Phần mở đầu, 3 trang. - Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu, 25 trang. - Chƣơng 2: Địa điểm, thời gian và phƣơng pháp nghiên cứu, 5 trang. - Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận, 55 trang.
- Kết luận, tồn tại và kiến nghị, 3 trang - Tài liệu tham khảo, 3 trang. 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc 1. Nghiên cứu về sa mạc hóa trên thế giới Sa mạc hoá là một thuật ngữ đƣợc sử dụng lần đầu tiên vào khoảng năm 1949 bởi Aubreville, một nhà thực vật học và sinh thái học ngƣời Pháp, để mô tả các quá trình cũng nhƣ sự kiện làm thay đổi đất phì nhiêu thành sa mạc.
Năm 1992, Hội nghị Liên Hợp Quốc về Môi trƣờng và Phát triển đã chấp nhận thuật ngữ này [1]. Theo Chƣơng trình Môi trƣờng của Liên Hợp Quốc (UNEP-1982), sa mạc hoá là quá trình suy thoái đất đai về mặt sinh học, dần dần dẫn đến sự suy giảm sản xuất sinh học và cuối cùng đất đai trở nên vô dụng giống nhƣ sa mạc [1]. Theo định nghĩa của FAO thì “Sa mạc hoá là quá trình tự nhiên và xã hội phá vỡ cân bằng sinh thái của đất, thảm thực vật, không khí và nƣớc ở các vùng khô hạn và bán ẩm ƣớt. Quá trình này xảy ra liên tục, qua nhiều giai đoạn, dẫn đến giảm sút hoặc huỷ hoại hoàn toàn khả năng dinh dƣỡng của đất trồng trọt, giảm thiểu các điều kiện sinh sống và làm gia tăng cảnh hoang tàn” [1].
Theo Công ƣớc chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc (1992) thì: "Sa mạc hóa là sự suy thoái đất đai ở những vùng khô hạn, bán khô hạn và vùng ẩm nửa khô hạn, gây ra bởi nhiều yếu tố khác nhau trong đó có sự biến đổi khí hậu và các hoạt động của con ngƣời" [1]. - Chố ng sa ma ̣c hóa là bao gồ m các hoạt động: + Ngăn ngƣ̀a hoă ̣c giảm suy thoái đấ t đai + Phục hồi đất đai bị suy thoái một phần + Cải tạo đất đai bị sa mạc hóa Chống sa mạc hóa cần coi trọng cả việc cải tạo, phục hồi, hạn chế quá trình thoái hóa đất tiếp tục diễn ra lẫn ngăn ngừa quá trình hoang mạc hóa trên cơ sở phối hợp liên ngành, lồng nghép các chƣơng trình, dự án kết hợp giải pháp công trình và 5 phi công trình, chú trọng bảo vệ và phát triển rừng, sử dụng hợp lý tài nguyên nƣớc, từng bƣớc cải thiện đời sống cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi [9]. - Đất đai là hệ thống trên đất liền có năng suất sinh học bao gồm đất , thảm thƣ̣c vâ ̣t, các khu hệ sinh vật khác và các quá trình sinh thái và thủy văn vận hành trong hê ̣ thố ng này. - Suy thoái đấ t là sƣ̣ suy giảm hoă ̣c mấ t năng suấ t sinh ho ̣c và kinh tế của đấ t (đấ t canh tác nhờ nƣớc trời , nhờ hê ̣ thố ng thủy lơ ̣i , đấ t đồ ng cỏ chăn nuôi , rƣ̀ng và thảm cây gỗ ) xảy ra do sử dụng đất hay do một quá trình hoặc một chuỗi quá trình bao gồ m các quá trình phát sinh do hoa ̣t đô ̣ng con ngƣời gây ra : + Xói mòn đất do gió và nƣớc + Suy giảm các đă ̣c tính lý ho ̣c, hóa học, sinh ho ̣c và kinh tế của đấ t + Mấ t thảm thƣ̣c vâ ̣t tƣ̣ nhiên lâu dài.
