Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu phạm trù ăn trong thành ngữ tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận

Luận án tiến sĩ khám phá phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận và liên hệ với phạm trù "meokda" trong tiếng Hàn.

• Tác giả: Hoàng Phan Thanh Nga
• Người hướng dẫn: Lưu Tuấn Anh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phạm Trù “Ăn” Trong Thành Ngữ Tiếng Việt Và Mối Liên Hệ Với Tiếng Hàn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. TIỂU DẪN
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ CHẾ CHUYỂN DI Ý NIỆM “ĂN” TRONG TIẾNG VIỆT, CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN
• 3. CHƯƠNG 3: HOÁN DỤ TRI NHẬN TRONG CÁC THÀNH NGỮ CHỨA THÀNH TỐ “ĂN” CỦA TIẾNG VIỆT, CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN
• 4. CHƯƠNG 4: ẨN DỤ TRI NHẬN TRONG CÁC THÀNH NGỮ CHỨA THÀNH TỐ “ĂN” CỦA TIẾNG VIỆT, CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phạm trù ăn trong thành ngữ tiếng Việt

Phạm trù ăn trong thành ngữ tiếng Việt không chỉ đơn thuần là hành vi tiêu thụ thực phẩm mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc hơn. Theo nghiên cứu, thành ngữ tiếng Việt chứa đựng những hình ảnh, biểu tượng phản ánh văn hóa và tư duy của người Việt. Hành vi ăn được xem như một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày, thể hiện sự tồn tại và phát triển của con người. Các thành ngữ như "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng" hay "ăn không ngồi rồi" không chỉ mô tả hành vi mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, xã hội. Việc nghiên cứu phạm trù ăn từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận giúp làm sáng tỏ cách mà người Việt nhìn nhận và thể hiện thế giới xung quanh qua ngôn ngữ. Điều này cũng cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ của người Việt, từ đó mở ra những hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

II. Mối liên hệ giữa ăn trong tiếng Việt và meokda trong tiếng Hàn

Nghiên cứu mối liên hệ ngôn ngữ giữa tiếng Việt và tiếng Hàn thông qua phạm trù meokda cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt và tri nhận. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các thành ngữ có chứa thành tố ăn và meokda để thể hiện những khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Ví dụ, trong tiếng Hàn, meokda không chỉ đơn thuần là hành động ăn mà còn mang ý nghĩa về sự tồn tại, sự thịnh vượng. Điều này tương đồng với cách mà người Việt sử dụng ăn để biểu đạt những giá trị văn hóa như sự sung túc hay sự nhàn rỗi. Việc so sánh này không chỉ giúp làm rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở rộng hiểu biết về văn hóa và tư duy của hai dân tộc. Sự khác biệt trong cách sử dụng cũng phản ánh những đặc trưng văn hóa riêng biệt của mỗi quốc gia.

III. Phân tích ngữ nghĩa của thành ngữ chứa thành tố ăn

Phân tích ngữ nghĩa của các thành ngữ chứa thành tố ăn trong tiếng Việt cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt. Các thành ngữ như "ăn mày dĩ vãng" hay "ăn cơm trước kẻng" không chỉ đơn thuần mô tả hành động mà còn chứa đựng những bài học, triết lý sống. Việc nghiên cứu ngữ nghĩa thành ngữ giúp làm rõ hơn về cách mà người Việt sử dụng ngôn ngữ để phản ánh những giá trị văn hóa, xã hội. Hơn nữa, việc áp dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận vào phân tích này giúp làm sáng tỏ cơ chế chuyển di ý niệm trong ngôn ngữ, từ đó tạo ra những mô hình lý thuyết có giá trị cho việc nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc hiểu biết về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc.

IV. Ẩn dụ tri nhận trong thành ngữ có chứa thành tố ăn

Ẩn dụ tri nhận trong các thành ngữ có chứa thành tố ăn thể hiện sự phong phú trong tư duy và cách nhìn nhận của người Việt. Các thành ngữ như "ăn như hổ đói" hay "ăn không ngồi rồi" không chỉ mô tả hành vi mà còn phản ánh những đặc điểm tính cách, tâm lý của con người. Việc nghiên cứu ẩn dụ tri nhận giúp làm rõ hơn về cách mà người Việt sử dụng ngôn ngữ để thể hiện những khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Điều này cũng cho thấy sự tương đồng trong cách mà người Hàn sử dụng meokda để diễn đạt những ý tưởng tương tự. Sự tương đồng và khác biệt này không chỉ làm phong phú thêm cho kho tàng ngôn ngữ mà còn giúp hiểu rõ hơn về văn hóa và tư duy của hai dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Nghiên cứu phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận, có liên hệ với phạm trù “meokda” trong tiếng Hàn" của nghiên cứu sinh Hoàng Phan Thanh Nga (2023), chuyên ngành Ngôn ngữ học (Mã số: 9229020) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lưu Tuấn Anh tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc tiếp cận ngữ nghĩa thành ngữ học liên ngôn ngữ dưới ánh sáng của Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN). Xuất phát từ bình diện thể nghiệm luận và bản thể học văn hóa, hành vi sinh học "ăn" không đơn thuần là quá trình duy trì sự sống thể chất mà đã bám rễ sâu sắc vào cấu trúc tư duy, trở thành công cụ ý niệm hóa thế giới tự nhiên và xã hội của các cộng đồng ngôn ngữ phương Đông.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt khi phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận từ "ăn" hoặc thành ngữ ẩm thực dưới góc độ ngữ pháp cấu trúc, ngữ nghĩa học từ vựng truyền thống hoặc văn hóa học miêu tả đơn thuần (Đỗ Hữu Châu, 1986; Hoàng Văn Hành, 1987; Nguyễn Thiện Giáp, 1996; Đào Thị Hồng Quyết, 2017). Ở phạm vi quốc tế và đối chiếu, các nghiên cứu của Lee Jong Yeol (2005) hay Jang Wei Lee Sein (2012) chủ yếu dừng lại ở khung tham tố ngữ pháp hoặc đối chiếu từ vựng đơn lẻ. Luận án đã lấp đầy khoảng trống học thuật này bằng cách thiết lập một công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên khảo sát toàn diện phạm trù "ăn" và "meokda" (먹다) trong ngữ liệu thành ngữ thông qua khung lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT), Hoán dụ ý niệm (Conceptual Metonymy Theory), Mô hình tri nhận lý tưởng hóa (Idealized Cognitive Models - ICM) và Phạm trù tỏa tia (Radial Categories).

