Nghiên Cứu Nấm Rhizoctonia Solani Gây Hại Bệnh Khô Vằn Trên Cây Ngô Tại Gia Lâm – Hà Nội

Nghiên cứu nấm Rhizoctonia solani gây hại bệnh khô vằn trên cây ngô tại Gia Lâm, Hà Nội, cung cấp thông tin quan trọng cho nông nghiệp.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Trần Nguyễn Hà
• Trường học: Học viện nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bệnh cây
• Đề tài: Nghiên cứu nấm (Rhizoctonia solani) gây hại bệnh khô vằn trên cây ngô tại Gia Lâm – Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích, yêu cầu của đề tài
• 1.2. Những nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Phân bố địa lý và tác hại của nấm Rhizoctoni solani
• 1.4. Nhóm tương hợp và phạm vi ký chủ. Biện pháp phòng trừ bệnh do nấm Rhizoctonia solani Kunh gây ra
• 1.5. Những nghiên cứu trong nước
• 1.6. Phân loại, nhóm tương hợp (AG) và phạm vi ký chủ của nấm R. Biện pháp phòng trừ bệnh do nấm Rhizoctonia solani Kunh gây ra
• 1.7. Đối tượng nghiên cứu
• 1.8. Vật liệu nghiên cứu
• 1.9. Dụng cụ và hóa chất nghiên cứu
• 1.10. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 1.11. Phương pháp chẩn đoán bệnh
• 1.12. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 1.13. Phương pháp điều chế môi trường
• 1.14. Phân lập nấm gây bệnh
• 1.15. Phương pháp để ẩm
• 1.16. Nghiên cứu đặc điểm hình thái của nấm
• 1.17. Lây bệnh nhân tạo
• 1.18. Khảo sát hiệu lực ức chế của nấm đối kháng Ballius trừ nấm trên môi trường nhân tạo
• 1.19. Phương pháp đánh giá các chỉ tiêu hình thái
• 1.20. Các chỉ tiêu theo dõi. Xử lý số liệu
• 1.21. Kết quả điều tra thành phần, diễn biến và phân lập nấm bệnh khô vằn hại ngô tại Gia Lâm – Hà Nội
• 1.22. Điều tra diễn biến bệnh khô vằn trên một số giống ngô gieo trồng tại Gia Lâm – Hà Nội năm 2022
• 1.23. Diễn biến bệnh khô vằn ngô trên giống HN88 tại xã Đặng Xá – Gia Lâm – Hà Nội năm 2022
• 1.24. Phân lập nấm Rhizoctonia solani Kuhn
• 1.25. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học của nấm Rhizoctonia solani
• 1.26. Nghiên cứu ảnh hưởng của vi khuẩn đối kháng Bacillus tới sinh trưởng của tản nấm Rhizoctonia solani
• 1.27. Một số đặc điểm của hạch nấm R.solani trên môi trường PDA
• 1.28. Thí nghiệm tương tác nấm xác định nhóm Anastomosis Group (AG)
• 1.29. Kết quả lây bệnh nhân tạo của nấm R.solani Kuhn trong nhà lưới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Khô Vằn Ngô do Rhizoctonia solani 55 ký tự

Bệnh khô vằn, do nấm Rhizoctonia solani gây ra, là một trong những bệnh hại quan trọng trên cây ngô trên toàn thế giới, bao gồm cả khu vực Gia Lâm, Hà Nội. Bệnh này có thể gây thiệt hại đáng kể đến năng suất và chất lượng ngô, ảnh hưởng đến kinh tế nông nghiệp Gia Lâm và kinh tế nông nghiệp Hà Nội. Các triệu chứng của bệnh thường xuất hiện trên lá, bẹ và thân cây, với các vết loang lổ đặc trưng, làm giảm khả năng quang hợp và gây chết cây. Bệnh khô vằn là một trở ngại lớn trong việc sản xuất ngô, đòi hỏi các biện pháp phòng trừ bệnh khô vằn hiệu quả và bền vững. Việc nghiên cứu bệnh cây này là vô cùng quan trọng để tìm ra các giải pháp tối ưu. Theo tài liệu nghiên cứu, thiệt hại do bệnh có thể làm giảm đến 40% năng suất.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Bệnh Khô Vằn Ngô

Nghiên cứu bệnh khô vằn ngô giúp hiểu rõ hơn về tác nhân gây bệnh là nấm Rhizoctonia solani, từ đó phát triển các biện pháp biện pháp phòng trừ hiệu quả và bền vững. Việc này không chỉ bảo vệ năng suất cây ngô mà còn góp phần vào sự phát triển của sản xuất ngô tại Gia Lâm nói riêng và nông nghiệp Hà Nội nói chung. Hiểu rõ về đặc điểm nấm Rhizoctonia solani cũng giúp dự đoán và kiểm soát bệnh tốt hơn. Bệnh khô vằn gây ra thiệt hại do bệnh khô vằn rất lớn cho cây ngô. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu là rất cần thiết.

