Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trên thế giới: Trên thế giới họ Long não là một họ lớn có nhiều ý nghĩa. Đối với Trung Quốc thì họ này là một trong 20 họ lớn nhất, có mức đa dạng cao và pham vi phân bố rộng (Lu, 2001) [17]. Trong thực tế, ấn phẩm thực vật chí của ba nước đông dương Việt Nam, Lào và Cambodia về họ Long não chưa được xuất bản.
Theo Li et al., 2008, (ấn phẩm thứ 7 thực vật Trung hoa), họ Long não có 12 chi và 77 loài được phân bố ở Việt Nam. Tuy nhiên trong họ này Có ba chi Cassytha, Dehaasia, Endiandra chỉ phân bố ở Đài Loan mà chưa từng gặp ở Việt Nam. Do vậy những nghiên cứu sâu về phân loại họ Long Não là vô cùng cần thiết để có thể đưa ra con số chính xác về số loài của họ này hiện có ở Việt Nam. Sự phát triển của Phân loại học thực vật gắn liền với sự phát triển của toàn bộ tri thức về thực vật của con người.
Có thể chia quá trình lịch sử của Phân loại học thực vật thành 3 thời kỳ: 1. Nghiên cứu về họ Long não và chi Long não tại Việt Nam Họ Long não (Lauraceae) là một họ thực vật quan trọng, có giá trị kinh tế cao của Việt Nam. Người ta sử dụng thực vật của họ Long não cho nhiều mục đích khác nhau, bao gồm gỗ thương phẩm, dược phẩm và đặc biệt nhiều loài cây trong họ này có rất nhiều tinh dầu đã được triết xuất để sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. - Họ Long não (Lauraceae) có khoảng 55 chi và trên 2.500 loài phân bố rộng khắp thế giới, chủ yếu trong các khu vực nhiệt đới, đặc biệt là ở khu vực Đông Nam Á và Brasil.
Chúng chủ yếu là các loại cây thường xanh thân gỗ hay cây bụi có hương thơm, nhưng chi Sassafras và một hoặc hai chi khác là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 các loại cây sớm rụng, còn Cassytha (tơ xanh) là chi chứa các loài dây leo sống ký sinh. Các loại cây thân gỗ trong họ Long não chiếm ưu thế trong các khu rừng nhiệt đới.[10] - Sách Đỏ Việt Nam, (2007) Họ Long não có 8 loài thuộc diện nguy cấp cần bảo vệ là: Bộp quả bầu dục (Actinodaphne ellipticibacca); Khuyết nhị hải nam (Endiandra hainamensis); Re trắng quả to (Phoebe macrocarpa); Dẹ lô tung (Potameia lotungensis) và 4 loài trong chi Long não là: Gù hương (Cinnamomum balansae); Re cam bốt (C. cambodianum); Re hương (C. Parthenoxylon); Kháo xanh (C.[2] - Trong cuốn giáo trình Thực vật rừng trường Đại học Lâm nghiệp của tác giả Lê Mộng Chân, Lê Thị Huyên (2006), thì họ này gồm 50 chi và 2000 loài phân bố ở á nhiệt đới và nghiệt đới, trong dó Việt Nam có 13 chi và trên 100 loài và đã giới thiệu một cách tổng quát về họ Long Não và mô tả đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái, phân bố, giá tri và khả năng kinh doanh bảo tồn của 7 loài trong họ Long Não tại Việt Nam.
Về phân loại họ Long não gồm cây gỗ lớn hoặc nhỏ, ít khi là dây leo Trong thân thường có tế bào chứa dầu thơm. Cành non thường xanh. Chồi có nhiều vẩy bọc Lá đơn mọc cách không có lá kèm. Hoa lưỡng tính hoặc đơn tính khác gốc, ít khi tạp tính, mẫu 3.
Hoa tự tán hoặc viên chùy ở đầu cành hoặc nách lá. Bao hoa chưa phân hóa rõ đài và tràng thường hợp gốc thành ống nhỏ đỡ hoặc bao lấy quả; nhị 4 vòng, bao phấn mở bằng nắp, vòng nhị trong cùng thường thoái hóa. Trong hoa lưỡng tính bao phấn ở 2 vòng nhị ngoài cùng hướng trong, vòng nhị thứ 3 thường có tuyến ở gốc. Trong hoa đơn tính 3 vòng nhị thường hướng ngoài.