Nghiên cứu vận hành nhằm giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ giả thuyết bản lề:

1. RQ1: Phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt và phạm trù "meokda" trong thành ngữ tiếng Hàn được cấu trúc hóa và chuyển di ý niệm như thế nào từ nghĩa cơ sở sinh lý học sang các nghĩa phái sinh?
2. RQ2: Các mô hình Ẩn dụ tri nhận (ADTN), Hoán dụ tri nhận (HDTN) và ICM nào chi phối quá trình tri nhận ngữ nghĩa của thành ngữ chứa thành tố "ăn" và "meokda"?
3. RQ3: Những điểm tương đồng mang tính phổ quát thể nghiệm (embodiment universality) và khác biệt mang tính đặc thù văn hóa (cultural specificity) nào được bộc lộ thông qua cách ý niệm hóa của người Việt và người Hàn?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp chặt chẽ công trình bản lề của Lakoff & Johnson (1980, 1999), Lakoff (1987), Langacker (1987, 2002), Evans & Green (2006) và Kövecses & Szabó (1996). Đóng góp đột phá của luận án được định lượng và minh chứng qua hệ thống 54 bảng biểu, sơ đồ hình vẽ phức hợp (Bảng 2.1–4.1; Hình 1.1–5.2), xử lý toàn diện hàng trăm đơn vị thành ngữ trích xuất từ 04 bộ từ điển tiếng Việt chuẩn mực cùng Đại từ điển điện tử quốc gia của Viện Ngôn ngữ học Hàn Quốc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa hai khuynh hướng tiếp cận: ngôn ngữ học truyền thống và ngôn ngữ học tri nhận. Trong nghiên cứu trong nước, ngữ nghĩa học truyền thống nhìn nhận thành ngữ như những cụm từ cố định có tính thành ngữ võ đoán (Đỗ Hữu Châu, 1981; Mai Ngọc Chừ, 1997). Ngược lại, tiếp cận tri nhận luận khẳng định thành ngữ có tính động lực tri nhận (cognitive motivation). Kövecses & Szabó (1996) chỉ ra rằng: "chính miền tri nhận chứ không phải các từ riêng rẽ tạo ra thành ngữ. Các từ riêng rẽ chỉ bộc lộ quá trình sâu hơn về tri nhận".

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Thị Bích Hợp (2015) về miền "đồ ăn" và Nguyễn Thị Hương (2017) về sự chuyển di ý niệm tác thể/bị thể theo mô hình Newman (1997) đã đặt những viên gạch đầu tiên nhưng chưa bao quát đơn vị thành ngữ cố định. Về phương diện thành ngữ học tri nhận, các luận án của Trần Bá Tiến (2012) về ẩn dụ tình cảm, Nguyễn Thị Kim Anh (2016) về quan hệ xã hội, và Trần Thế Phi (2016) về ẩn dụ cảm xúc đã chứng minh tính ưu việt của CMT nhưng chưa khảo sát phạm trù vị từ hành vi sinh học cơ bản.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU                    │
                  └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                              │
                     ┌────────────────────────┴────────────────────────┐
                     ▼                                                 ▼
      ┌─────────────────────────────┐                   ┌─────────────────────────────┐
      │  Ngôn ngữ học truyền thống   │                   │    Ngôn ngữ học tri nhận    │
      │ (Cấu trúc, Ngữ nghĩa học)   │                   │  (CMT, ICM, Radial Category)│
      └──────────────┬──────────────┘                   └──────────────┬──────────────┘
                     │                                                 │
          ┌──────────┴──────────┐                           ┌──────────┴──────────┐
          ▼                     ▼                           ▼                     ▼
┌──────────────────┐  ┌──────────────────┐        ┌──────────────────┐  ┌──────────────────┐
│ Đỗ Hữu Châu(1981)│  │Lee Yang Hye(2012)│        │Lakoff&Johnson'80 │  │Nga, H. P. T(2023)│
│Hoàng V.Hành(1987)│  │Jang W. Sein(2012)│        │Newman (1997)     │  │Phạm trù "Ăn"     │
│Nghĩa cố định     │  │Phân tích tham tố │        │Kövecses (1996)   │  │đối chiếu         │
│mang tính võ đoán │  │ngữ pháp đơn thuần│        │Động lực ý niệm   │  │"Meokda" qua ICM  │
└──────────────────┘  └──────────────────┘        └──────────────────┘  └──────────────────┘

Trên trường quốc tế, các nghiên cứu đối chiếu động từ ăn uống đã phát triển mạnh mẽ. Điển hình như Kim Jong Bok, Kim Jungsoo, Kim Rok (2018) trong công trình “Conceptual Metaphorical Extensions of ‘Eat’ and ‘Drink’ in English and Korean” dựa trên kho ngữ liệu COCA và Sejong Corpus đã xác lập các ADYN như EATING IS CONSUMING RESOURCES, EATING IS ACQUIRING POSSESSION, EATING IS WINNING/COMPETING. Tuy nhiên, nghiên cứu của Kim Jong Bok et al. chỉ giới hạn ở ngữ liệu văn bản quy ước nói chung mà bỏ qua tầng bậc văn hóa dân gian cô đọng trong thành ngữ. Tương tự, nghiên cứu của Kim Su In (2014) khảo sát 16 thành ngữ tiếng Anh và 29 thành ngữ tiếng Hàn chứa từ "ăn" theo khung phân loại Barcelona (2003) nhưng chưa xây dựng được mạng lưới ICM chi tiết và chưa xử lý hiện tượng giao thoa ẩn dụ - hoán dụ (metaphtonymy). Ahn Hyug (2022) và Lee Jong Yeol (2005) mới dừng ở việc phân tích động từ phức và sơ đồ mở rộng nghĩa đơn lẻ của "meokda".