1.2. Phân Bố Địa Lý và Tác Hại của Rhizoctonia solani

Rhizoctonia solani phân bố rộng rãi trên toàn thế giới, gây hại cho nhiều loại cây trồng, trong đó có cây ngô. Bệnh có thể gây ra triệu chứng bệnh khô vằn trên lá, bẹ và thân cây, làm giảm khả năng quang hợp và gây chết cây. Mức độ thiệt hại phụ thuộc vào giống ngô, điều kiện môi trường và biện pháp canh tác. Khu vực Gia Lâm, Hà Nội, với điều kiện khí hậu và canh tác đặc thù, cũng chịu ảnh hưởng đáng kể từ bệnh này. Nghiên cứu cho thấy nấm gây hại ở hầu khắp các bộ phận của cây và gây ra nhiều triệu chứng khác nhau trên các bộ phận của cây.

II. Nhận Diện Vấn Đề Khó Khăn Trong Phòng Trừ Khô Vằn 56 ký tự

Việc phòng trừ bệnh khô vằn trên cây ngô do Rhizoctonia solani gây ra gặp nhiều khó khăn do đặc tính đa dạng và khả năng thích ứng cao của nấm. Nấm có thể tồn tại trong đất và tàn dư thực vật trong thời gian dài, gây khó khăn cho việc tiêu diệt hoàn toàn. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc hóa học không đúng cách có thể gây ra tình trạng kháng thuốc của nấm, làm giảm hiệu quả của các biện pháp biện pháp phòng trừ. Do đó, cần có các phương pháp tiếp cận tổng hợp và bền vững để quản lý bệnh khô vằn hiệu quả. Việc xác định đúng tác nhân gây bệnh và hiểu rõ điều kiện phát sinh bệnh là yếu tố then chốt. Bệnh hại trên các bộ phận phiến lá, bẹ lá, thân và bắp ngô tạo ra các vết lớn màu xám tro, loang lổ đốm vằn da hổ, hình dạng bất định như dạng đám mây.

2.1. Đặc Điểm Sinh Học Phức Tạp của Nấm Rhizoctonia solani

Rhizoctonia solani là một loài nấm phức tạp, bao gồm nhiều nhóm tương hợp (AG) khác nhau, mỗi nhóm có đặc tính sinh học và phạm vi ký chủ riêng. Sự đa dạng này gây khó khăn cho việc phát triển các biện pháp phòng trừ bệnh khô vằn có hiệu quả trên diện rộng. Việc phân lập nấm Rhizoctonia và định danh nấm Rhizoctonia chính xác là rất quan trọng để lựa chọn phương pháp phòng trừ phù hợp. Solani có thể tồn tại qua đông dưới dạng hạch nấm hoặc sợi nấm.

2.2. Tác Động Của Môi Trường và Canh Tác Đến Bệnh Khô Vằn

Điều kiện môi trường như độ ẩm cao, nhiệt độ ấm và mật độ cây ngô dày đặc tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và lây lan của bệnh khô vằn. Các biện pháp canh tác không hợp lý, chẳng hạn như bón phân không cân đối và không luân canh cây trồng, cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Hiểu rõ điều kiện phát sinh bệnh là yếu tố quan trọng để áp dụng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Solani xâm nhiễm vào cây trồng và gây bệnh thuận lợi nhất trong điều kiện nhiệt độ tương đối cao từ 28 oC – 32 oC, ẩm độ khoảng trên 80%.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hiệu Quả Bệnh Khô Vằn Trên Ngô 57 ký tự

Để nghiên cứu bệnh khô vằn trên cây ngô do Rhizoctonia solani gây ra một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu bệnh cây hiện đại và phù hợp. Các phương pháp này bao gồm việc phân lập nấm Rhizoctonia từ mẫu bệnh, xác định đặc điểm hình thái và sinh học của nấm, đánh giá khả năng gây bệnh của nấm trên các giống ngô khác nhau và thử nghiệm hiệu quả của các biện pháp biện pháp phòng trừ. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về bệnh khô vằn và giúp phát triển các giải pháp quản lý bệnh hiệu quả. Cần có phương pháp nghiên cứu bệnh cây một cách bài bản và khoa học. Nấm chủ yếu tồn tại ở dạng sợi và hạch ở trong đất.

3.1. Phân Lập và Định Danh Nấm Rhizoctonia solani

Việc phân lập nấm Rhizoctonia từ mẫu bệnh là bước đầu tiên quan trọng trong nghiên cứu bệnh khô vằn. Sau khi phân lập, nấm cần được định danh bằng các phương pháp hình thái và sinh học, bao gồm quan sát hình dạng sợi nấm, hạch nấm và thử nghiệm tương hợp. Việc định danh chính xác giúp xác định nhóm tương hợp (AG) của nấm, từ đó có thể dự đoán phạm vi ký chủ và lựa chọn biện pháp biện pháp phòng trừ phù hợp. Bước đầu tiên là phân lập nấm Rhizoctonia. Solani thuộc bộ nấm trơ Myceliales, giai đoạn hữu tính là Thanatephorus cucumeris thuộc họ Ceratobasidiaceae, bộ Ceratobasidiales, lớp nấm đảm Basidiomycetes.

