, mua bán trên thị trường chứng khoán. Dù trong điều kiện nào, người sở hữu trái phiếu cũng đều có quyền hưởng đủ các khoản thanh toán lãi và hoàn trả gốc khi đáo hạn như đã cam kết.

Xuất phát từ bản chất nêu trên, khái niệm chứng khoán thường được đưa ra xem xét cùng với việc nghiên cứu thị trường chứng khoán. Theo Từ điển bách khoa toàn thư của Viện hàn lâm Khoa học và xã hội Việt Nam thì: "Trái phiếu là một loại các chứng khoán có thu nhập cố định, là chứng chỉ cho vay vốn, chứng nhận người sở hữu nó đã cho người phát hành vay một số tiền nhất định, trong một thời gian nhất định, với một tỉ lệ lãi nhất định. Trái phiếu bao gồm: Có trái phiếu chính phủ (công trái quốc gia, tín phiếu kho bạc), trái phiếu ngân hàng (kì phiếu ngân hàng), trái phiếu công ti (do các công ti có vốn vững chắc phát hành) và trái phiếu của chính quyền các cấp hoặc của các tổ chức khác". Giáo trình Thị trường chứng khoán - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: "trái phiếu là một loại chứng khoán qui định nghĩa vụ của người phát hành 5 luan an (người đi vay) phải trả cho người đứng tên sở hữu chứng khoán (người cho vay) một khoản tiền nhất định bao gồm cả gốc và lãi trong những khoảng thời gian cụ thể".

Giáo trình Luật chứng khoán - Trường Đại học Luật Hà Nội đưa ra định nghĩa: "Trái phiếu là một loại chứng khoán nợ. Trái phiếu là phương tiện vay nợ, theo đó chủ thể phát hành ra nó cam kết sẽ trả lại cả gốc và lãi vào thời gian nhất định trong tương lai". Điểm 3, khoản 6 Luật Chứng khoán 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) giải thích từ ngữ về trái phiếu như sau: "Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn nợ của tổ chức phát hành". Như vậy, dù các định nghĩa có khác nhau về cách diễn đạt nhưng đều thống nhất với nhau về bản chất của trái phiếu là: a.

Trái phiếu là một loại chứng khoán Trái phiếu cũng mang đầy đủ bản chất của một loại chứng khoán, đó là: bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành. Chứng khoán được thể hiện dưới hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử và trái phiếu mang hình thức là một chứng chỉ Xét về bản chất kinh tế, trái phiếu được coi là "tư bản giả"; có nghĩa, lượng vốn (tư bản thật) đã được nhà đầu tư (người nắm giữ trái phiếu) chuyển cho các tổ chức phát hành và họ chỉ nắm giữ những phương tiện thể hiện có lượng tư bản đang tồn tại thực tế thông qua hình thức là trái phiếu. Xét về bản chất pháp lý, trái phiếu là loại tài sản với đầy đủ đặc tính của nó. Từ khi xuất hiện, chứng khoán nói chung, trái phiếu nói riêng được coi là một loại tài sản ở dạng giấy tờ có giá.

Người sở hữu trái phiếu có đầy đủ các quyền đối với trái phiếu như: chuyển nhượng, tặng cho. như đối với bất kì loại tài sản nào khác. Trái phiếu xác lập một quan hệ vay nợ giữa người phát hành và người sở hữu Bản chất của trái phiếu là công cụ nợ mà nhà phát hành đi vay theo phương thức có hoàn trả cả gốc lẫn lãi. Nó phản ảnh quan hệ vay mượn, sử dụng vốn lẫn 6 luan an nhau trên nguyên tắc hoàn trả.

Bản thân chứng chỉ trái phiếu hoặc các sổ sách ghi chép trái phiếu thể hiện mối quan hệ vay mượn giữa hai chủ thể. Dù phát hành dưới hình thức nào thì trái phiếu cũng có các điều khoản phản ánh quan hệ vay nợ như: số tiền gốc, kỳ hạn, lãi suất, cách thức trả lãi - gốc, các điều khoản có liên quan như quyền mua lại, quyền chọn bán, thế chấp,… Người cho vay (chỉ sở hữu trái phiếu) sẽ không chịu bất cứ trách nhiệm nào về kết quả hoạt động sử dụng vốn của người vay, và trong mọi trường hợp, nhà phát hành phải có trách nhiệm hoàn trả cho trái chủ theo các cam kết đã được xác định trong hợp đồng vay. Người phát hành trái phiếu phải trả cho người sở hữu một khoản tiền nhất định (gốc và lãi) trong một khoảng thời gian nhất định Với các nhà đầu tư, trái phiếu là công cụ đầu tư. Nhà đầu tư được hưởng lợi tức từ tiền lãi mà trái chủ phải thanh toán trong suốt kỳ hạn của trái phiếu và các quyền lợi khác nếu có.