Luận án của Hoàng Phan Thanh Nga định vị chính xác điểm giao thoa giữa ngữ nghĩa học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu liên văn hóa, tiến hành giải mã cơ chế ánh xạ từ miền cụ thể sang miền trừu tượng của 02 ngôn ngữ thuộc hai ngữ hệ khác nhau (Nam Á và Altai/ngôn ngữ biệt lập) nhưng cùng chia sẻ vùng văn hóa Á Đông (Sinosphere).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thuyết Ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson (1980, 1999) và Mô hình tri nhận lý tưởng hóa của Lakoff (1987) trên cứ liệu thành ngữ phương Đông. Về bản chất tri nhận luận (epistemological stance), công trình khẳng định tính nghiệm thân (embodiment) sâu sắc của tư duy nhân loại: hoạt động sinh học của bộ máy tiêu hóa (đưa vật chất từ ngoài vào khoang miệng, nhai, nuốt, tiêu hóa, hấp thụ năng lượng) là cội nguồn thể nghiệm để trừu tượng hóa các phạm trù xã hội phức tạp.

Hệ thống luận điểm lý thuyết xác lập rằng sự chuyển di ý niệm của "ăn" tuân thủ nguyên tắc bất biến (invariance principle), trong đó cấu trúc không gian - thể chất của miền nguồn (source domain) được bảo toàn khi phóng chiếu lên miền đích (target domain). Đồng thời, luận án đóng góp vào lý thuyết tương tác ẩn dụ - hoán dụ (metaphtonymy) của Goossens (1990) và Ruiz de Mendoza (2000), chứng minh rằng trong thành ngữ, hoán dụ tri nhận thường đóng vai trò cung cấp cơ sở nhận diện miền nguồn (source-in-target hoặc target-in-source), tạo tiền đề cho quá trình phóng chiếu ẩn dụ tiếp theo.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trụ cột lý thuyết: (1) Ngữ nghĩa học ý niệm của Langacker (2002), (2) Lý thuyết phạm trù tỏa tia của Lakoff (1987) và Evans & Green (2006), (3) Khung phân tích ICM đa chiều.

                               ┌─────────────────────────────────────────┐
                               │       MIỀN NGUỒN THỂ NGHIỆM SINH HỌC     │
                               │  Hành vi "Ăn" / "Meokda" (Tiêu hóa thức │
                               │  ăn, hấp thụ, tiếp nhận qua miệng)      │
                               └────────────────────┬────────────────────┘
                                                    │
                      ┌─────────────────────────────┴─────────────────────────────┐
                      │ ÁNH XẠ TRI NHẬN (COGNITIVE MAPPING) & ICM                 │
                      ▼                                                           ▼
       ┌───────────────────────────────┐                           ┌───────────────────────────────┐
       │      HOÁN DỤ Ý NIỆM (HDYN)    │                           │      ẨN DỤ Ý NIỆM (ADYN)      │
       │    (Nội miền / Intra-domain)  │                           │   (Liên miền / Cross-domain)  │
       └──────────────┬────────────────┘                           └──────────────┬────────────────┘
                      │                                                           │
        ┌─────────────┴─────────────┐                               ┌─────────────┴─────────────┐
        ▼                           ▼                               ▼                           ▼
┌──────────────────┐       ┌──────────────────┐            ┌──────────────────┐        ┌──────────────────┐
│ĂN ĐẠI DIỆN CHO   │       │ĂN ĐẠI DIỆN CHO   │            │TÍNH CÁCH CON     │        │QUAN HỆ Xà HỘI,   │
│CUỘC SỐNG         │       │HÀNH VI XÃ HỘI    │            │NGƯỜI LÀ ĂN       │        │THỤ HƯỞNG LÀ ĂN   │
│(Sung túc, vất vả,│       │(Nói năng, lao    │            │(Tham lam, đố kỵ, │        │(Chiếm đoạt, hối  │
│nghèo khó, quyền) │       │động, hành xử)    │            │nhẫn nhịn, tàn ác)│        │lộ, triệt hạ nhau)│
└──────────────────┘       └──────────────────┘            └──────────────────┘        └──────────────────┘

Khung phân tích này vận hành theo 4 bước chuẩn hóa:

• Bước 1: Giải cấu trúc ngữ nghĩa từ điển học của vị từ "ăn" và "meokda" nhằm định vị điển mẫu nguyên sơ (prototype) và các nghĩa phái sinh.
• Bước 2: Thiết lập mạng lưới phạm trù tỏa tia (radial network) với tâm điểm là hành vi sinh học nạp năng lượng, các nhánh tỏa tia đại diện cho các miền chuyển di ngữ nghĩa.
• Bước 3: Nhận diện và mã hóa các biểu thức ngôn ngữ thành các biểu thức HDTN (hoán dụ nội miền) và ADTN (ẩn dụ liên miền).
• Bước 4: Xây dựng mô hình ICM trực quan hóa các mối liên hệ nhân - quả, tác thể - bị thể, công cụ - kết quả trong tư duy bản ngữ. Điều kiện biên (boundary conditions) được kiểm soát chặt chẽ: chỉ khảo sát các cấu trúc thành ngữ cố định chứa thành tố từ vựng trực tiếp "ăn" và "meokda", loại trừ các phát ngôn tự do và thành ngữ ẩn dụ ẩm thực nhưng khuyết thiếu thành tố vị từ trung tâm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được kiến tạo trên nền tảng triết học hiện thực nghiệm thân (experiential realism) của Lakoff & Johnson (1999) kết hợp lập trường tri nhận luận kiến tạo (constructivist cognitive epistemology). Lý Toàn Thắng (2008) chỉ rõ: "nói đến nhận thức là nói đến nguyên lý phản ánh... còn nói đến tri nhận là nói đến thu nhận, tàng trữ và xử lý thông tin, chế biến thành các tri thức". Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods research design) kết hợp định tính chuyên sâu (qualitative conceptual analysis) và kiểm kê thống kê định lượng (quantitative descriptive statistics).