3.2. Đánh Giá Khả Năng Gây Bệnh của Nấm Rhizoctonia solani

IV. Ứng Dụng Vi Khuẩn Đối Kháng Bacillus Phòng Trừ Khô Vằn 59 ký tự

Việc sử dụng vi khuẩn đối kháng, đặc biệt là các chủng Bacillus, là một phương pháp sinh học tiềm năng để phòng trừ bệnh khô vằn trên cây ngô. Các chủng Bacillus có khả năng ức chế sự phát triển của Rhizoctonia solani bằng nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm cạnh tranh dinh dưỡng, sản xuất các chất kháng sinh và kích thích hệ thống miễn dịch của cây ngô. Việc nghiên cứu và ứng dụng các chủng Bacillus hiệu quả có thể góp phần giảm thiểu việc sử dụng thuốc hóa học và bảo vệ môi trường. Khảo sát hiệu lực ức chế của nấm đối kháng Ballius trừ nấm trên môi trường nhân tạo.

4.1. Cơ Chế Tác Động của Vi Khuẩn Đối Kháng Bacillus

Các chủng Bacillus có khả năng ức chế Rhizoctonia solani bằng nhiều cơ chế khác nhau. Một số chủng cạnh tranh dinh dưỡng với nấm, làm giảm nguồn thức ăn cần thiết cho sự phát triển của nấm. Một số chủng khác sản xuất các chất kháng sinh có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của nấm. Ngoài ra, Bacillus còn có thể kích thích hệ thống miễn dịch của cây ngô, giúp cây tự bảo vệ trước sự tấn công của nấm. Nghiên cứu hiệu lực ức chế vi khuẩn đối kháng Bacillus với các nấm R.solani trên môi trường nhân tạo.

4.2. Thử Nghiệm Hiệu Quả của Bacillus Trong Điều Kiện Thực Tế

Để đánh giá hiệu quả của vi khuẩn đối kháng Bacillus trong điều kiện thực tế, cần thực hiện các thí nghiệm trên đồng ruộng hoặc trong nhà lưới. Các thí nghiệm này giúp xác định khả năng kiểm soát bệnh khô vằn của Bacillus, ảnh hưởng của Bacillus đến năng suất cây ngô và tác động của Bacillus đến hệ sinh thái đất. Kết quả của các thí nghiệm này là cơ sở để khuyến cáo sử dụng Bacillus trong biện pháp phòng trừ bệnh khô vằn. Kết quả lây bệnh nhân tạo của nấm R.solani Kuhn trong nhà lưới.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Diễn Biến Bệnh Tại Gia Lâm 53 ký tự

Các kết quả điều tra và nghiên cứu tại Gia Lâm, Hà Nội đã cung cấp những thông tin quan trọng về thành phần, diễn biến và mức độ gây hại của bệnh khô vằn trên cây ngô. Các kết quả này cho thấy bệnh khô vằn là một vấn đề nghiêm trọng đối với sản xuất ngô tại địa phương, đòi hỏi các biện pháp quản lý bệnh hiệu quả. Việc phân tích các kết quả này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh và đề xuất các giải pháp phù hợp. Cần đánh giá một cách chi tiết và khoa học.

5.1. Thành Phần và Mức Độ Phổ Biến của Bệnh Nấm Hại Ngô

Điều tra đã xác định được thành phần và mức độ phổ biến của các bệnh nấm hại cây ngô tại Gia Lâm, Hà Nội. Bên cạnh bệnh khô vằn, còn có một số bệnh nấm khác như bệnh đốm lá lớn, bệnh gỉ sắt và bệnh mốc bắp. Mức độ phổ biến của các bệnh này khác nhau tùy thuộc vào giống ngô, điều kiện thời tiết và biện pháp canh tác. Bảng 1. Phổ ký chủ của Rhizoctonia solani Kuhn .1: Thành phần và mức độ phổ biến của bệnh nấm hại ngô vùng Gia Lâm - Hà Nội

5.2. Diễn Biến Bệnh Khô Vằn Trên Các Giống Ngô Khác Nhau

Nghiên cứu đã theo dõi diễn biến bệnh khô vằn trên một số giống cây ngô phổ biến tại Gia Lâm, Hà Nội. Kết quả cho thấy mức độ nhiễm bệnh và thời gian phát bệnh khác nhau tùy thuộc vào giống ngô. Một số giống có khả năng kháng bệnh tốt hơn so với các giống khác. Kết quả thu thập và phân lập mẫu bệnh khô vằn ngô. Đồ thị 4.1: Diễn biến tỷ lệ bệnh khô vằn ngô tại xã Đặng Xá-Gia Lâm-Hà Nội .2: Diễn biến tỷ lệ bệnh khô vằn ngô tại xã Kim Sơn-Gia Lâm- Hà Nội

VI. Giải Pháp Tương Lai Nghiên Cứu Giống Kháng Canh Tác 55 ký tự

Để quản lý bệnh khô vằn trên cây ngô một cách bền vững, cần tập trung vào việc phát triển các giống ngô kháng bệnh và áp dụng các biện pháp canh tác hợp lý. Việc kết hợp các giải pháp này sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra và bảo vệ năng suất cây ngô trong dài hạn. Nghiên cứu giống ngô kháng bệnh và cải tiến kỹ thuật canh tác là rất cần thiết.

