Nghiên Cứu Năng Lực Động Của Các Doanh Nghiệp Bán Lẻ Tại Việt Nam

Nghiên cứu năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam, phân tích yếu tố ảnh hưởng và chiến lược phát triển bền vững trong ngành.

• Tác giả: Nguyễn Phương Linh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Cao Tuấn Khanh
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Năng Lực Động Của Các Doanh Nghiệp Bán Lẻ Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu của luận án
• a) Phương pháp luận nghiên cứu
• b) Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu lý thuyết
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu thực chứng
• 1.2.1. Tổng quan các nghiên cứu về sự ảnh hưởng của năng lực động đến kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.2.2. Tổng quan các nghiên cứu về ngành bán lẻ nói chung và năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ nói riêng
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU VỀ NĂNG LỰC ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP BÁN LẺ
• 2.1. Một số vấn đề và lý thuyết có liên quan
• 2.1.1. Lý thuyết về nguồn lực
• 2.1.2. Lý thuyết về năng lực động
• 2.1.3. Quan điểm và một số chỉ tiêu đánh giá kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp
• 2.2. Phân định những nội dung nghiên cứu năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ
• 2.2.1. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp bán lẻ
• 2.2.2. Khái niệm và bản chất năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ
• 2.2.3. Các thành tố năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ
• 2.3. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của năng lực động đến kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ
• 2.3.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến doanh nghiệp bán lẻ
• 2.4.1. Các yếu tố môi trường vĩ mô
• 2.4.2. Các yếu tố môi trường ngành
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.1.1. Tiền thẩm định bảng hỏi (pre-test)
• 3.1.2. Phỏng vấn chuyên sâu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.2.1. Thiết kế bảng hỏi
• 3.2.2. Phương pháp chọn mẫu và thu thập dữ liệu
• 3.2.3. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.2.4. Quy trình và nội dung phân tích dữ liệu trong nghiên cứu định lượng
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ NĂNG LỰC ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP BÁN LẺ VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát chung về doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 4.1.1. Khái quát chung về doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 4.1.2. Đánh giá sự ảnh hưởng của môi trường vĩ mô đến doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 4.1.3. Đánh giá sự ảnh hưởng của môi trường ngành đến doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 4.2. Kết quả mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.3. Kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.3.1. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.3.2. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.3.3. Đánh giá các phát hiện nghiên cứu từ nghiên cứu định lượng
• 4.4. Phân tích thực trạng các thành tố năng lực động và kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 4.4.1. Thực trạng năng lực hấp thụ của các DNBLVN
• 4.4.2. Thực trạng năng lực đổi mới sáng tạo của các DNBLVN
• 4.4.3. Thực trạng năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu của các DNBLVN
• 4.4.4. Thực trạng năng lực tích hợp đa kênh của các DNBLVN
• 4.4.5. Thực trạng kết quả hoạt động kinh doanh của các DNBLVN
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP BÁN LẺ VIỆT NAM
• 5.1. Quan điểm và định hướng nâng cao năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 5.1.1. Triển vọng phát triển ngành bán lẻ Việt Nam
• 5.1.2. Quan điểm phát triển ngành bán lẻ Việt Nam
• 5.1.3. Định hướng nâng cao năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 5.2. Các giải pháp nâng cao năng lực động để cải thiện kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam
• 5.2.1. Giải pháp nâng cao năng lực hấp thụ
• 5.2.2. Giải pháp nâng cao năng lực tích hợp đa kênh
• 5.2.3. Giải pháp nâng cao năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu
• 5.2.4. Giải pháp nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo
• 5.3. Một số kiến nghị
• 5.3.1. Một số kiến nghị với Nhà nước và cơ quan quản lý vĩ mô
• 5.3.2. Một số kiến nghị với Hiệp hội bán lẻ Việt Nam
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Năng Lực Động Của Doanh Nghiệp Bán Lẻ Việt Nam

Năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh. Nghiên cứu này nhằm làm rõ khái niệm và tầm quan trọng của năng lực động trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ. Đặc biệt, việc hiểu rõ các thành tố của năng lực động sẽ giúp doanh nghiệp phát triển chiến lược kinh doanh hiệu quả hơn.

1.1. Khái niệm Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp Bán Lẻ

Năng lực động được định nghĩa là khả năng của doanh nghiệp trong việc thích ứng và đổi mới để đáp ứng với những thay đổi của môi trường kinh doanh. Điều này bao gồm khả năng hấp thụ, đổi mới sáng tạo và phát triển thương hiệu.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Năng Lực Động Đối Với Doanh Nghiệp Bán Lẻ

Năng lực động không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại mà còn phát triển trong môi trường cạnh tranh khốc liệt. Doanh nghiệp có năng lực động mạnh mẽ sẽ dễ dàng thích ứng với xu hướng tiêu dùng và thay đổi trong thị trường.

II. Thách Thức Đối Với Năng Lực Động Của Doanh Nghiệp Bán Lẻ Việt Nam

Mặc dù thị trường bán lẻ Việt Nam có nhiều tiềm năng, nhưng các doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài, sự thay đổi nhanh chóng trong xu hướng tiêu dùng và công nghệ.

2.1. Cạnh Tranh Gay Gắt Từ Doanh Nghiệp Nước Ngoài

Sự gia tăng đầu tư nước ngoài vào ngành bán lẻ đã tạo ra áp lực lớn cho các doanh nghiệp nội địa. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại.

2.2. Thay Đổi Nhanh Chóng Trong Xu Hướng Tiêu Dùng

Khách hàng ngày càng có yêu cầu cao hơn về chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Doanh nghiệp cần phải nhanh chóng thích ứng với những thay đổi này để giữ chân khách hàng.

III. Phương Pháp Nâng Cao Năng Lực Động Của Doanh Nghiệp Bán Lẻ

Để nâng cao năng lực động, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả kinh doanh mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

3.1. Tăng Cường Năng Lực Hấp Thụ

Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống thông tin hiệu quả để thu thập và phân tích dữ liệu thị trường. Điều này giúp doanh nghiệp nắm bắt kịp thời các xu hướng và nhu cầu của khách hàng.