Thiết kế đa tầng bậc phân tích (multi-level design) vận hành từ cấp độ cấu trúc từ vựng - ngữ nghĩa (cấp độ 1), qua cấp độ biểu thức thành ngữ học (cấp độ 2), đến cấp độ mô hình hóa tri nhận và văn hóa học nhận thức (cấp độ 3).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua 4 giai đoạn độc lập:

1. Thu thập ngữ liệu tiếng Việt: Trích xuất toàn văn ngữ liệu từ 04 bộ từ điển chuẩn mực quốc gia:
   • Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lân, NXB Văn Học, 2014)
   • Từ điển thành ngữ Tiếng Việt (Nguyễn Lực, NXB Thanh Niên, 2002)
   • Từ điển thành ngữ học sinh (Nguyễn Như Ý, NXB Giáo dục Việt Nam, 2016)
   • Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê, NXB Đà Nẵng, 2003) Bổ sung ngữ liệu kiểm chứng từ tác phẩm văn học hiện đại và báo chí đương đại (Phụ lục 03).
2. Thu thập ngữ liệu tiếng Hàn: Khai thác kho dữ liệu điện tử chính thống của Viện Ngôn ngữ học Quốc gia Hàn Quốc (National Institute of Korean Language - 국립국어원 표준국어대사전: https://stdict.korean.go.kr/) kết hợp các nguồn văn hóa nghệ thuật đương đại (Phụ lục 04).
3. Tiêu chuẩn chọn và loại trừ (Inclusion/Exclusion criteria):
   • Tiêu chuẩn chọn: Đơn vị là quán dụng ngữ/thành ngữ cố định, có chứa trực tiếp hình vị "ăn" (tiếng Việt) hoặc "meokda" (tiếng Hàn), mang cấu trúc ngữ nghĩa hoàn chỉnh có tính biểu trưng.
   • Tiêu chuẩn loại trừ: Các ngữ tự do lâm thời, các câu tục ngữ mang tính phán đoán logic đơn thuần, các thành ngữ thuộc miền ẩm thực nhưng không xuất hiện thành tố từ vựng "ăn"/"meokda" (ví dụ tiếng Việt: cốc mò cò xơi, chém to kho mặn, mắt to hơn bụng, tay làm hàm nhai...).
4. Quy trình tam giác đạc (Triangulation): Thực hiện tam giác đạc ngữ liệu (data triangulation) qua việc đối chiếu chéo giữa các từ điển độc lập, tam giác đạc lý thuyết (theory triangulation) giữa CMT, ICM và Thuyết Tỏa tia, kết hợp thẩm định ngữ nghĩa bản ngữ (native-speaker cross-validation) cho ngữ liệu tiếng Hàn.

Data và phân tích

Ngữ liệu sau khi thu thập được mã hóa định tính thủ công (manual coding) nhằm xác lập các thuộc tính ý niệm (conceptual attributes). Quá trình phân tích áp dụng mô hình phân tích cấu trúc vị từ - tham tố, xác định miền nguồn và miền đích. Độ tin cậy (reliability) và giá trị giá tạo (construct validity) được bảo đảm thông qua việc đối chiếu với các mô hình điển mẫu (prototype semantics) và khung ngữ nghĩa (semantic frames).

Hạng mục Phân tích	Ngữ liệu Tiếng Việt ("Ăn")	Ngữ liệu Tiếng Hàn ("Meokda")
Cơ sở dữ liệu chính	04 Từ điển chuẩn mực + Văn bản nghệ thuật	Đại từ điển điện tử Viện Ngôn ngữ học HQ
Ý niệm điển mẫu	Hành vi đưa thức ăn vào cơ thể qua miệng	Hành vi đưa thức ăn vào cơ thể qua miệng
Nhánh tỏa tia trung tâm	Thụ hưởng, tiếp nhận, hao mòn, xâm lấn, tương tác	Hấp thụ, chịu đựng, hao tổn, đoạt lấy, suy nghĩ
Hệ thống Hoán dụ chủ đạo	ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG; HÀNH VI	MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG; HÀNH VI
Hệ thống Ẩn dụ chủ đạo	TÍNH CÁCH LÀ ĂN; QUAN HỆ XÃ HỘI LÀ ĂN	TÍNH CÁCH LÀ MEOKDA; TÂM LÝ LÀ MEOKDA
Công cụ trực quan hóa	Sơ đồ tỏa tia (Hình 2.1), Sơ đồ ICM (Hình 3.1-4.6)	Sơ đồ tỏa tia (Hình 2.2), Sơ đồ ICM (Hình 3.2-4.7)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện đột phá có giá trị học thuật cao:

1. Sự tương đồng về hạt nhân thể nghiệm và cấu trúc mô hình tỏa tia: Cả "ăn" và "meokda" đều khởi phát từ ý niệm sinh học trung tâm (điển mẫu), sau đó chuyển di tỏa tia dựa trên cơ chế vật lý của bộ máy tiêu hóa (Bảng 2.5). Quá trình hấp thụ thức ăn chuyển thành năng lượng được ánh xạ thành quá trình "thụ hưởng thành quả lao động" hoặc "chiếm đoạt lợi ích" trong xã hội.