6.1. Phát Triển Giống Ngô Kháng Bệnh Khô Vằn

Việc phát triển các giống cây ngô kháng bệnh khô vằn là một giải pháp hiệu quả và bền vững để quản lý bệnh. Các nhà khoa học có thể sử dụng các phương pháp lai tạo truyền thống hoặc các công nghệ sinh học hiện đại để tạo ra các giống ngô có khả năng chống chịu bệnh tốt hơn. Việc thử nghiệm và lựa chọn các giống ngô kháng bệnh phù hợp với điều kiện địa phương là rất quan trọng. Phát triển giống ngô kháng bệnh là hướng đi lâu dài và bền vững.

6.2. Áp Dụng Các Biện Pháp Canh Tác Hợp Lý

Các biện pháp canh tác hợp lý có thể giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh khô vằn trên cây ngô. Các biện pháp này bao gồm luân canh cây trồng, bón phân cân đối, quản lý mật độ cây trồng hợp lý và vệ sinh đồng ruộng. Việc áp dụng các biện pháp này sẽ tạo ra một môi trường không thuận lợi cho sự phát triển của nấm và giúp cây ngô khỏe mạnh hơn. Bón phân cân đối và luân canh cây trồng là các biện pháp quan trọng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây ngô (Zea mays L.) là một trong ba cây lương thực quan trọng hàng đầu trên thế giới, xếp sau lúa mì và lúa gạo. Tại Việt Nam, ngô là nguồn lương thực cho người, nguyên liệu chính cho ngành công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi, sản xuất cồn sinh học và xuất khẩu. Cùng với việc mở rộng diện tích canh tác các giống ngô lai năng suất cao và thâm canh tăng vụ, tình hình sâu bệnh hại trên đồng ruộng ngày càng diễn biến phức tạp. Trong số các đối tượng gây hại, các bệnh do nấm là nguyên nhân chính làm suy giảm nghiêm trọng năng suất và phẩm chất hạt ngô.

Bệnh khô vằn do nấm Rhizoctonia solani gây ra là một trong những bệnh nấm hại nguy hiểm và phổ biến nhất trên các vùng trồng ngô ở Việt Nam cũng như trên thế giới. Nấm tấn công vào nhiều bộ phận của cây như bẹ lá, phiến lá, thân và bắp ngô, tạo nên các vết loang lổ dạng da hổ hoặc hình đám mây màu xám tro. Khi vết bệnh lan từ gốc lên tới áo bắp, bắp và bông cờ, bệnh có thể gây mất năng suất hạt trung bình từ 20% đến 40%, thậm chí làm thất thu trên 70% năng suất trong điều kiện gây hại nặng. Thực tiễn canh tác hiện nay của nông dân chủ yếu dựa vào biện pháp hóa học; việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học đã dẫn đến nguy cơ ô nhiễm môi trường đất, nguồn nước, tồn dư hóa chất độc hại và phát sinh hiện tượng kháng thuốc ở quần thể nấm bệnh.

Trước thực trạng đó, đề tài "Nghiên cứu bệnh khô vằn ngô (Rhizoctonia solani) tại Gia Lâm – Hà Nội" được thực hiện nhằm các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

1. Mục tiêu nghiên cứu:

   • Điều tra, xác định thành phần và mức độ phổ biến của các bệnh nấm hại ngô tại huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội.
   • Theo dõi diễn biến phát sinh, phát triển của bệnh khô vằn do nấm Rhizoctonia solani trên một số giống ngô gieo trồng tại địa bàn nghiên cứu.
   • Phân lập, giám định và nghiên cứu đặc điểm hình thái học, đặc tính sinh học của nấm Rhizoctonia solani.
   • Đánh giá khả năng ức chế sinh trưởng của một số chủng vi khuẩn đối kháng Bacillus đối với nấm Rhizoctonia solani trong điều kiện phòng thí nghiệm.

2. Nhiệm vụ nghiên cứu:

   • Điều tra thành phần và mức độ gây hại của các bệnh nấm hại ngô theo các giai đoạn sinh trưởng của cây.
   • Điều tra định kỳ sự biến động tỷ lệ bệnh khô vằn trên đồng ruộng tại hai xã Đặng Xá và Kim Sơn (Gia Lâm, Hà Nội).
   • Phân lập nguồn nấm thuần khiết từ mẫu bệnh thu thập ngoài đồng ruộng và kiểm tra tính gây bệnh theo quy tắc lây nhiễm nhân tạo (Quy tắc Koch).
   • Khảo sát ảnh hưởng của các môi trường dinh dưỡng nhân tạo khác nhau đến tốc độ phát triển tản nấm, đặc điểm sợi nấm và sự hình thành hạch nấm.
   • Khảo sát hiệu lực đối kháng in vitro của 4 chủng vi khuẩn Bacillus (BV, YB4, YB11, ĐT-K1) đối với nấm Rhizoctonia solani.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

   • Đối tượng nghiên cứu: Nấm Rhizoctonia solani Kuhn gây bệnh khô vằn hại ngô, các loài nấm gây bệnh phổ biến trên ngô, cây ngô (giống HN88, LS88) và các chủng vi khuẩn đối kháng thuộc chi Bacillus.
   • Phạm vi không gian: Các vùng trồng ngô tại xã Đặng Xá và xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, Hà Nội; Bệnh viện Cây trồng và Nhà lưới số 7 thuộc Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.
   • Phạm vi thời gian: Từ tháng 4 năm 2022 đến tháng 10 năm 2022.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân loại học