3.2. Đổi Mới Sáng Tạo Trong Kinh Doanh

Đổi mới sáng tạo là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp phát triển. Các doanh nghiệp cần khuyến khích sự sáng tạo trong đội ngũ nhân viên và đầu tư vào nghiên cứu phát triển sản phẩm mới.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Năng Lực Động Trong Doanh Nghiệp Bán Lẻ

Việc áp dụng năng lực động vào thực tiễn kinh doanh đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho các doanh nghiệp bán lẻ. Những doanh nghiệp biết tận dụng năng lực động sẽ có khả năng tăng trưởng doanh thu và mở rộng thị trường.

4.1. Tăng Trưởng Doanh Thu Nhờ Năng Lực Động

Nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận sự tăng trưởng doanh thu đáng kể nhờ vào việc cải thiện năng lực động. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào năng lực động.

4.2. Cải Thiện Trải Nghiệm Khách Hàng

Năng lực động giúp doanh nghiệp cải thiện trải nghiệm khách hàng thông qua việc cung cấp dịch vụ tốt hơn và sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường.

V. Kết Luận Về Năng Lực Động Của Doanh Nghiệp Bán Lẻ Việt Nam

Năng lực động là yếu tố quyết định sự thành công của doanh nghiệp bán lẻ trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay. Doanh nghiệp cần nhận thức rõ tầm quan trọng của việc phát triển năng lực động để có thể tồn tại và phát triển bền vững.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Động Trong Ngành Bán Lẻ

Trong tương lai, năng lực động sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giúp doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi của thị trường và nhu cầu của khách hàng.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ để giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực động, từ đó thúc đẩy sự phát triển của ngành bán lẻ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam” được tác giả Nguyễn Phương Linh thực hiện tại Trường Đại học Thương mại vào năm 2021, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Cao Tuấn Khanh và PGS.TS Nguyễn Đức Nhuận. Luận án thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh, mã số 934.01.

Tính cấp thiết của đề tài bắt nguồn từ bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của Việt Nam. Mặc dù thị trường bán lẻ trong nước được tổ chức Kearney (2017) xếp vào nhóm hấp dẫn toàn cầu với tốc độ tăng trưởng doanh thu bán lẻ hàng hóa bình quân đạt 119%/năm giai đoạn từ năm 2008 trở đi (Tổng cục Thống kê, 2019), các doanh nghiệp bán lẻ nội địa đang đối mặt với nhiều sức ép cạnh tranh gay gắt. Ngành bán lẻ Việt Nam chịu ảnh hưởng từ sự gia tăng nhanh chóng của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tình trạng sụt giảm thứ hạng về mức độ hấp dẫn, phương thức quản lý chuỗi và trưng bày hàng hóa còn thiếu tính chuyên nghiệp, cùng với việc chưa đầu tư thỏa đáng cho các hình thức bán lẻ hiện đại và bán lẻ đa kênh.

Về khoảng trống nghiên cứu, lý thuyết dựa trên nguồn lực truyền thống (Resource-based view - RBV) của Barney (1991) chủ yếu tiếp cận các yếu tố nội bộ trong điều kiện thị trường tĩnh và cân bằng. Trong khi đó, các nghiên cứu mở rộng về lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities) thời gian qua phần lớn được tiến hành tại các quốc gia phát triển hoặc các nền kinh tế mới nổi, đồng thời tập trung nhận dạng năng lực chung áp dụng cho mọi loại hình doanh nghiệp hoặc khối sản xuất. Lĩnh vực bán lẻ tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam có cấu trúc cạnh tranh và đặc thù vận hành riêng biệt, nhưng chưa có công trình nghiên cứu toàn diện nào nhận dạng cụ thể các thành tố năng lực động cũng như cơ chế tác động của chúng tới kết quả kinh doanh.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa lý luận và thực tiễn về năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ; nhận dạng các thành tố năng lực động; kiểm định cơ chế tác động giữa các nhóm năng lực động và sự ảnh hưởng của chúng tới kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ; từ đó xác lập hệ thống quan điểm, định hướng và giải pháp nhằm nâng cao năng lực động, cải thiện kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm bốn nội dung:

1. Luận giải và hệ thống hóa lý luận cơ bản về năng lực động; xác lập các thành tố năng lực động trên cơ sở phân định năng lực động tổng quát và cụ thể của doanh nghiệp bán lẻ; xây dựng mô hình và giả thuyết nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa năng lực tác nghiệp thành năng lực động cụ thể và tác động của chúng tới kết quả kinh doanh.
2. Kiểm định, đánh giá cơ chế tác động của các thành tố năng lực động tổng quát tới các thành tố cụ thể và sự ảnh hưởng của năng lực động tới kết quả kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam; đánh giá mức độ khác biệt về ảnh hưởng giữa các nhóm năng lực.
3. Phân tích thực trạng các thành tố năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam thông qua kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp từ nghiên cứu định tính và định lượng.
4. Đề xuất quan điểm, định hướng và hệ thống giải pháp nâng cao năng lực động để cải thiện kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Luận án đặt ra năm câu hỏi nghiên cứu:

1. Năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ là gì?
2. Năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ gồm những yếu tố nào? Có thể được chia thành những nhóm năng lực động nào?
3. Cơ chế tác động và mối quan hệ giữa các nhóm năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam diễn ra như thế nào?
4. Sự tác động và ảnh hưởng của năng lực động tới kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam ra sao?
5. Có những giải pháp nào nâng cao năng lực động để cải thiện kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam?

Đối tượng nghiên cứu là các thành tố năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ và sự tác động của năng lực động tới kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Nội dung: Tập trung vào cơ chế tác động giữa năng lực động tổng quát tới năng lực động cụ thể, và tác động của năng lực động tới kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam.
• Khách thể nghiên cứu: Các doanh nghiệp bán lẻ được thành lập và đăng ký hợp pháp tại Việt Nam (không bao gồm doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc liên doanh); thành lập từ năm 2017 trở về trước; quy mô nhỏ, vừa hoặc lớn; hoạt động bán lẻ thuần túy (không trực tiếp sản xuất hàng hóa kinh doanh); vận hành theo mô hình siêu thị tổng hợp, siêu thị mini/cửa hàng tiện lợi, và siêu thị chuyên doanh hàng tiêu dùng (bách hóa, sản phẩm cá nhân và gia đình).
• Không gian địa bàn: Khảo sát trên phạm vi toàn quốc, tập trung chủ yếu tại ba trung tâm kinh tế lớn là Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.
• Thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2020 (các chỉ tiêu kết quả kinh doanh khảo sát từ năm 2017 đến năm 2019); dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2019-2020; các đề xuất giải pháp định hướng đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu học thuật trong nước và quốc tế theo hai nhánh: các nghiên cứu lý thuyết nền tảng và các nghiên cứu thực chứng về năng lực động.