2. Xác lập hệ thống Hoán dụ ý niệm: "ĂN/MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG": Luận án chứng minh "ăn" đóng vai trò là một thực thể ý niệm (phương tiện) cung cấp sự tiếp cận tinh thần đến toàn bộ bức tranh sinh kế xã hội (Hình 3.1, Bảng 3.1).

   • Thuộc tính "sung túc": Tiếng Việt có ăn trắng mặc trơn, ăn trên ngồi trốc, ăn bát cơm đầy; tiếng Hàn có các cấu trúc tương đương về sự đủ đầy vật chất.
   • Thuộc tính "vất vả, nghèo khó": Tiếng Việt phản ánh qua ăn bấy đơ nghèo, ăn đói mặc rách, ăn bữa sớm lo bữa tối; tiếng Hàn thể hiện qua các thành ngữ độc đáo như "ăn tiền công canh tác", "ăn cơm thái độ" (눈칫밥을 먹다 - ăn cơm nhìn sắc mặt người khác, Hình 3.7).

3. Mô hình hóa Hoán dụ ý niệm: "ĂN/MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI": Hành vi sinh học "ăn" được hoán dụ hóa để biểu thị hành vi xã hội (Hình 3.8, Bảng 3.3).

   • Hành vi nói năng: ăn ốc nói mò, ăn không nói có, ăn đằng sóng nói đằng gió.
   • Hành vi lao động và vụ lợi: Tiếng Hàn thể hiện rõ qua biểu thức nal loo meokda (날로 먹다 - "ăn sống", biểu trưng cho hành vi chiếm đoạt thành quả lao động mà không tốn công sức, Hình 3.10) hoặc hành vi tiêu cực như nhận hối lộ, say xỉn (Hình 3.11).

4. Xác lập hệ thống Ẩn dụ ý niệm: "TÍNH CÁCH LÀ ĂN/MEOKDA": Phát hiện đột phá trong Chương 4 khẳng định tính cách đạo đức của con người được ý niệm hóa thông qua cách thức và thái độ ăn uống (Bảng 4.1):

   • Tham lam: ăn ngập mặt ngập mũi, ăn tàn ăn hại (Hình 4.1).
   • Bao đồng, chen ngang: ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng (Hình 4.2).
   • Nhẫn nhịn: ngậm bồ hòn làm ngọt, ăn đòn nuốt cay (Hình 4.3).
   • Vô ơn, tráo trở: ăn cháo đá bát, ăn mật trả gừng (Hình 4.4).
   • Đố kỵ, tàn ác: ăn thịt ăn xương, ăn tươi nuốt sống (Hình 4.6), tương ứng trong tiếng Hàn với ADYN Tính cách [tàn ác] là Meokda (Hình 4.7).

5. Phát hiện hiện tượng giao thoa và đan xen giữa Ẩn dụ và Hoán dụ trong cùng một đơn vị thành ngữ: Khác với các nghiên cứu truyền thống tách rời ẩn dụ và hoán dụ, luận án chứng minh nhiều thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn là sản phẩm của cấu trúc tích hợp: hoán dụ cung cấp chất liệu nền tảng trong cùng miền ý niệm sinh hoạt, sau đó ánh xạ ẩn dụ phóng chiếu sang miền tính cách trừu tượng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical advances): Đóng góp cơ sở dữ liệu thực nghiệm phương Đông vững chắc cho lý thuyết CMT của Lakoff & Johnson và lý thuyết ICM của Lakoff, chứng minh tính phổ quát của các sơ đồ hình ảnh thể nghiệm (image schemas) đồng thời khẳng định vai trò của bộ lọc văn hóa đối với quá trình phạm trù hóa.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological innovations): Đề xuất quy trình phân tích thành ngữ đa chiều: kết hợp từ điển học, phân tích ngữ nghĩa tri nhận, giải cấu trúc ánh xạ và mô hình hóa trực quan bằng sơ đồ mạng lưới tỏa tia và ICM.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn (Practical applications): Cung cấp khung tham chiếu chuẩn xác cho công tác biên dịch thành ngữ Việt - Hàn, giúp người dịch vượt qua rào cản ngữ nghĩa bề mặt để tìm kiếm các cấu trúc tri nhận tương đương.
• Về mặt sư phạm và chính sách ngôn ngữ (Educational pathways): Ứng dụng trực tiếp vào giảng dạy tiếng Việt cho người Hàn và tiếng Hàn cho người Việt theo phương pháp Ngữ pháp tri nhận (Cognitive Grammar), giúp người học giải mã ngữ nghĩa thành ngữ dựa trên động lực ý niệm thay vì học vẹt máy móc.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu có tính quy định khách quan:

1. Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào các thành ngữ có chứa trực tiếp hình vị "ăn" và "meokda". Các thành ngữ dù thuộc miền tri nhận ẩm thực nhưng không chứa hai từ tố này chưa được đưa vào khảo sát dung lượng lớn.
2. Tính chất đối chiếu một chiều: Đề tài lựa chọn hướng đối chiếu lấy tiếng Việt làm trung tâm và liên hệ mở rộng sang tiếng Hàn, do đó mức độ sâu sắc ở một số tiểu nhóm nhánh phụ của tiếng Hàn còn dư địa mở rộng.
3. Giới hạn thực nghiệm thần kinh tri nhận: Các mô hình ánh xạ tri nhận được phân tích dựa trên ngữ liệu văn bản và trực cảm ngôn ngữ học, chưa có điều kiện kết hợp phương pháp thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (psycholinguistics) hoặc đo điện não đồ (ERP/fMRI) để theo dõi quá trình xử lý tri nhận thời gian thực.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát toàn bộ miền ý niệm ẩm thực (bao gồm các vị từ uống/masida, nhai, nuốt, nếm) trong thành ngữ và tục ngữ.
• Mở rộng so sánh đối chiếu đa ngữ: Việt - Hàn - Hán - Anh nhằm phân lập rõ nét các tầng bậc phổ quát toàn cầu (global universality) và đặc thù khu vực (areal features).
• Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Xây dựng từ điển tri nhận điện tử (Cognitive Electronic Lexicon) cho thành ngữ tiếng Việt phục vụ dịch máy thông minh.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực, mở đường cho các đề tài nghiên cứu sau đại học về Ngôn ngữ học tri nhận đối chiếu tại Việt Nam, dự kiến thu hút trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành Ngôn ngữ học, Khoa học Xã hội và Nghiên cứu Châu Á.
• Chuyển đổi ứng dụng công nghiệp và giáo dục: Cung cấp nguồn tư liệu nền tảng cho việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Hàn học và Việt Nam học tại các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngữ.
• Giá trị liên văn hóa và xã hội: Góp phần củng cố sự hiểu biết sâu sắc về tâm thức văn hóa, lối tư duy nông nghiệp lúa nước chung giữa hai dân tộc Việt Nam và Hàn Quốc trong bối cảnh giao lưu kinh tế - văn hóa song phương ngày càng mở rộng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận mẫu mực về ứng dụng NNHTN vào phân tích ngữ liệu đối chiếu liên ngôn ngữ.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Sử dụng khung lý thuyết và hệ thống 54 bảng biểu, hình vẽ làm học liệu trực quan phục vụ giảng dạy Ngữ nghĩa học và Ngôn ngữ học đối chiếu.
• Biên phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nắm bắt chính xác cơ chế ánh xạ ý niệm để chuyển ngữ thành ngữ Việt - Hàn một cách tự nhiên, chuẩn xác theo văn cảnh.
• Nhà phát triển công nghệ ngôn ngữ (AI & NLP): Khai thác mạng lưới quan hệ ngữ nghĩa ý niệm (conceptual semantic networks) để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) hiểu sâu sắc thành ngữ dân gian.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) và Lý thuyết Mô hình tri nhận lý tưởng hóa (Lakoff, 1987) vào việc giải cấu trúc một phạm trù vị từ thể nghiệm mang đậm dấu ấn văn hóa lúa nước Á Đông ("ăn" và "meokda"). Luận án chứng minh rằng hành vi ăn uống không chỉ tạo ra các ẩn dụ cấu trúc riêng lẻ mà được tổ chức thành một mạng lưới ICM hoàn chỉnh, chi phối toàn diện các miền ý niệm trừu tượng: từ sinh kế, địa vị xã hội đến chuẩn mực đạo đức và tính cách con người.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Lee Jong Yeol (2005) hay Jang Wei Lee Sein (2012) vốn chỉ phân tích tham tố cú pháp hoặc đối chiếu nghĩa từ vựng đơn thuần, luận án của Hoàng Phan Thanh Nga đã đột phá khi: (1) Tích hợp đồng thời mô hình phạm trù tỏa tia và hệ thống ICM trực quan; (2) Giải quyết triệt để hiện tượng giao thoa giữa ẩn dụ và hoán dụ (metaphtonymy) trong ngữ liệu thành ngữ; (3) Sử dụng nguồn dữ liệu tam giác đạc từ 04 từ điển tiếng Việt chuẩn mực đối chiếu với Đại từ điển Quốc gia Hàn Quốc.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất dưới góc nhìn thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ tương đồng sâu sắc giữa người Việt và người Hàn trong việc sử dụng hành vi "ăn" để ý niệm hóa sự tha hóa đạo đức và thái độ xã hội tiêu cực. Cả hai ngôn ngữ đều phóng chiếu hành vi ăn uống thô bạo hoặc sai quy chuẩn sinh học (như ăn sống - 날로 먹다 trong tiếng Hàn; ăn tươi nuốt sống, ngậm máu phun người trong tiếng Việt) thành các hành vi chiếm đoạt phi pháp, nhận hối lộ hoặc tàn ác trong xã hội, chứng minh sức mạnh chi phối mãnh liệt của cơ chế thể nghiệm sinh học lên nhận thức xã hội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án thiết lập một giao thức nghiên cứu 4 bước minh bạch: Tiêu chí lọc ngữ liệu từ điển chuẩn mực -> Phân tích cấu trúc vị từ - tham tố -> Nhận diện miền nguồn/đích -> Mô hình hóa ICM và sơ đồ tỏa tia. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này để khảo sát các phạm trù vị từ thể nghiệm khác (như uống, đánh, đi, nhìn) trên các cặp ngôn ngữ khác nhau.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Hoàn thiện Bản đồ tri nhận ẩm thực liên ngôn ngữ (Cross-linguistic Cognitive Food Map) bao gồm toàn bộ hệ thống động từ tri giác và tiêu hóa; (2) Ứng dụng phương pháp ngôn ngữ học thần kinh thực nghiệm (Neurolinguistics) để kiểm chứng tốc độ kích hoạt vùng não khi tiếp nhận thành ngữ ẩn dụ; (3) Xây dựng hệ thống cơ sở tri thức ý niệm (Ontology) phục vụ công nghệ AI dịch thuật tự động thành ngữ đa ngữ.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ học của Hoàng Phan Thanh Nga đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập toàn diện sơ đồ phạm trù tỏa tia của "ăn" trong tiếng Việt và "meokda" trong tiếng Hàn từ nghĩa gốc sinh học đến các nhánh phái sinh xã hội.
2. Xây dựng hệ thống các Mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) chuẩn xác cho Hoán dụ ý niệm: ĂN/MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG và ĂN/MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI.
3. Khám phá và mô hình hóa thành công hệ thống Ẩn dụ ý niệm TÍNH CÁCH LÀ ĂN/MEOKDA với các thuộc tính đạo đức đa dạng.
4. Làm sáng tỏ cơ chế hòa trộn ẩn dụ - hoán dụ (metaphtonymy) phức hợp trong thành ngữ phương Đông.
5. Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho phân ngành Ngôn ngữ học tri nhận đối chiếu tại Việt Nam.