Khóa luận dựa trên hệ thống lý thuyết về bệnh học thực vật, vi sinh vật học nông nghiệp và tương tác ký chủ - mầm bệnh. Về mặt phân loại học:

• Nấm Rhizoctonia solani Kuhn thuộc bộ nấm trơ Myceliales (hoặc Mecelia sterilia), lớp nấm bất toàn Fungi imperfecti. Giai đoạn sinh sản hữu tính của nấm có tên khoa học là Thanatephorus cucumeris, thuộc họ Ceratobasidiaceae, bộ Ceratobasidiales, lớp nấm đảm Basidiomycetes.
• Hệ thống nhóm tương hợp (Anastomosis Group - AG): R. solani là phức hợp loài đa thực, không đồng nhất về mặt di truyền, được phân chia thành 14 đến 16 nhóm tương hợp (từ AG1 đến AG13 và AG-BI) dựa trên phản ứng liên hợp sợi nấm sinh dưỡng. Trong đó, nhóm AG 1 (đặc biệt là phân nhóm AG 1-IA, AG 1-IB) và AG 2-2 IIIB là các nhóm ký sinh chủ yếu gây bệnh khô vằn trên ngô và lúa.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và điều tra

1. Phương pháp điều tra đồng ruộng:

   • Thực hiện theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phương pháp điều tra phát hiện dịch hại cây ngô (QCVN 01-167: 2014/BNNPTNT) và QCVN 01-38: 2010/BNNPTNT.
   • Định kỳ điều tra 7 ngày/lần tại các điểm cố định diện tích 1 m², điều tra ngẫu nhiên 30 cây/điểm trong suốt vụ trồng từ giai đoạn 3-4 lá đến khi thu hoạch.
   • Đánh giá mức độ gây hại theo thang phân cấp bệnh khô vằn 9 cấp:
     • Cấp 1: Dưới 1/4 diện tích bẹ lá bị bệnh.
     • Cấp 3: Từ 1/4 đến 1/2 diện tích bẹ lá bị bệnh.
     • Cấp 5: Từ 1/4 đến 1/2 diện tích bẹ lá bị bệnh và lá thứ 3, thứ 4 bị bệnh nhẹ.
     • Cấp 7: Trên 1/2 đến 3/4 diện tích bẹ lá bị bệnh và các lá phía trên bị bệnh.
     • Cấp 9: Vết bệnh leo lên tới đỉnh cây, các lá nhiễm nặng, một số cây chết.
   • Chỉ tiêu tính toán: Tỷ lệ bệnh (TLB %) = $(A / B) \times 100$, trong đó $A$ là số lá (hoặc cây) bị bệnh, $B$ là tổng số lá (hoặc cây) điều tra.

2. Phương pháp trong phòng thí nghiệm và nhà lưới:

   • Chẩn đoán và để ẩm: Chẩn đoán triệu chứng theo Cẩm nang chẩn đoán bệnh hại cây trồng ở Việt Nam (Burgess et al., 2009). Nuôi ủ mẫu mô bệnh tươi trong hộp Petri có lót giấy lọc ẩm 2-3 ngày để kích thích nấm phát triển, soi kính hiển vi xác định cấu trúc sợi nấm và vách ngăn.
   • Điều chế môi trường nhân tạo:
     • Môi trường thạch nước (WA - Water Agar): 20g agar, 1000ml nước cất.
     • Môi trường khoai tây - glucose (PDA/PGA): 200-250g khoai tây, 20g đường glucose, 18-20g agar, 1000ml nước cất.
     • Môi trường khoai tây - cà rốt (PCA): 10g khoai tây, 10g cà rốt, 20g glucose, 20g agar, 1000ml nước cất.
     • Môi trường khoai tây - sucrose (PSA): 200g khoai tây, 20g đường sucrose, 20g agar, 1000ml nước cất.
     • Tất cả môi trường được khử trùng bằng nồi hấp áp lực ở 121°C, 1.5 atm trong 2 giờ; dụng cụ thủy tinh sấy ở 120°C - 140°C trong 2 giờ.
   • Phân lập nấm thuần: Khử trùng bề mặt mô bệnh bằng cồn 70° trong 30 giây, rửa lại 3 lần bằng nước cất vô trùng, cấy mô lên môi trường WA. Khi sợi nấm phát triển, cắt đỉnh sinh trưởng sợi nấm cấy chuyển sang môi trường PDA để thu dòng nấm thuần khiết.
   • Lây bệnh nhân tạo (Quy tắc Koch): Thực hiện trên ngô trồng trong chậu vại (tỷ lệ phối trộn đất : trấu hun : xơ dừa là 50 : 25 : 25) tại nhà lưới với 3 công thức (CT1: Đối chứng không lây, CT2: Lây bệnh có gây sát thương cơ giới, CT3: Lây bệnh không sát thương), mỗi công thức gồm 10 cây sạch bệnh.
   • Khảo sát hiệu lực đối kháng in vitro: Đánh giá khả năng ức chế của 4 chủng vi khuẩn Bacillus (BV, YB4, YB11, ĐT-K1) trên môi trường PDA bằng phương pháp cấy kép (dual culture), vạch 2 đường vi khuẩn đối xứng cách mép đĩa và nấm 2,25 cm, miếng thạch nấm đặt tại trung tâm đĩa Petri. Đo đường kính tản nấm ($d = (d_1 + d_2) / 2$) sau 1, 3, 5, 7 ngày nuôi cấy.
   • Tính hiệu lực ức chế: $HLƯC (%) = [(C - T) / C] \times 100$, trong đó $C$ là đường kính tản nấm ở công thức đối chứng, $T$ là đường kính tản nấm ở công thức có vi khuẩn đối kháng.
   • Xử lý số liệu: Phân tích phương sai và tính toán thống kê sinh học bằng phần mềm Microsoft Excel 2007 và IRRISTAT 5.0.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày vai trò kinh tế - nông nghiệp của cây ngô, thực trạng thiệt hại do các loài nấm bệnh gây ra, đặc biệt nhấn mạnh tính chất nguy hiểm của bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani) đối với sản xuất ngô tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Chương này xác định rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu đặc tính sinh học của nấm bệnh tại địa phương và thăm dò giải pháp sinh học bằng vi khuẩn đối kháng Bacillus nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc vào hóa chất bảo vệ thực vật.