Khung lý thuyết nền tảng về năng lực động được khởi xướng bởi Teece & Pisano (1994) và tiếp tục được hoàn thiện qua các công trình của Helfat (1997), Teece & cộng sự (1997), Eisenhardt & Martin (2000), Zollo & Winter (2002), Winter (2003), Zahra & cộng sự (2006), Helfat & cộng sự (2007), Teece (2009). Các nghiên cứu giai đoạn từ năm 2010 tiếp tục đào sâu bản chất cấu trúc đa chiều của năng lực động như Barreto (2010); phát triển năng lực nội bộ thông qua học hỏi trong doanh nghiệp khởi nghiệp của Jones & cộng sự (2013); gắn kết năng lực đổi mới sáng tạo với ba thành tố cảm nhận, nắm bắt và chuyển đổi cơ hội của Williamson (2016); tổng hợp 171 bài báo về các biến số đầu vào, nhân tố ảnh hưởng và kết quả đầu ra của Vijaya & cộng sự (2017); nghiên cứu quy trình phát triển năng lực qua ba giai đoạn tại các thị trường mới nổi của Zeng & cộng sự (2017).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh nói chung đã được đề cập bởi Nguyễn Bách Khoa (2004), Nguyễn Vĩnh Thanh (2005), Trần Sửu (2006). Về chủ đề năng lực động, Nguyễn Hoàng Việt (2012) phân định cấu trúc bậc năng lực kinh doanh gồm năm cấp độ và xác định các thành tố năng lực kinh doanh động; Nguyễn Trần Sỹ (2013) tổng hợp sáu thành phần cơ bản của năng lực động và nhấn mạnh tầm quan trọng của chúng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đối với mối quan hệ giữa năng lực động và kết quả kinh doanh, tổng quan tài liệu của luận án chỉ ra ba luồng quan điểm thực chứng:

1. Quan điểm tác động trực tiếp: Wang & Ahmed (2007) lập luận năng lực động giúp doanh nghiệp đạt hiệu suất vượt trội khi có định hướng chiến lược tốt; Fang & Zou (2009) khảo sát 114 nhà quản trị tại Trung Quốc chỉ ra năng lực marketing động tác động trực tiếp, thuận chiều tới kết quả kinh doanh; Chien & Tsai (2012) khảo sát 132 nhà quản lý chuỗi thức ăn nhanh tại Đài Loan ghi nhận năng lực động tác động trực tiếp mạnh nhất tới kết quả kinh doanh (hệ số Beta = 0,58); Banjongprasert (2013) phân tích mô hình 4A tại 227 khách sạn Thái Lan; Tseng & Lee (2014) khảo sát 232 nhà quản trị doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Trung Quốc ghi nhận năng lực động ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả kinh doanh với R² hiệu chỉnh đạt 73%; Hồ Trung Thanh (2012) khảo sát 100 doanh nghiệp dệt may Việt Nam; Bùi Quang Tuyến (2017) khảo sát 565 nhà quản trị tại Viettel xác nhận năng lực thích nghi và danh tiếng tác động trực tiếp tới kết quả kinh doanh.
2. Quan điểm tác động trực tiếp có điều tiết: Drnevich & Kriauciunas (2011) nghiên cứu 700 doanh nghiệp tại Chile nhận thấy tác động trực tiếp chỉ có ý nghĩa khi có sự điều tiết của tính động môi trường và tính phức tạp năng lực nội bộ; Wilden & cộng sự (2013) khảo sát 228 nhà quản trị tại Australia chỉ ra năng lực động không tác động trực tiếp mà chịu sự điều tiết của cấu trúc tổ chức và cường độ cạnh tranh.
3. Quan điểm tác động gián tiếp qua năng lực tác nghiệp trung gian: Eisenhardt & Martin (2000), Winter (2003), Zahra & cộng sự (2006) đặt nền tảng lý thuyết cho rằng năng lực động tác động làm mới năng lực vận hành thông thường, từ đó tác động đến kết quả kinh doanh. Protogerou & cộng sự (2012) kiểm định tại 271 doanh nghiệp sản xuất Hy Lạp khẳng định năng lực động tác động tích cực gián tiếp tới kết quả kinh doanh thông qua năng lực marketing và kỹ thuật; Rehman & Saeed (2015) khảo sát 104 doanh nghiệp ngành giấy tại Pakistan xác định năng lực tổ chức đóng vai trò điều tiết; Torres & cộng sự (2018) chỉ ra mối quan hệ gián tiếp qua năng lực phân tích tình báo kinh doanh; Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang (2009) kiểm định vai trò trung gian của các năng lực tác nghiệp tại doanh nghiệp Việt Nam.

Hướng tiếp cận	Tác giả tiêu biểu	Khách thể và cỡ mẫu	Phát hiện chính
Tác động trực tiếp	Fang & Zou (2009); Chien & Tsai (2012); Tseng & Lee (2014); Bùi Quang Tuyến (2017)	Sản xuất Trung Quốc (N=114); Thức ăn nhanh Đài Loan (N=132); SMEs Trung Quốc (N=232); Tập đoàn Viettel (N=565)	Năng lực động (hoặc năng lực marketing động) tác động trực tiếp, thuận chiều, có ý nghĩa thống kê tới kết quả kinh doanh.
Tác động có điều tiết	Drnevich & Kriauciunas (2011); Wilden & cộng sự (2013)	Doanh nghiệp Chile (N=700); Doanh nghiệp lớn Australia (N=228)	Mối quan hệ trực tiếp không đáng kể nếu thiếu sự tham gia điều tiết của môi trường động, cường độ cạnh tranh, cấu trúc tổ chức.
Tác động gián tiếp	Protogerou & cộng sự (2012); Rehman & Saeed (2015); Torres & cộng sự (2018)	Sản xuất Hy Lạp (N=271); Ngành giấy Pakistan (N=104); Doanh nghiệp ứng dụng BI	Năng lực động đóng vai trò bậc cao, tác động gián tiếp tới kết quả kinh doanh thông qua việc định hình các năng lực vận hành/tác nghiệp.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