Công trình khẳng định bước tiến vững chắc của tri nhận luận hiện đại, mở ra ba nhánh nghiên cứu mới: Ngữ nghĩa học thành ngữ tri nhận, Ngôn ngữ học đối chiếu văn hóa Á Đông, và Ứng dụng sư phạm ngôn ngữ thực nghiệm, để lại giá trị học thuật lâu dài cho nền ngôn ngữ học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tập trung vào việc trình bày các lý thuyết về thành ngữ, các lý thuyết của NNHTN và các vấn đề liên quan đến NNHTN làm cơ sở cho việc triển khai các luận điểm, các nghiên cứu ở những chương sau. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trong nước 1. Những nghiên cứu về phạm trù “ăn” của tiếng Việt Cho đến nay, trong nước đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến từ “ăn”, có cả những công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu với tiếng nước ngoài.

Các công trình này chủ yếu tập trung nghiên cứu về từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp chức năng, ngữ nghĩa – tri nhận, phạm trù – ý niệm. Nguyễn Thị Hương (2016) trong công trình nghiên cứu “ Đối chiếu nghĩa của từ EAT trong tiếng Việt và từ ĂN trong tiếng Việt từ góc độ ngữ nghĩa” [30]. đã Ngô Minh Nguyệt (2018) trong công trình nghiên cứu “Đặc điểm của động từ ăn uống trong tiếng Hán và tiếng Việt” [40] đã chỉ ra rằng từ những động từ cơ bản là “ăn” và “uống” trong hai ngôn ngữ là tiếng Hán và tiếng Việt, đã hình thành nên nhóm từ chỉ 10 hoạt động thưởng thức món ăn, đồ uống. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm sáng tỏ các đặc điểm định danh, các đặc trưng liên quan đến văn hóa trong các từ ngữ ẩm thực, từ đó tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong nền ẩm thực của hai đất nước Việt Nam và Trung Quốc.

Cùng với sự nở rộ của các công trình nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ học tri nhận, một số các công trình đi vào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong tiếng Việt như những ADYN và HDYN. Công trình đáng chú ý tiếp cận theo quan điểm tri nhận là nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Hợp (2015). Tác giả tập trung nghiên cứu ẩn dụ tri nhận miền “đồ ăn” trong tiếng Việt với mục đích xác lập cấu trúc ý niệm và miền ý niệm “đồ ăn”, tìm hiểu các miền đích, miền nguồn và hệ thống ánh xạ, cơ chế ánh xạ giữa các miền ý niệm, hệ thống ADTN “đồ ăn” trong tiếng Việt và qua đó là sáng tỏ các đặc trưng văn hóa của người Việt. Tác giả đã xác lập được cấu trúc miền đồ ăn gồm 5 nhóm lớn với 5 điển mẫu tương ứng là: (1) cơm – thực thể, (2) mặn- đặc điểm, (3) bát – đồ dùng, (4) đói – cảm giác, (5) ăn – hoạt động [28].

Từ đó, tác giả đã định hình được ý niệm “đồ ăn” cùng với các cơ chế chuyển nghĩa. Nguyễn Thị Hương (2017) đã vận dụng công trình nghiên cứu về phạm trù ăn uống trong ngôn ngữ của Newman (1997) để phân tích quá trình ăn uống từ hai góc độ: tác thể và bị thể. Từ góc độ tác thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 2 miền ý niệm con người và miền ý niệm hiện tượng tự nhiên. Từ góc độ bị thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 3 miền ý niệm khác: hiện tượng tự nhiên, đấu tranh trong tự nhiên – xã hội và hoạt động kinh tế xã hội [31].

Các công trình nghiên cứu trên đã xây dựng được một bức tranh cơ bản về miền “đồ ăn”, phạm trù “ăn uống” nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong phạm vi thành ngữ - vốn được xem là tinh hoa của ngôn ngữ dân tộc trong tiếng Việt và tiếng Hàn ở bình diện NNHTN như đề tài luận án. Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận Thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống ngôn ngữ của mỗi quốc gia, dân tộc. Thành ngữ là sự đúc kết kinh nghiệm, là sự phản ánh ý thức và tri thức từ thế hệ này truyền sang thế hệ khác, tạo nên một kho tàng kiến thức dân gian về tự nhiên, xã hội, con người. Có thể nói rằng thành ngữ là kết tinh của tinh hoa dân tộc, chứa đựng trong nó các giá trị quan, tính cách của dân tộc.

Vì vậy, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trong nước đã bắt đầu các nghiên cứu thành ngữ từ giữa thế kỉ trước với các nghiên cứu ở bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa học hay cú pháp học như các nghiên cứu của Cù Đình Tú (1994), Nguyễn Thiện Giáp (1996), (2009), … Tiếp đến là các nghiên cứu liên quan đến nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thành ngữ với các tác giả tiêu biểu như Đỗ Hữu Châu (1986), Nguyễn Đức Dân (1986), Hoàng Văn Hành (1987), Nguyễn Như Ý (1992), … Tiếp sau các công trình nghiên cứu thành ngữ ở bình diện lý luận và lý thuyết, đã có những nghiên cứu ở bình diện ngôn ngữ liên văn hóa. Đó là những nghiên cứu về tính biểu trưng của thành ngữ, ví dụ nghiên cứu của Nguyễn Văn Hòa (2004). Đào Thị Hồng Quyết (2017) nghiên cứu về “đặc điểm của thành ngữ có chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt” [43]. Tác giả đã dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn” để phân loại các thành ngữ chứa thành tố “ăn” ra thành 2 nhóm chính: các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa trực tiếp và các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa gián tiếp.