Lợi tức của trái phiếu được xem là chi phí đối với chủ thể phát hành. Nói cách khác, trái phiếu phải thể hiện được mệnh giá, lãi suất và thời hạn trả nợ giữa đơn vị phát hành với người sở hữu trái phiếu. Hiện nay, khái niệm trái phiếu chính phủ hiện đang được quan tâm xem xét, làm rõ dưới nhiều góc độ. Dưới góc độ khoa học pháp lý, nội hàm của khái niệm trái phiếu chính phủ bao gồm hai nội dung chính là: (1) Bản chất pháp lý, và (2) Chủ thể phát hành.

Về bản chất pháp lý, trái phiếu chính phủ cũng thoả mãn các yếu tố của tất cả các loại trái phiếu khác. Trái phiếu chính phủ cũng là một loại chứng khoán xác nhận quan hệ vay nợ s và có đối tượng phát hành là Chính phủ. Nói cách khác, trái phiếu chính phủ là sẽ thiết lập một quan hệ vay nợ với người sở hữu trái phiếu chính phủ. Đề đáp ứng nhu cầu chi tiêu Ngân sách nhà nước, Chính phủ các nước thường phát hành trái phiếu để huy động tiến nhàn rỗi của các cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước.

Hiện nay vẫn đang tồn tại hai nhóm quan điểm về chủ thể phát hành của trái phiếu chính phủ như sau: Nhóm quan điểm thứ nhất: Trái phiếu chính phủ là tên gọi chung của các loại trái phiếu do Kho bạc Nhà nước phát hành và trái phiếu chính quyền địa 7 luan an phương, các cơ quan được Chính phủ cho phép phát hành và được Chính phủ bảo đảm thanh toán. Có thể thấy, phạm vi của trái phiếu chính phủ được xác định theo quan điểm này khá rộng, bao gồm ba dạng: (1) trái phiếu do Chính phủ uỷ nhiệm cho các cơ quan trực thuộc (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính) phát hành; (2) trái phiếu do Chính quyền địa phương (Ủy ban nhân dân) phát hành; (3) trái phiếu do doanh nghiệp phát hành nhưng được Nhà nước bảo đảm thanh toán. Quan điểm này có phần chưa hợp lý vì đã quá mở rộng đối tượng có thẩm quyền phát hành trái phiếu chính phủ và đồng nhất hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ với hoạt động bảo đảm thanh toán trái phiếu chính phủ đối với trái phiếu do doanh nghiệp phát hành. Nhóm quan điểm thứ hai: Trái phiếu chính phủ là tên gọi chung của các loại trái phiếu do cơ quan, tổ chức được Chính phủ chỉ định cho phép phát hành và được Chính phủ bảo đảm thanh toán.

Theo quan điểm này, các loại trái phiếu chính phủ chỉ bao gồm các loại trái phiếu do Ngân hàng Nhà nước hoặc Bộ Tài chính phát hành và Chính phủ bảo đảm thanh toán. Tác giả đồng thuận với quan điểm này vì đã nêu rõ được vị trí pháp lý đặc trưng của trái phiếu chính phủ so với các loại trái phiếu khác trên thị trường là do một loại chủ thể đặc biệt phát hành - Chính phủ. Quan điểm này cũng phù hợp với định nghĩa được quy định tại khoản 1 Điều 2 Nghị định 01/2011/NĐ-CP ngày 05 tháng 01 năm 2011 của Chính phủ vềphát hành trái phiếu chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh và trái phiếu chính quyền địa phương như sau: "Trái phiếu chính phủ là loại trái phiếu do Bộ Tài chính phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách nhà nước hoặc huy động vốn cho chương trình, dự án đầu tư cụ thể thuộc phạm vi đầu tư của nhà nước" Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm trái phiếu chính phủ như sau: Trái phiếu chính phủ là một loại chứng khoán nợ, do Chính phủ phát hành, có thời hạn, có mệnh giá, lãi suất và xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu. Xét dưới góc độ kinh tế, trái phiếu chính phủ cũng có những đặc điểm chung của các loại trái phiếu, đó là: 8 luan an • Tính sinh lời: Bản chất của trái phiếu là chứng chỉ vay nợ, do đó người sở hữu (nhà đầu tư) sẽ thu lại một khoản lợi tức nhất định trong tương lai.

Khoản lợi túc này được thể hiện thông qua các dạng lãi suất của trái phiếu như: lãi suất danh nghĩa, lãi suất hoàn vốn, lãi suất thị trưởng. • Tính rủi ro: Bất kể trái phiếu nào cũng mang tính rủi ro và mức độ rủi ro phụ thuộc vào tính chất, đặc thù của từng loại trái phiếu. Các chủ sở hữu, nhà đầu tư trái phiếu không tham gia trực tiếp vào quá trình sử dụng nguồn vốn vay; đồng thời với sự tác động của nền kinh tế thị trường, lạm phát. làm cho mức độ rủi ro của trái phiếu cũng thay đổi.

• Tính thanh khoản: Đây là khả năng chuyển đổi trái phiếu thành tiền mặt và mỗi trái phiếu khác nhau có tính thanh khoản khác nhau. Thông thường, với những trái phiếu có kì hạn càng ngắn (dưới 1 năm) thì càng có tính thanh khoản cao.