• Khoảng trống về khách thể ngành: Các nghiên cứu thực chứng quốc tế và trong nước chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp sản xuất, công nghệ thông tin hoặc viễn thông, thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm trong ngành bán lẻ hàng tiêu dùng.
• Khoảng trống về bối cảnh kinh tế: Rất ít nghiên cứu xem xét sự thích ứng của năng lực động trong môi trường bán lẻ tại một quốc gia đang phát triển với tốc độ đô thị hóa nhanh và thị trường bán lẻ biến đổi mạnh như Việt Nam.
• Khoảng trống về cơ chế chuyển hóa năng lực: Chưa có nghiên cứu phân định rõ ràng vai trò tiền đề của các năng lực động tổng quát (hấp thụ, đổi mới sáng tạo) trong việc biến đổi các năng lực tác nghiệp chức năng thành các năng lực động cụ thể (xây dựng thương hiệu, tích hợp đa kênh) trong ngành bán lẻ, cũng như chưa kiểm định đồng thời cả hai cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp đến kết quả kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hai lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết dựa vào nguồn lực (RBV) của Barney (1991): Nguồn lực doanh nghiệp mang lại lợi thế cạnh tranh bền vững khi đáp ứng các tiêu chuẩn VRIN (có giá trị - Valuable, hiếm - Rare, khó sao chép - Inimitable, không thể thay thế - Non-substitutable). Tuy nhiên, lý thuyết RBV có hạn chế khi tiếp cận nguồn lực trong môi trường cân bằng tĩnh.
2. Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities): Kết hợp giữa trường phái ngoại suy (Teece & cộng sự, 1997; Eisenhardt & Martin, 2000; Barreto, 2010 - năng lực động hình thành để phúc đáp biến động nhanh từ môi trường) và trường phái nội suy (Collis, 1994; Zollo & Winter, 2002; Winter, 2003; Helfat & cộng sự, 2007 - năng lực động là năng lực bậc cao hình thành từ học hỏi và nhu cầu tái cấu trúc nội bộ).

Luận án định nghĩa năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ là: những khả năng của doanh nghiệp bán lẻ, cho phép doanh nghiệp có thể thu nhận, làm mới, thay đổi và phát triển các năng lực bên trong một cách hiệu quả để phúc đáp kịp thời với những thay đổi từ nội bộ cũng như những biến động của môi trường bên ngoài và nâng cao kết quả hoạt động kinh doanh.

Khung phân tích của luận án cấu trúc năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ thành hai tầng:

• Năng lực động tổng quát: Đóng vai trò là năng lực tiền đề, gồm Năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity - AC) và Năng lực đổi mới sáng tạo (Innovation Capacity - IC). Trong đó, năng lực hấp thụ kế thừa quan điểm của Cohen & Levinthal (1990), Zahra & George (2002), Camisón & Forés (2010), gồm bốn thành phần: thu nhận, đồng hóa, chuyển đổi và ứng dụng tri thức. Năng lực đổi mới sáng tạo kế thừa quan điểm của Wang & Ahmed (2007), thể hiện khả năng đổi mới quy trình và dịch vụ.
• Năng lực động cụ thể: Là các năng lực tác nghiệp được các năng lực động tổng quát thúc đẩy, biến đổi để thích nghi với ngành bán lẻ, gồm Năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu (Branding Capacity - BC) và Năng lực tích hợp đa kênh (Omnichannel Integration Capacity - OC) (kế thừa Cao & Li, 2015; Frasquet & cộng sự, 2018).
• Kết quả hoạt động kinh doanh: Đo lường bằng cả chỉ tiêu tài chính (doanh thu, lợi nhuận, ROI, ROA, tăng trưởng doanh thu) và chỉ tiêu phi tài chính (thị phần, vị thế cạnh tranh, chất lượng dịch vụ) theo Bolat & Yilmaz (2009), Arend (2014), Torres & cộng sự (2018).

Về phương pháp nghiên cứu, luận án thực hiện theo quy trình bảy bước: phát hiện vấn đề nghiên cứu; tổng quan tình hình nghiên cứu; xây dựng cơ sở lý luận; xác định phương pháp nghiên cứu; thu thập dữ liệu; phân tích kết quả và đánh giá thực trạng; đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp.

Nghiên cứu kết hợp hai phương pháp:

• Nghiên cứu định tính: Phỏng vấn chuyên gia để tiền thẩm định bảng hỏi (pre-test); thực hiện phỏng vấn chuyên sâu nhà quản lý doanh nghiệp bán lẻ nhằm điều chỉnh thang đo và làm rõ thực trạng vận hành các năng lực động.
• Nghiên cứu định lượng: Thiết kế bảng hỏi khảo sát dạng thang đo Likert 5 mức độ kế thừa từ các công trình quốc tế; thu thập dữ liệu sơ cấp từ các nhà quản trị doanh nghiệp bán lẻ tại Việt Nam; sử dụng phương pháp mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương nhỏ nhất (PLS-SEM) để phân tích dữ liệu. Quy trình phân tích định lượng bao gồm: đánh giá mô hình đo lường bậc 1 và bậc 2 (hệ số tải ngoài Outer Loading, độ tin cậy nhất quán nội tại qua Cronbach’s Alpha và Composite Reliability - CR, giá trị hội tụ qua AVE, giá trị phân biệt qua chỉ số Heterotrait-Monotrait Ratio - HTMT); đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến qua VIF; đánh giá mô hình cấu trúc (hệ số xác định R², R² hiệu chỉnh, hệ số mức độ ảnh hưởng f², chỉ số dự báo tương quan Q², chỉ số mức độ phù hợp mô hình SRMR); kiểm định hệ số đường dẫn các giả thuyết tác động trực tiếp và tác động gián tiếp thông qua kỹ thuật phân tích Bootstrapping.

Nguồn dữ liệu sử dụng:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo thường niên của các doanh nghiệp bán lẻ giai đoạn 2017-2019, số liệu thống kê của Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, và báo cáo phân tích của Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua điều tra bảng hỏi đối với nhà quản trị các doanh nghiệp bán lẻ thuần túy nội địa trong giai đoạn 2019-2020 tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu lý thuyết và thực chứng về năng lực động trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích các nghiên cứu lý thuyết nền tảng từ Teece & Pisano (1994) đến Helfat & cộng sự (2007), cùng các công trình tổng quan hiện đại như Barreto (2010), Vijaya & cộng sự (2017). Trong phần thực chứng, chương này phân loại chi tiết các nghiên cứu theo hướng tác động trực tiếp (Wang & Ahmed, 2007; Fang & Zou, 2009; Chien & Tsai, 2012; Tseng & Lee, 2014; Bùi Quang Tuyến, 2017), hướng tác động có điều tiết (Drnevich & Kriauciunas, 2011; Wilden & cộng sự, 2013), và hướng tác động gián tiếp thông qua các biến trung gian (Protogerou & cộng sự, 2012; Rehman & Saeed, 2015; Torres & cộng sự, 2018). Từ đó, tác giả chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu then chốt về ngành bán lẻ, bối cảnh kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam, và sự cần thiết phải phân định cơ chế tác động giữa năng lực động tổng quát và năng lực động cụ thể.