Nhụy gồm 1-3 lá noãn, tạo thành bầu 1 ô, chứa 1 noãn. Quả mọng hay quả hạch, gốc có đế mập hoặc có đài bao bọc. [4] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 - Trong cuốn Cây cỏ Việt Nam tập II của tác giả Phạm Hoàng Hộ, 2003 Đã vẽ hình và mô tả được họ Long não gồm 21 chi với 274 loài, trong đó chi Long não có 43 loài, chiếm số lượng lớn thứ 2 trong họ. [7] -Trong cuốn Tres of Laos and Viet Nam (Hoàng Văn Sâm, K.
KeBler, (2004) đã xây dựng khóa định loại cho 4 loài trong chi Long não là: C. Aromaticum; camphora; glaucescens; iners. Hoa thường mẫu 3 (ít khi mẫu 5 hay mẫu 2). Rất đặc trưng bởi bộ nhị nhiều (nhưng là bội số của phiến bao hoa), họp thành những bó 3 nhị, trong đó 2 nhị bên thường tiêu giảm thành nhị lép hay tuyến mật và bởi bao phấn mở bằng 2 hoặc 4 van.
Với khoảng 50 chi trên 2000 loài, phân bố ở nhiệt đới và cận nhiệt đới, tập trung nhiều ở Đông Nam Á và Brazin. Ở Việt Nam có 21 chi: Actinodaphne, Alseodaphne, Beilschmiedia, Caryodaphnopsis, Cassytha, Cinnadenia, Cinnamomum, Cryptocarya, Endiandra, Haasia (Dehaasia), Laurus, Lindera, Litsea, Machilus, Neocinnamomum, Neolitsea, Nothaphoebe, Persea, Phoebe, Potameia (Syndiclis), Sassafras; khoảng 245 loài. Chi Cassytha có khi được tách thành họ Cassythaceae.[1] - Triệu Văn Hùng, (2000) Tên cây rừng Việt Nam, Nxb Nông nghiệp, đã thống kê được 26 loài trong chi Long não. -Trong cuốn Tài nguyên thực vật có tinh dầu ở Việt Nam do PGS.
Lã Đình Mỡ (chủ biên) và các cộng sự, 2001 Long não (Cinnamomum) là một chi lớn trong họ Long não (Lauraceae), gồm tới 250 loài, phân bố từ vùng đại lục châu Á đến khắp vùng Đông Nam Á, Australia và khu vực Tây Thái Bình Dương. Tại miền Nam châu Mỹ chỉ có một số ít loài, nhưng riêng khu vực Malesian đã phát hiện được khoảng 90 loài. Đến nay mới chỉ có khoảng 150 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 loài đã được nghiên cứu ở những chừng mực nhất định về từng khía cạnh khác nhau. Ở nước ta số loài thuộc chi Long não rất phong phú và đa dạng.
Trong cuốn Danh lục các loài thực vật Việt Nam, tập II, Nguyễn Kim Đào (2003) đã thống kê được 44 loài, 1 thứ (chiếm 17,6% tổng số loài của chi Cinnamomum trên toàn thế giới và bằng 48,9% số loài ở khu vực Malesian). Về mặt phân loại thực vật họ Long não bao gồm các cây thân gỗ có cành non mầu xanh, vỏ có mùi thơm, thường có chồi ngủ đông. Lá thường mọc cụm đầu cành, có 3 gân chính hay hệ gân đơn giản. Hoa mẫu 3, bao phấn mở cửa sổ, thường có nhị lép và tuyến mật ở gốc chỉ nhị.
Quả thường có đài dính liền phát triển thành dạng đấu dưới quả. Tác giả đã nghiên cứu về đa dạng và phân bố của các loài trong họ Lauraceae ở các khu vực khác nhau trên cả nước. Kết quả được tổng hợp và giới thiệu trong "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" với 265 loài thuộc 21 chi. Theo các tài liệu tập “Cây cỏ Việt nam” của Phạm Hoàng Hộ, 1999-2003 và "Tài nguyên cây gỗ Việt Nam" của Trần Hợp, 2002, họ Long não có những đặc điểm như sau: - Dạng sống: Các chi thuộc họ này thường gặp là những cây gỗ lớn (C.
parthenoxylon), gỗ trung bình hay gỗ nhỏ (Lindera aggregata), có khi cây bụi (L. viridis), ít khi là dây leo ký sinh (chi Cassytha). Cây thường sống lâu năm. - Dạng thân: Thân gỗ, hiếm khi thân bò (chỉ có 2 loài Cassytha capillaris, C.
filiformis), thường có thân tròn, rất hiếm khi gặp thân vuông hay có cạnh. Cây có thể phân cành nhiều hay ít. Nhánh và cành non thường tròn, không có lông, một số có lông (L. glutinosa), hay có cạnh (Endiandra firma).