Tác giả có nêu lên vấn đề liên quan đến đặc trưng văn hóa dân tộc thể hiện miếng ăn mang tính công đồng xã hội, nói lên triết lý về lối sống, phép tắc xã hội và thể hiện nghệ thuật sống. Công trình nghiên cứu có ý nghĩa trong việc thu thập được một số lượng tương đối lớn các thành ngữ chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt và bước đầu phân loại các thành tố dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn”, trên cơ sở tính đa nghĩa của từ này. Ngoài ra, một bộ phận không nhỏ các nghiên cứu về thành ngữ đang làm cho bức tranh nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt trở nên đa dạng, phong phú hơn, đó chính là các nghiên cứu thành ngữ đặt trong mối liên hệ, so sánh đối chiếu với tiếng nước 12 ngoài. Có nhiều tác giả quan tâm đến nghiên cứu thành ngữ và các thành tố, yếu tố trong thành ngữ trên bình diện ngữ nghĩa học từ vựng.

Nghiên cứu đối chiếu liên quan đến thành ngữ Việt – Hàn có thể kể đến Lê Thị Hương (2009). Dựa trên cấu trúc của thành ngữ Hàn – Việt có thành tố cấu tạo là tên gọi của động vật, tác giả đã chia ra các nhóm: cấu trúc của thành ngữ có quan hệ chính – phụ (danh từ làm trung tâm, động từ làm trung tâm, tính từ làm trung tâm, số từ làm trung tâm, ẩn từ làm trung tâm), cấu trúc thành ngữ có quan hệ chủ - vị, cấu trúc thành ngữ có quan hệ đẳng lập và các thành ngữ có cấu trúc đặc biệt khác. Dựa trên bình diện từ vựng - ngữ nghĩa, tác giả cũng đã phân tích cơ chế tạo nghĩa của các thành ngữ có quan hệ chính phụ, chủ - vị, đẳng lập, … Và cuối cùng tác giả có đối chiếu giá trị biểu trưng của động vật qua thành ngữ Hàn – Việt từ góc độ văn hóa. Theo đó, tác giả đã nêu tính biểu trưng của từng con vật đối với từng nền văn hóa, tìm ra điểm giống và khác nhau nhìn trên bình diện văn hóa [29].

Nghiên cứu này có một ý nghĩa nhất định, tạo nên một cái nhìn toàn diện về các thành ngữ Hàn – Việt có mối liên quan đến tên gọi động vật – vốn là nhóm thành ngữ chiếm một tỉ trọng không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của cả hai dân tộc. Mạnh Trí Đông (2019) đã nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ liên quan đến “nước” của tiếng Hán và tiếng Việt. Nghiên cứu này tập trung vào ý nghĩa của “nước” đối với mỗi dân tộc, và ý nghĩa của “nước” trong các thành ngữ, tục ngữ diễn tả những ý nghĩa trừu tượng, miêu tả thực thể, miêu tả thuộc tính. Tác giả đặt “nước” trong tương quan về văn hóa dân tộc để nghiên cứu và so sánh đối chiếu.

Về mặt ngôn ngữ, nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở việc phân tích và đối chiếu các kết cấu ngữ nghĩa của thành ngữ, tục ngữ chứa từ “nước” [13]. Bên cạnh các nghiên cứu so sánh đối chiếu ở bình diện ngữ pháp, từ vựng học hay ngữ nghĩa học, gần đây xuất hiện các công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ hay các yếu tố, thành tố của thành ngữ được đặt ở góc nhìn của NNHTN. Dưới góc độ của NNHTN, ý nghĩa của thành ngữ mà con người tiếp nhận được chính là kết quả của quá trình con người tri nhận, thông qua ADTN, HDTN và các tri thức có tính quy ước của xã hội. Nói một cách khác, ở thành ngữ có sự tồn tại của các ý niệm, và chính các ý niệm đã giúp con người tiếp nhận thành ngữ một cách tự nhiên.

Trong đó, tác giả đưa ra các HDYN: “đôi mắt biểu trưng cho kĩ năng”, “chiếc mũi biểu trưng cho kĩ năng”, “bàn tay biểu trưng cho kĩ năng”. Ngoài HDYN liên quan đến “bàn tay” thì các ý niệm liên quan đến “đôi mắt” hay “chiếc mũi” đều không chiếm số lượng lớn trong thành ngữ ở cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt. Vì thế, nghiên cứu này có ý nghĩa đem lại một số kiến thức mới về một số thành ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt, nhưng không có tính khái quát cao. Trần Bá Tiến (2012) trong luận án “Tìm hiểu đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ở người Việt” [55] của mình đã làm rõ ẩn dụ tình cảm dựa trên một số ý niệm cơ sở về định hướng không gian lên-xuống, nhiệt độ nóng-lạnh, tương tác lực kiểm soát-bị tác động và hình thể nguyên vẹn-tan vỡ, cân xứng-méo mó.

Trong đó vui là hướng lên, buồn và xấu hổ là hướng xuống. Tức giận là nhiệt độ tăng, sợ hãi là nhiệt độ giảm, yêu thương thì ấm áp, … Trong nghiên cứu, tác giả cũng cho thấy được yếu tố văn hóa đã tác động lớn tạo nên sự khác biệt ở hai ngôn ngữ. Các thành ngữ biểu thị sự giận dữ bộc lộ ra bên ngoài trong tiếng Anh phổ biến hơn trong tiếng Việt. Các thành ngữ biểu thị tâm lí tình cảm trong tiếng Anh có nhiều ẩn dụ hình ảnh liên tưởng đến xã hội công nghiệp như: tàu thuyền, máy móc,.

Trong khi đó, thành ngữ tiếng Việt thuộc nhóm này thì liên quan chủ yếu đến các bộ phận cơ thể người.