Chương 2: Cơ sở lý luận và giả thuyết nghiên cứu về năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ

Chương 2 thiết lập khung lý luận dựa trên việc tích hợp lý thuyết RBV và lý thuyết năng lực động dưới cả hai góc nhìn ngoại suy và nội suy. Tác giả đưa ra các định nghĩa chuẩn xác về bán lẻ theo Kotler (2000) và Nghị định số 9/2018/NĐ-CP; định nghĩa doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020; từ đó xác lập khái niệm và bản chất của năng lực động trong doanh nghiệp bán lẻ. Luận án phân định hai nhóm thành tố: năng lực động tổng quát (gồm năng lực hấp thụ và năng lực đổi mới sáng tạo) và năng lực động cụ thể (gồm năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu và năng lực tích hợp đa kênh). Tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu lý thuyết gồm các giả thuyết về tác động trực tiếp của năng lực động tổng quát lên năng lực động cụ thể; tác động trực tiếp của các năng lực cụ thể lên kết quả kinh doanh; và tác động gián tiếp của các năng lực tổng quát lên kết quả kinh doanh thông qua vai trò trung gian của năng lực cụ thể. Chương này cũng phân tích các yếu tố môi trường vĩ mô và môi trường ngành ảnh hưởng đến năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu gồm bảy bước logic. Phương pháp nghiên cứu định tính được triển khai qua bước tiền thẩm định bảng hỏi (pre-test) với các chuyên gia và phỏng vấn chuyên sâu nhà quản lý nhằm hoàn thiện nội dung các biến quan sát. Phương pháp nghiên cứu định lượng mô tả kỹ thuật thiết kế bảng hỏi, kế thừa các thang đo quốc tế đã kiểm chứng. Khách thể nghiên cứu được xác định chặt chẽ theo bốn tiêu chí loại trừ: doanh nghiệp bán lẻ thuần túy vốn nội địa, thành lập từ năm 2017 trở về trước, thuộc ba mô hình bán lẻ hàng tiêu dùng chủ lực. Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính bình phương nhỏ nhất (PLS-SEM), nêu rõ quy trình đánh giá mô hình đo lường bậc 1, bậc 2 và kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính thông qua phần mềm chuyên dụng.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu về năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam

Chương 4 công bố toàn bộ dữ liệu thực nghiệm và kết quả kiểm định mô hình. Tác giả khái quát bức tranh ngành bán lẻ Việt Nam giai đoạn 2017-2020 qua các chỉ số tăng trưởng GDP, doanh thu bán lẻ hàng hóa, cơ cấu doanh nghiệp theo quy mô và loại hình kinh doanh. Kết quả phân tích mô hình đo lường khẳng định các thang đo đạt độ tin cậy nhất quán (Cronbach’s Alpha, CR), giá trị hội tụ (AVE > 0,5) và giá trị phân biệt (chỉ số HTMT đạt chuẩn). Kiểm tra đa cộng tuyến cho thấy các hệ số VIF đều nằm trong giới hạn an toàn. Đánh giá mô hình cấu trúc xác nhận các chỉ số SRMR, R², R² hiệu chỉnh và Q² đều thỏa mãn tiêu chuẩn thống kê. Kết quả kiểm định các giả thuyết tác động trực tiếp và gián tiếp (qua phân tích Bootstrapping) khẳng định: các năng lực động tổng quát (hấp thụ, đổi mới sáng tạo) có tác động thuận chiều, mạnh mẽ tới các năng lực động cụ thể (thương hiệu, tích hợp đa kênh); các năng lực cụ thể có tác động trực tiếp, có ý nghĩa thống kê tới kết quả kinh doanh; đồng thời các năng lực tổng quát có tác động gián tiếp có ý nghĩa tới kết quả kinh doanh qua biến trung gian. Chương này cũng kết hợp dữ liệu sơ cấp và thứ cấp để phân tích sâu thực trạng từng thành tố năng lực động và kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam.

Chương 5: Quan điểm, định hướng và giải pháp nâng cao năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam

Chương 5 xây dựng các quan điểm, định hướng phát triển ngành bán lẻ và nâng cao năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp cấp doanh nghiệp được sắp xếp theo thứ tự ưu tiên dựa trên mức độ tác động đã được lượng hóa tới kết quả kinh doanh, gồm: nhóm giải pháp nâng cao năng lực hấp thụ tri thức; nhóm giải pháp hoàn thiện năng lực tích hợp bán lẻ đa kênh; nhóm giải pháp củng cố và phát triển thương hiệu bán lẻ; nhóm giải pháp thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong quy trình và dịch vụ. Ngoài ra, chương này đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với Nhà nước, các bộ ngành chức năng về hoàn thiện khung pháp lý, quản lý mặt bằng bán lẻ, kiểm soát cạnh tranh, và kiến nghị đối với Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam trong vai trò hỗ trợ thông tin, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi cung ứng cho các doanh nghiệp nội địa đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận của luận án thể hiện ở ba điểm:

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận về năng lực động áp dụng riêng cho lĩnh vực doanh nghiệp bán lẻ, kết hợp dung hòa hai trường phái tiếp cận nội suy và ngoại suy trong bối cảnh thị trường đang phát triển.
• Nhận dạng và phân định cấu trúc năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ thành hai tầng bậc rõ ràng: tầng năng lực động tổng quát đóng vai trò tiền đề (năng lực hấp thụ và năng lực đổi mới sáng tạo) và tầng năng lực động cụ thể mang tính đặc thù ngành (năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu và năng lực tích hợp đa kênh).
• Phát triển mô hình lý thuyết giải thích cơ chế chuyển hóa: chứng minh bằng lý luận khoa học cách thức các năng lực động tổng quát kích hoạt và biến đổi các năng lực tác nghiệp thông thường của doanh nghiệp thành các năng lực động cụ thể, từ đó tạo ra tác động hỗn hợp (trực tiếp và gián tiếp) tới kết quả hoạt động kinh doanh.