Lông bao phủ thường là màu nâu xám, sôcôla, hoặc lông mịn lúc non. Cành non màu xanh, thường có chồi ngủ đông. Trong thân có tế bào tiết dầu thơm, vì thế vỏ thường có mùi thơm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Lá: Thường gặp là lá đơn nguyên, mọc cách, ít khi mọc đối, kích thước lớn nhỏ khác nhau, có nhiều hình dạng như hình bầu dục tròn dài (C.
magnificum), bầu dục dài (Persea mollis) hay thon hẹp (Beilschmiedia poilanei, L. elongata); gốc lá chót buồm hay hình tròn hoặc nhọn; chóp lá có thể nhọn hay tù hay dạng kéo dài; lá thường chụm ở chót nhánh, mép lá nguyên; gân lá hình lông chim (L.umbellata) hay có 3 gân chính từ gốc giống như gân hình cung (C. sericans) hay hệ gân đơn giản; lá nhẵn hay chỉ có lông ở một mặt hoặc có lông ở cả 2 mặt, thường có màu nâu; không có lá kèm; lá có tế bào tiết dầu thơm. - Cụm hoa: Hoa nhỏ mọc thành cụm, hình chùy hay hình xiêm tán giả ở đầu cành hay ở nách lá (C.
Hoa thường hướng lên ngọn. - Hoa: Thường gặp là hoa đều, mẫu 3, lưỡng tính, có khi đơn tính. Bao hoa 6 mảnh, xếp 2 vòng. Nhị 9 xếp 3 vòng, đôi khi có thêm 1 vòng nhị lép ở gốc chỉ nhị, nhị thường mang 2 túi mật.
Bao phấn 2-4 ô, mở bằng lỗ nắp đậy. Bộ nhụy thường có một lá noãn (đôi khi 3 dính lại) tạo thành bầu 1 ô. - Quả: Thuộc loại quả hạch hay quả mọng, thường có đài dính liền phát triển thành dạng đấu dưới quả, hay đế hoa lớn bao quanh lấy quả trông như bầu dưới; quả thường không lông, xoan hoặc tròn. Nhiều loài trong họ Long não được khai thác và sử dụng vào các mục đích khác nhau như: - Nhóm cây làm thuốc: Quế thanh (Cinnamomum cassia), Quế rừng (C.
iners), Bộp lá xoan ngược (Actinodaphne obovata), Bời lời chanh (Litsea cubeba),… - Nhóm cây cho gỗ: Quế bời lời (C. polydelphum), Bời lời trung bộ (L. annamensis), Quế thanh (C. cassia), Re hương (C.
balansae) - Nhóm cây cho tinh dầu: khá phong phú với một số đại diện như: Re cuống dài (C. longepetiolatum), Quế thanh (C. camphora), Bời lời nhớt (L. glutinosa), Bời lời đắng (L.
umbellata), Re trắng mũi mác (Phoebe lanceolata), Re hương (C. balansae)… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu tổng quát: Cung cấp cơ sở khoa học trong nghiên cứu phân loại các loài thuộc chi Long não (Cinnamomum Schaeff.) nói riêng và chi trong họ Long não (Lauraceae) nói chung. - Mục tiêu cụ thể: + Xây dựng được cơ sở dữ liệu một số loài thuộc chi Long não (Cinnamomum Schaeff.) tại Việt Nam.
+ Xây dựng được khóa phân loại một số loài thuộc chi Long não (Cinnamomum Schaeff.) tại Việt Nam. Đối tượng nghiên cứu Những công trình nghiên cứu về họ Long não (Lauraceae) đặc biệt là về chi (Cinnamomum Schaeff.) trên thế giới và Việt Nam. Các tiêu bản khô của chi Long não (Cinnamomum Schaeff.