- Vùng khô hạn, bán khô hạn và bán ẩm là những vùng ngoài khu vực địa cực và bán địa cực mà ở đó tỉ lệ lƣợng mƣa hàng năm và lƣợng bốc hơi nƣớc tiềm năng dao đô ̣ng khoảng 0,05- 0,65 [1]. Ngày nay, thoái hoá đất và sa mạc hoá là một trong những vấn đề môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên mà nhiều quốc gia đang phải đối mặt và giải quyết nhằm phát triển sản xuất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lƣơng thực. Trên thế giới hiện có khoảng 30% diện tích bề mặt Trái đất là sa mạc hoặc đang trong quá trình diễn ra quá trình sa mạc. Sự mở rộng của sa mạc ở các vùng khô hạn, bán khô hạn và một số nơi ẩm ƣớt không chỉ do khí hậu và biến đổi khí hậu mà còn do sức ép gia tăng dân số và hoạt động sống của con ngƣời.
Hàng năm trên toàn thế giới có 11 đến 13 triệu héc ta rừng bị chặt phá, 12 triệu héc ta đất sản xuất bị suy thoái. Tại các vùng sa mạc trên thế giới, tuy phạm vi, cƣờng độ và mức độ tác hại có khác nhau, nhƣng thực tế là quá trình sa mạc hoá đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu với những hệ quả về sinh thái và môi trƣờng ngày càng nghiêm trọng [22]. Quá trình sa mạc hóa xảy ra liên tục, qua nhiều giai đoạn dẫn đến giảm sút hoặc tiêu diệt hoàn toàn khả năng cung cấp dinh dƣỡng của đất, giảm thiểu các điều kiện sinh sống: 6 - Thoái hóa đất là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến sa mạc hóa. Trƣớc đây sa mạc hóa là hiện tƣợng tự nhiên xảy ra ở các vùng có lƣợng mƣa thấp 250 mm/năm.
Tuy nhiên sa mạc hóa đã xuất hiện ở cả những vùng có lƣợng mƣa khá lớn, ở đó sa mạc hóa thể hiện chủ yếu do sự suy thoái tài nguyên và môi trƣờng trong đó thoái hóa đất thể hiện rõ nét. Thoái đất dẫn đến hình thành các đơn vị đất đai có đặc tính tƣơng tự với đất vùng bán sa mạc và sa mạc. - Sa mạc hóa là một trong những quá trình gây suy thoái môi trƣờng đáng báo động nhất. Tuy nhiên, vấn đề này lại luôn mơ hồ bởi nhận thức sai lầm cho rằng đó là một quá trình tự nhiên khi các sa mạc mở rộng, nhất là ở các nƣớc đang phát triển.
Thực tế sa mạc hoá là quá trình suy thoái đất, làm mất đi năng suất sinh học của đất bởi các nhân tố do con ngƣời và biến đổi khí hậu. Sa mạc hoá ảnh hƣởng đến một phần ba bề mặt Trái đất và hơn 1 tỷ ngƣời. Hơn thế, sa mạc hoá còn dẫn đến những hậu quả tàn phá nặng nề gây tổn thất về kinh tế và xã hội [20]. Mặc dù có những khái niệm nhìn với góc độ khác nhau về sa mạc hóa hay hoang mạc hóa nhƣng đều có nhận định chung đó là quá trình suy thoái đất (thoái hóa đất) dẫn đến giảm sức sản xuất của đất một cách nghiêm trọng hoặc thậm chí làm mất đi sức sản xuất sinh học của đất.
Nguyên nhân chủ yếu do đặc điểm biến đổi khí hậu, các điều kiện tự nhiên của vùng (đặc điểm khí hậu, lƣợng mƣa, đất đai, địa hình, thảm thực vật .) và tác động hoạt động của con ngƣời (dân cƣ và phân bố, các kiểu sử dụng đất, các chính sách quản lý đất đai. Quá trình này xảy ra liên tục, qua nhiều giai đoạn không chỉ diễn ra ở vùng khô hạn, bán khô hạn mà ngay cả vùng có lƣợng mƣa khá lớn, cuối cùng dẫn đến suy giảm mạnh hoặc triệt tiêu sức sản xuất của đất. Biểu hiện quá trình này rất đa dạng tùy điều kiện từng vùng và sự tác động của con ngƣời phổ biến nhƣ tăng cƣờng sự khô hạn, thiếu hụt ẩm, tích lũy muối trong đất, suy giảm độ phì đất, độ che phủ thực vật, thay đổi giống loài, sự bành trƣớng của các bãi cát, xâm lấn của cồn cát di động. Vào thập niên 1930 tại Hoa Kỳ, vì chăn nuôi gia súc quá tải ở vùng Đại Bình Nguyên Bắc Mỹ cùng với cơn hạn hán dài hạn, kết quả là trận "Dust Bowl" (vùng 7 hạn hán kéo dài có bão bụi) vĩ đại làm hƣ hại đất canh nông và hàng chục nghìn ngƣời phải đi sơ tán.