Đóng góp về mặt thực tiễn của luận án:

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm tin cậy thông qua kiểm định mô hình PLS-SEM tại thị trường bán lẻ Việt Nam, khẳng định mối quan hệ tác động trực tiếp mạnh mẽ của năng lực hấp thụ và năng lực đổi mới sáng tạo tới việc hình thành năng lực thương hiệu và năng lực tích hợp đa kênh của doanh nghiệp bán lẻ.
• Xác thực mối quan hệ giữa năng lực động và kết quả kinh doanh: chứng minh các năng lực động cụ thể có ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả hoạt động kinh doanh, trong khi các năng lực động tổng quát phát huy tác động tích cực gián tiếp tới kết quả kinh doanh thông qua các biến trung gian.
• Phác thảo bức tranh thực trạng về năng lực động của các doanh nghiệp bán lẻ nội địa giai đoạn 2017-2020 thông qua dữ liệu định tính và định lượng, chỉ ra các điểm nghẽn trong việc tiếp nhận tri thức, tích hợp kênh bán hàng và quản trị thương hiệu.
• Đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn có thứ tự ưu tiên dựa trên trọng số tác động của từng thành tố năng lực tới kết quả kinh doanh, giúp doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam định hình chiến lược phân bổ nguồn lực hiệu quả đến năm 2025, tầm nhìn 2030; đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn cho các cơ quan quản lý vĩ mô và Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam trong việc ban hành chính sách hỗ trợ phát triển bán lẻ trong nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án chỉ tập trung khảo sát các doanh nghiệp bán lẻ thuần túy có 100% vốn nội địa thuộc các nhóm hàng tiêu dùng thiết yếu (siêu thị tổng hợp, siêu thị mini/cửa hàng tiện lợi, siêu thị chuyên doanh bách hóa), chưa mở rộng khảo sát đối với các doanh nghiệp bán lẻ có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), doanh nghiệp liên doanh hoặc các mô hình kinh doanh bán lẻ phi thực phẩm chuyên biệt. Về không gian, dữ liệu sơ cấp mới chỉ tập trung tại ba thành phố lớn (Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) mà chưa bao quát các khu vực đô thị loại hai hoặc thị trường bán lẻ nông thôn. Về thời gian, dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2019-2020 nên chưa phản ánh trọn vẹn những biến động kéo dài của chuỗi cung ứng trong giai đoạn phục hồi hậu khủng hoảng.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các nghiên cứu trong tương lai có thể:

• Mở rộng phạm vi khách thể khảo sát sang các doanh nghiệp bán lẻ có yếu tố nước ngoài (FDI, liên doanh) để thực hiện phân tích so sánh đa nhóm về mức độ thích ứng năng lực động giữa khối nội địa và khối ngoại.
• Mở rộng địa bàn nghiên cứu tới các tỉnh thành khác và các phân khúc bán lẻ chuyên sâu ngoài hàng tiêu dùng thông thường.
• Bổ sung thêm các biến số điều tiết môi trường (như tính bất ổn của thị trường, áp lực chuyển đổi số toàn diện) để kiểm định sâu hơn tính ổn định của mô hình cấu trúc tuyến tính trong các bối cảnh kinh tế biến động mới.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh và Thương mại: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng, quy trình thiết kế thang đo kế thừa, và kỹ thuật ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương nhỏ nhất (PLS-SEM) xử lý cấu trúc biến bậc cao.
• Đối với giảng viên đại học: Công trình cung cấp tài liệu phục vụ giảng dạy các học phần Quản trị chiến lược, Quản trị bán lẻ, Quản trị Marketing, đặc biệt là nội dung vận dụng lý thuyết năng lực động vào một ngành dịch vụ cụ thể.
• Đối với các nhà quản trị doanh nghiệp bán lẻ: Cung cấp khung đánh giá thực tế để doanh nghiệp tự đo lường năng lực hấp thụ tri thức, mức độ đổi mới sáng tạo, năng lực quản trị thương hiệu và mức độ tích hợp bán lẻ đa kênh; định hướng lộ trình đầu tư nguồn lực nhằm cải thiện kết quả kinh doanh.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước và Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam: Cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng các chương trình đào tạo nâng cao năng lực quản trị, chính sách hỗ trợ mặt bằng kinh doanh, và định hướng chuyển đổi số cho mạng lưới phân phối nội địa.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Luận án định nghĩa năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ như thế nào?
Luận án định nghĩa năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ là những khả năng của doanh nghiệp bán lẻ, cho phép doanh nghiệp có thể thu nhận, làm mới, thay đổi và phát triển các năng lực bên trong một cách hiệu quả để phúc đáp kịp thời với những thay đổi từ nội bộ cũng như những biến động của môi trường bên ngoài và nâng cao kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ. Khái niệm này kết hợp cả hai quan điểm ngoại suy và nội suy.

Câu hỏi 2: Các thành tố cấu thành năng lực động của doanh nghiệp bán lẻ trong mô hình nghiên cứu gồm những gì?
Mô hình nghiên cứu chia năng lực động thành hai nhóm:

• Nhóm năng lực động tổng quát: Gồm Năng lực hấp thụ (AC) và Năng lực đổi mới sáng tạo (IC).
• Nhóm năng lực động cụ thể: Gồm Năng lực xây dựng & phát triển thương hiệu (BC) và Năng lực tích hợp đa kênh (OC).

Câu hỏi 3: Mối quan hệ giữa năng lực động tổng quát và năng lực động cụ thể được luận án giải thích ra sao?
Năng lực động tổng quát đóng vai trò là các năng lực tiền đề. Dưới sự tác động của năng lực hấp thụ và năng lực đổi mới sáng tạo, các năng lực tác nghiệp chức năng thông thường của doanh nghiệp bán lẻ được thúc đẩy, cải tiến và chuyển hóa thành các năng lực động cụ thể (năng lực thương hiệu và năng lực tích hợp đa kênh) để thích ứng với biến động thị trường.