Phần 2: Tổng quan về nghiên cứu

Phần tổng quan tài liệu hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về nấm Rhizoctonia solani:

• Lịch sử và phân bố: Nấm được De Candolle mô tả năm 1815 dưới tên Rhizoctonia crocorum, sau đó Kuhn (1858) ghi nhận gây hại trên khoai tây tại châu Âu. Nấm phân bố toàn cầu, có nguồn gốc từ đất, tồn tại hoại sinh hoặc ký sinh trên hơn 230 đến 550 loài thực vật thuộc hàng chục họ thực vật khác nhau.
• Đặc điểm sinh học: Sợi nấm non không màu, sợi già màu vàng nâu đến nâu đậm, phân nhánh vuông góc (hoặc góc 45° - 90°) với chỗ phân nhánh hơi thắt lại và có vách ngăn ngang sát điểm phân nhánh. Nấm hình thành hạch nấm dẹt không định hình, màu nâu tối. Hạch nấm có sức sống cao, tồn tại trong đất khô tới 21 tháng, trong đất ẩm 130 ngày và trong nước máy tới 224 ngày.
• Hệ thống nhóm liên hợp (AG): Tổng hợp phổ ký chủ của 16 nhóm AG (từ AG 1 đến AG 11 và AG-BI), chỉ rõ nhóm AG 1-IA, AG 1-IB và AG 2-2 IIIB chuyên ký sinh trên lúa, ngô, đậu tương và cỏ dại.
• Biện pháp phòng trừ: Phân tích các biện pháp canh tác (luân canh, cày sâu vùi hạch nấm, bón cân đối N-P-K), biện pháp hóa học (sử dụng Anvil 5SC, Validamycin, Topsin, Mexyl MZ) và biện pháp sinh học sử dụng nấm đối kháng Trichoderma viride (hiệu lực giảm bệnh 50% - 70%) cùng các dòng vi khuẩn Bacillus.

Phần 3: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết danh mục trang thiết bị phòng thí nghiệm, hóa chất, chủng vi sinh vật (4 chủng Bacillus do Bệnh viện Cây trồng cung cấp), nguồn mẫu bệnh thu thập từ các ruộng ngô tại Gia Lâm, quy trình pha chế 5 loại môi trường nuôi cấy (WA, PGA, PCA, PSA, PDA), phương pháp phân lập mô bệnh, quy trình lây bệnh nhân tạo trong nhà lưới, phương pháp bố trí thí nghiệm đối kháng in vitro và công thức toán học tính toán các chỉ tiêu bệnh học.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Thành phần và mức độ phổ biến của bệnh nấm hại ngô tại Gia Lâm

Kết quả điều tra xác định được 5 loài nấm gây bệnh chính trên các ruộng ngô vùng Gia Lâm - Hà Nội:

STT	Tên bệnh	Tên khoa học	Giai đoạn sinh trưởng bị hại	Bộ phận bị hại	Mức độ phổ biến
1	Khô vằn ngô	Rhizoctonia solani	Cây từ xoắn nõn đến thu hoạch	Bắp, cờ, bẹ lá, thân	++ (Phổ biến, TLB 5-15%)
2	Đốm lá nhỏ	Bipolaris maydis	Cây có 3–4 lá đến thu hoạch	Phiến lá, bẹ lá, áo bắp	++ (Phổ biến, TLB 5-15%)
3	Gỉ sắt ngô	Puccinia maydis	Cây từ 5–6 lá đến thu hoạch	Phiến lá, bẹ lá, áo bắp	+++ (Rất phổ biến, TLB > 15%)
4	Ung thư ngô	Ustilago maydis	Trỗ cờ, phun râu đến bắp	Thân, bắp, cờ	+ (Ít phổ biến, TLB < 5%)
5	Đốm lá lớn	Exserohilum turcicum	Cây từ 5–6 lá đến thu hoạch	Phiến lá, bẹ lá	++ (Phổ biến, TLB 5-15%)