Sau đó với nhiều cải tiến về phƣơng thức canh tác đất và sử dụng nƣớc. con ngƣời đã phản ứng kịp thời nên vấn nạn Dust Bowl không còn tái diễn. Tuy nhiên, hiện tƣợng sa mạc hoá vẫn đang phát triển mạnh ở nhiều quốc gia và có ảnh hƣởng đến hàng chục triệu ngƣời [23]. Tình trạng đốt nƣơng, làm rẫy ở vùng nhiệt đới là nguyên do chính của nạn phá rừng.
Khi mất thảm thực vật, đất đai bị xói mòn, mất chất màu và cuối cùng là biến thành sa mạc. Hiện tƣợng này rõ nhất ở vùng cao nguyên Madagascar nơi 7% diện tích là đất cằn đồi trọc, không còn khả năng canh tác nữa. Tại Châu Phi, sa mạc Sahara hiện nay đang tiến dần về phía nam với tốc độ 45 km/năm (Các nƣớc Trung Á nhƣ Kazakhstan, Kyrgyzstan, Mông Cổ, Trung Hoa, Tajikistan, Afghanistan, Turkmenistan, Iran và Uzbekistan cũng bị ảnh hƣởng nặng. Riêng Kazakhstan kể từ năm 1980 đến nay, gần 50% diện tích trồng trọt đã bị bỏ hoang vì đất quá cằn trong tiến trình sa mạc hóa [17].
Sa mạc hóa tại Trung Quốc: Những áp lực về dân số, lƣợng mƣa khan hiếm và biến đổi khí hậu đã khiến cho Trung Quốc trở thành nạn nhân lớn nhất thế giới của tình trạng sa mạc hóa. Hoạt động chăn thả gia súc quá mức, khai hoang thiếu kiểm soát và việc sử dụng nƣớc không hợp lý cũng đang gây khó khăn cho việc ngăn chặn sa mạc xâm lấn những diện tích đất đai rộng lớn tại miền bắc và tây của nƣớc này. Khoảng 27% tổng diện tích của Trung Quốc, tức khoảng 2,6 triệu km2, đƣợc xem là đất bị sa mạc hóa, trong khi 18% diện tích đất đai khác bị cát làm cho xói mòn. Các chuyên gia tin rằng 530.000km2 của các sa mạc ở Trung Quốc có thể đƣợc phủ xanh trở lại nhƣng quá trình này sẽ mất đến 300 năm với tốc độ khắc phục tình trạng sa mạc hóa khoảng 1.700 km2 mỗi năm nhƣ hiện nay.
Theo China Daily, lƣu vực sông Hoàng Hà, con sông lớn thứ hai ở Trung Quốc, hiện đƣợc xem là một trong những nơi bị xói mòn nghiêm trọng nhất thế giới, với 62% diện tích bị ảnh hƣởng [21]. Tổ chức bảo vệ môi trƣờng Legambiente của Italia vừa đƣa ra lời cảnh báo về tình trạng sa mạc hóa đang ngày càng lan rộng ở khu vực Địa Trung Hải. Nếu 8 không có những điều chỉnh trong chính sách kinh tế và môi trƣờng thì nguy cơ sa mạc hóa lan từ sa mạc Sahara của Bắc Phi, sang Italia và có thể cả bờ biển Tây Ban Nha là “chắc chắn” và “không thể đảo ngƣợc đƣợc”. Nghiên cứu mới công bố của Legambiente cho biết, tình trạng sa mạc hóa không chỉ diễn ra ở châu Phi mà ngày càng đe dọa nghiêm trọng các vùng bờ biển của Italia.