Câu hỏi 4: Năng lực động tác động trực tiếp hay gián tiếp tới kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam?
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm xác nhận sự tồn tại đồng thời của cả hai cơ chế: các thành tố năng lực động cụ thể (thương hiệu, tích hợp đa kênh) có ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả hoạt động kinh doanh; trong khi các thành tố năng lực động tổng quát (hấp thụ, đổi mới sáng tạo) có ảnh hưởng tích cực gián tiếp tới kết quả hoạt động kinh doanh thông qua các biến trung gian là năng lực động cụ thể.

Câu hỏi 5: Khách thể khảo sát thực nghiệm của luận án phải đáp ứng những tiêu chí nào?
Khách thể khảo sát là các doanh nghiệp bán lẻ thỏa mãn bốn tiêu chí: (1) Được thành lập và đăng ký tại Việt Nam, không có vốn đầu tư nước ngoài hoặc liên doanh; (2) Thành lập từ năm 2017 trở về trước; (3) Hoạt động bán lẻ thuần túy, không trực tiếp sản xuất hàng hóa kinh doanh; (4) Vận hành theo mô hình siêu thị tổng hợp, siêu thị mini/cửa hàng tiện lợi, hoặc siêu thị chuyên doanh hàng tiêu dùng (bách hóa, phục vụ cá nhân và gia đình).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Phương Linh đã hệ thống hóa lý luận về năng lực động và kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính phản ánh cơ chế chuyển hóa năng lực trong ngành bán lẻ Việt Nam. Bằng việc phân định cấu trúc năng lực động thành hai tầng bậc tổng quát và cụ thể, công trình chứng minh vai trò tiền đề của năng lực hấp thụ và đổi mới sáng tạo đối với năng lực thương hiệu và tích hợp đa kênh, cũng như cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của chúng tới kết quả kinh doanh. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ thực nghiệm và hệ thống giải pháp có thứ tự ưu tiên giúp các doanh nghiệp bán lẻ nội địa nâng cao khả năng thích ứng và duy trì kết quả kinh doanh trong điều kiện thị trường biến động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 1.1 Tổng quan các nghiên cứu lý thuyết Thuật ngữ năng lực động (Dynamic Capability) lần đầu được Teece & Pisano (1994) nhắc đến trong một bài báo khoa học về năng lực động. Các nghiên cứu mang tính nền tảng để xây dựng khung lý thuyết về năng lực động và mối quan hệ của năng lực động đến quản trị chiến lược có thể kể đến như nghiên cứu của Teece & Pisano (1994); Helfat (1997); Teece & cộng sự (1997); Eisenhardt & Martin (2000); Zollo & Winter (2002); Winter (2003); Zahra & cộng sự (2006); Helfat & cộng sự (2007); Teece (2009). Đây được coi là các nghiên cứu lý thuyết quan trọng, giúp làm sáng tỏ khái niệm, bản chất của năng lực động cũng như sự cần thiết phải nghiên cứu năng lực động trong điều kiện môi trường biến động hiện nay. Ngoài các nghiên cứu lý thuyết nền tảng này, thời gian qua còn có một số công trình nghiên cứu về lý thuyết năng lực động trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng.

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã tái khẳng định vai trò và tầm quan trọng của năng lực động với doanh nghiệp. Một số nghiên cứu điển hình từ giai đoạn 2010 đến nay có thể kể đến như: Nghiên cứu của Barreto (2010) được thực hiện trên cơ sở tổng quan các công trình nghiên cứu về năng lực động, nhận dạng các điểm hạn chế và thách thức chủ 9 yếu từ các nghiên cứu, đề xuất việc cần khái niệm hóa năng lực động như là một cấu trúc tổng hợp đa chiều, và đưa ra những cho các nghiên cứu về năng lực động trong tương lai. Bên cạnh đó, nghiên cứu đã chỉ ra vai trò và tầm quan trọng của các nghiên cứu năng lực động thông qua các công trình nghiên cứu về đề tài này. Dựa trên nghiên cứu định tính, tác giả đã chỉ ra tầm quan trọng của việc nghiên cứu năng lực động đối với DN trong điều kiện môi trường thay đổi và biến động, đồng thời chỉ ra lĩnh vực nghiên cứu này không chỉ là chủ đề của quản trị kinh doanh mà còn là chủ đề cần được nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực quản trị chức năng khác nhau.

Cùng với các nghiên cứu lý thuyết trước đó, nghiên cứu của Barreto (2010) đã tái khẳng định sự cần thiết của nghiên cứu năng lực động trong điều kiện thị trường nhiều biến động và cạnh tranh hiện nay. Cuốn sách của Jones & cộng sự (2013) gồm 12 chương tập trung phân tích về các nguồn lực bên trong DN mà tập trung nhiều vào việc tạo lập và phát triển các nguồn lực vô hình dựa trên sự học hỏi để cải biến thành các năng lực động trong DN. Cuốn sách đặc biệt tập trung phân tích trong bối cảnh của các DN khởi nghiệp. Chương 9 và chương 12 của cuốn sách tập trung phân tích năng lực động và cách thức tạo ra năng lực động dựa trên quá trình học hỏi của DN khởi nghiệp để từ đó tạo được thành công cho DN trong tương lai.

Nghiên cứu của Williamson (2016) về việc xây dựng và tận dụng các năng lực động dựa trên việc ứng dụng đổi mới & sáng tạo được thực hiện dựa trên việc tổng hợp các lý thuyết về năng lực động và năng lực đổi mới & sáng tạo; gắn kết năng lực đổi mới & sáng tạo để xây dựng năng lực động và lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp. Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua tình huống điển hình và phỏng vấn chuyên sâu 14 doanh nghiệp Trung Quốc trong hai giai đoạn – là những doanh nghiệp được cho là có tính đại diện tốt nhất cho các doanh nghiệp Trung Quốc có khả năng thúc đẩy và triển khai các hoạt động đổi mới & sáng tạo thành công. Bài viết cũng chỉ ra ba thành tố của năng lực động để nghiên cứu là: năng lực cảm nhận cơ hội, năng lực nắm bắt cơ hội và năng lực chuyển đổi. Kết quả của nghiên cứu cho thấy thông qua việc tối ưu hóa năng lực đổi mới & sáng tạo, cả ba thành tố của năng lực động đều được phát huy tối đa.

Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng năng lực động là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp tạo lập và duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững. Đóng góp của nghiên cứu là đã chỉ ra mối quan hệ trực tiếp và tích cực của năng lực động đến lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp. Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ dừng lại phân tích ba nhóm thành tố của năng lực động được kế thừa từ Teece & cộng sự (2009). Các thành tố còn lại của năng lực động vẫn chưa được đề cập trong nghiên cứu này.