2. Diễn biến bệnh khô vằn trên các giống ngô gieo trồng

• Trên giống ngô HN88 tại xã Đặng Xá (năm 2022): Bệnh bắt đầu xuất hiện ở giai đoạn 5-6 lá với tỷ lệ bệnh 6,6%; sau đó tăng đều qua các giai đoạn 8-10 lá (13,6%), xoắn nõn (16,6% - 20,0%), trỗ cờ (26,6%) và đạt đỉnh điểm cao nhất tại giai đoạn phun râu (33,3%). Đến giai đoạn hình thành bắp, tỷ lệ bệnh duy trì ổn định ở mức 33,3%.
• Trên giống ngô LS88 tại xã Kim Sơn (năm 2022): Bệnh xuất hiện từ giai đoạn 5-6 lá với tỷ lệ 3,3%, tăng lên 10,0% (giai đoạn 8-10 lá), đạt 16,6% - 20,0% ở giai đoạn xoắn nõn, và đạt đỉnh cao nhất ở giai đoạn trỗ cờ (23,3%). Sau đó tỷ lệ bệnh giữ nguyên 23,3% trong suốt giai đoạn phun râu và đóng bắp.

3. Kết quả phân lập và đặc điểm sinh học của nấm Rhizoctonia solani

Tác giả đã phân lập thành công hai mẫu nấm thuần khiết: mẫu R-ĐX (thu từ giống LS88 tại Đặng Xá) và mẫu R-KS (thu từ giống HN88 tại Kim Sơn).

Khảo sát sự sinh trưởng của tản nấm trên 5 môi trường dinh dưỡng sau 4 ngày nuôi cấy (NSC) cho thấy:

Môi trường	Ngày 1 (mm)	Ngày 2 (mm)	Ngày 3 (mm)	Ngày 4 (mm)	Đặc điểm hình thái tản nấm
WA	9,0	18,0	57,3	73,3	Sợi nấm màu trắng, mọc thưa, tản dẹt
PGA	32,0	59,3	79,2	87,3	Sợi nấm dày, trắng chuyển vàng nâu, xuất hiện hạch non
PCA	36,3	71,3	86,8	90,0	Sợi nấm dày, trắng đục chuyển vàng nâu, tản dẹt bám mặt thạch
PSA	36,5	74,3	88,0	90,0	Sợi dày, vàng nâu, hạch non hình thành từ ngày thứ 3
PDA	21,7	61,5	81,2	88,2	Sợi dày, màu trắng đục chuyển vàng nâu, xuất hiện hạch non

Nấm R. solani sinh trưởng tốt nhất trên môi trường PSA và PCA (đạt đường kính tối đa 90,0 mm sau 4 ngày), kế tiếp là môi trường PDA (88,2 mm) và PGA (87,3 mm); sinh trưởng chậm nhất trên môi trường nghèo dinh dưỡng WA (73,3 mm).

Trên môi trường tiêu chuẩn PDA, tiến trình hình thái diễn ra tuần tự: Ngày 1-2 sợi nấm màu trắng, tản dẹt bám chặt bề mặt thạch; ngày 3 sợi chuyển màu trắng đục; ngày 4-5 sợi nấm chuyển màu vàng nâu và hình thành các hạch nấm non màu trắng; ngày 6-7 hạch nấm già dần và chuyển hoàn toàn sang màu nâu đen.

4. Hiệu lực đối kháng của vi khuẩn Bacillus đối với nấm R. solani

Kết quả thử nghiệm đối kháng in vitro của 4 chủng Bacillus (BV, YB4, YB11, ĐT-K1) trên môi trường PDA được ghi nhận qua các thời điểm:

Công thức	Chủng vi sinh vật	1 NSC (mm / %)	3 NSC (mm / %)	5 NSC (mm / %)	7 NSC (mm / %)
CT1	Đối chứng (R. solani)	- / -	- / -	- / -	- / -
CT2	Bacillus BV + R. solani	12,5 / 3,85%	38,2 / 6,53%	70,5 / 10,7%	77,7 / 15,7%
CT3	Bacillus YB4 + R. solani	12,5 / 3,85%	38,2 / 6,53%	79,5 / 11,3%	77,7 / 15,7%
CT4	Bacillus YB11 + R. solani	12,5 / 3,85%	12,5 / 3,85%	71,0 / 10,2%	75,8 / 14,4%
CT5	Bacillus ĐT-K1 + R. solani	12,5 / 3,85%	38,2 / 6,53%	70,7 / 11,1%	76,5 / 15,0%
LSD 0.05			0,86	0,31	0,35
CV (%)		3,9	2,4	5,5	4,1

Ghi chú: Giá trị hiển thị gồm Đường kính tản nấm R (mm) / Hiệu lực đối kháng H (%).

Sau 7 ngày nuôi cấy, chủng vi khuẩn Bacillus BV và Bacillus YB4 thể hiện hiệu lực ức chế sinh trưởng tản nấm R. solani cao nhất (đạt 15,7%), kế tiếp là chủng Bacillus ĐT-K1 (đạt 15,0%) và Bacillus YB11 (đạt 14,4%).