10 Nghiên cứu của Vijaya & cộng sự (2017) sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, nghiên cứu tại bàn trên cơ sở thu thập và xử lý các dữ liệu thứ cấp để giải quyết vấn đề. Trên cơ sở tổng hợp và hệ thống từ 171 bài viết nghiên cứu về năng lực động trong giai đoạn 1999 – 2016, bài viết đã tổng hợp và đưa ra: (1)- các biến số đầu vào của năng lực động; (2)- các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực động và (3)- các kết quả đạt được từ việc sử dụng và phát triển năng lực động. Các biến số đầu vào của năng lực động bao gồm các nguồn lực của tổ chức (nguồn nhân lực; tài chính; cơ sở hạ tầng và công nghệ kỹ thuật; thông tin, tri thức và các hệ thống của tổ chức; và mạng lưới hoạt động & các mối quan hệ); các quy trình của tổ chức (công viêc – quy trình; hành vi – quy trình; sự thay đổi – quy trình). Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực động gồm các yếu tố nội bộ DN (văn hóa của tổ chức, lãnh đạo, các yếu tố cụ thể của DN và các hành động quản trị) và các yếu tố bên ngoài (đối thủ cạnh tranh; nhà cung ứng; khách hàng; các đặc điểm của thị trường; các yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội, luật pháp).

Các kết quả đạt được từ việc sử dụng và phát triển năng lực động gồm các kết quả trong ngắn hạn (tạo lập lợi thế cạnh tranh ngắn hạn, tạo ra hiệu suất và lợi nhuận cho DN, sáng tạo giá trị cho khách hàng và các kết quả trong dài hạn (tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn, thị phần và duy trì giá trị trong DN). Đóng góp của nghiên cứu là đã hệ thống được các yếu tố tác động, cấu thành và các kết quả từ năng lực động. Hạn chế của nghiên cứu là chưa đưa ra các kiểm định cụ thể về các thành tố, yếu tố tác động và các kết quả đạt được từ năng lực động ở DN/nhóm DN/ngành hàng cụ thể. Nghiên cứu của Zeng & cộng sự (2017) đã chỉ ra vai trò của năng lực động không chỉ đơn thuần là việc làm mới một nhóm các năng lực cụ thể mà là một siêu năng lực giúp doanh nghiệp làm mới và tích hợp tất cả các năng lực của mình một cách liên tục.

Nghiên cứu cũng đã bổ sung thêm vào lý thuyết về năng lực động bằng việc nhận dạng các năng lực mang lại hiệu suất tối ưu cho doanh nghiệp. Dựa trên phương pháp nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn chuyên sâu 36 chuyên gia trong lĩnh vực sản xuất ngành hàng may mặc và điện tử của Trung Quốc, nghiên cứu đã thiết lập được mô hình quy trình phát triển năng lực gồm ba giai đoạn: (1)- Giai đoạn thiết lập các trọng tâm chú ý mới gồm: từ bỏ thói quen học hỏi từ các kinh nghiệm và các bài học có trước; chú trọng đầu tư vào các cơ sở nguồn lực mới; xây dựng văn hóa học tập trong toàn bộ doanh nghiệp. (2)- Giai đoạn tập trung vào quá trình chuyển đổi nguồn lực gồm: tiến hành thử nghiệm; tiến hành phân bổ các tài nguyên, nguồn lực hiện có; xây dựng các mạng lưới kết nối mở rộng với các bên liên quan. (3)- Đồng sáng tạo với hệ sinh thái gồm: thể chế hóa việc linh hoạt các thói quen; làm giàu hơn nữa các nguồn lực của doanh nghiệp; phối kết hợp các mạng lưới kết nối mở rộng với các bên liên quan.

Giai đoạn (1) được chuyển sang giai đoạn (2) thông qua năng lực 11 lãnh đạo gồm: khả năng hoạch định lực lượng lao động chiến lược của doanh nghiệp; khả năng xây dựng hệ thống điều hành liên ngành. Giai đoạn (2) được chuyển sang giai đoạn (3) thông qua các năng lực nền tảng gồm: khả năng xây dựng cơ sở hạ tần nền tảng số cho doanh nghiệp; khả năng thúc đẩy các thành viên tham gia vào nền tảng số của doanh nghiệp. Đóng góp của nghiên cứu là ngoài việc xây dựng được mô hình quy trình phát triển năng lực của doanh nghiệp còn tập trung vào năng lực động tại cac quốc gia mới nổi và đang phát triển. Tuy nhiên, hạn chế của nghiên cứu là mới chỉ tập trung vào nhóm các doanh nghiệp sản xuất với các đặc điểm khác biệt rõ ràng với các doanh nghiệp thương mại nói chung mà cụ thể là các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam.

Ở Việt Nam trong thời gian qua đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh (NLCT) nói chung. Có thể kể đến như các nghiên cứu của Nguyễn Bách Khoa (2004), Nguyễn Vĩnh Thanh (2005), Trần Sửu (2006) … Các nghiên cứu trên nhìn chung đã có đóng góp nhất định cho việc xây dựng phương pháp đánh giá NLCT cho các DN trong điều kiện nền kinh tế Việt Nam đang ngày càng “mở”. Đối với các nghiên cứu cụ thể về năng lực động thì có thể thấy số lượng các nghiên cứu không nhiều. Các nghiên cứu về chủ đề năng lực động thực sự được chú ý ở Việt Nam từ 2009 đến nay.

Có thể kể đến một vài nghiên cứu tiêu biểu sau: Nghiên cứu của Nguyễn Hoàng Việt (2012) đã làm rõ khái niệm năng lực kinh doanh. Dựa trên việc tổng hợp các cách tiếp cận khác nhau về năng lực động, tác giả bài báo đã phân năng lực kinh doanh thành bốn loại: năng lực tài sản, năng lực nguồn lực kinh doanh, năng lực kinh doanh hiển thị và năng lực kinh doanh động. Nghiên cứu đã xây dựng được cấu trúc bậc năng lực kinh doanh. Theo đó, năng lực kinh doanh gồm năm bậc xếp theo thứ tự từ bậc thấp nhất đến bậc cao nhất là: năng lực nguồn  năng lực hiển thị  năng lực động  tài sản chiến lược kinh doanh  lợi thế cạnh tranh bền vững.