---

Kết quả và đóng góp của đề tài

Kết quả nghiên cứu chính

1. Xác định được cấu trúc thành phần bệnh nấm hại ngô tại vùng Gia Lâm (Hà Nội) gồm 5 bệnh: gỉ sắt (Puccinia maydis - rất phổ biến, TLB > 15%), khô vằn (Rhizoctonia solani - phổ biến, TLB 5-15%), đốm lá lớn (Exserohilum turcicum - phổ biến), đốm lá nhỏ (Bipolaris maydis - phổ biến) và ung thư ngô (Ustilago maydis - ít phổ biến, TLB < 5%).
2. Làm rõ quy luật diễn biến bệnh khô vằn trên đồng ruộng: Bệnh xuất hiện từ giai đoạn 5-6 lá, phát triển mạnh từ giai đoạn 8-10 lá đến xoắn nõn, đạt tỷ lệ bệnh đỉnh điểm ở giai đoạn trỗ cờ (23,3% trên giống LS88) và phun râu (33,3% trên giống HN88), sau đó duy trì ổn định đến giai đoạn thu hoạch bắp.
3. Phân lập và làm thuần 2 nguồn nấm R. solani bản địa (R-ĐX và R-KS); chứng minh nấm phát triển mạnh nhất trên môi trường PSA và PCA (đạt đường kính 90,0 mm sau 4 ngày), hình thành hạch non từ ngày thứ 4 và hạch chuyển màu nâu đen ở ngày thứ 6-7 trên môi trường PDA.
4. Đánh giá khả năng đối kháng in vitro của 4 chủng vi khuẩn Bacillus, trong đó hai chủng Bacillus BV và Bacillus YB4 có hiệu lực ức chế sợi nấm R. solani cao nhất đạt 15,7% sau 7 ngày nuôi cấy.

Đóng góp thực tiễn và khoa học

• Cung cấp số liệu thực nghiệm cập nhật (năm 2022) về hiện trạng bệnh nấm hại ngô và diễn biến dịch tễ học của bệnh khô vằn tại huyện Gia Lâm, làm cơ sở khoa học để dự tính dự báo thời điểm can thiệp phòng trừ (tập trung từ giai đoạn 8-10 lá đến trỗ cờ - phun râu).
• Bước đầu tuyển chọn được các chủng vi khuẩn Bacillus có hoạt tính đối kháng sinh học với nguồn nấm R. solani bản địa, tạo tiền đề cho việc nghiên cứu sản xuất các chế phẩm vi sinh bảo vệ thực vật thân thiện với môi trường.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế:

  • Phạm vi điều tra đồng ruộng chỉ tập trung tại 2 xã (Đặng Xá và Kim Sơn) thuộc huyện Gia Lâm trong một vụ canh tác năm 2022.
  • Các thử nghiệm đối kháng vi khuẩn Bacillus mới chỉ dừng lại ở quy mô in vitro trên môi trường nhân tạo trong phòng thí nghiệm, chưa đánh giá hiệu lực phòng trừ thực tế trong điều kiện nhà lưới và đồng ruộng.
  • Thí nghiệm xác định nhóm liên hợp sợi nấm (AG) và lây bệnh nhân tạo diện rộng chưa được mở rộng đầy đủ trên nhiều giống ngô thương phẩm khác nhau.

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Mở rộng điều tra dịch tễ học trên nhiều vùng sinh thái trồng ngô khác nhau và theo dõi qua nhiều vụ gieo trồng liên tiếp.
  • Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử (giải trình tự vùng gen ITS, PCR) kết hợp phản ứng liên hợp sợi nấm để xác định chính xác phân nhóm tương hợp di truyền (AG subgroup) của các chủng R. solani phân lập được.
  • Thử nghiệm hiệu lực phòng trừ bệnh khô vằn của chế phẩm vi khuẩn Bacillus (dạng dịch phun hoặc xử lý hạt/xử lý đất) trên cây ngô trồng trong nhà lưới và ngoài đồng ruộng thực tế.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Bảo vệ thực vật, Nông học, Bệnh cây: Tham khảo quy trình điều tra dịch hại đồng ruộng theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), kỹ thuật phân lập, làm sạch nấm đất và phương pháp bố trí thí nghiệm đối kháng vi sinh vật in vitro.
• Cán bộ kỹ thuật nông nghiệp, trạm khuyến nông, trạm bảo vệ thực vật: Nắm bắt thời điểm bùng phát đỉnh điểm của bệnh khô vằn (từ giai đoạn xoắn nõn đến phun râu) để xây dựng lịch dự tính, dự báo và khuyến cáo nông dân thời điểm xử lý thuốc phòng trừ kịp thời.
• Các nhà nghiên cứu về chế phẩm sinh học: Sử dụng dữ liệu thực nghiệm về đường kính ức chế và hiệu lực đối kháng của các chủng Bacillus để tiếp tục sàng lọc, tối ưu hóa công nghệ lên men sản xuất thuốc trừ bệnh sinh học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần nấm gây bệnh hại ngô tại Gia Lâm gồm những loại nào và bệnh nào phổ biến nhất? Theo kết quả điều tra tại Gia Lâm, có 5 bệnh nấm chính gồm: khô vằn (Rhizoctonia solani), đốm lá nhỏ (Bipolaris maydis), gỉ sắt (Puccinia maydis), ung thư ngô (Ustilago maydis) và đốm lá lớn (Exserohilum turcicum). Trong đó, bệnh gỉ sắt có mức độ phổ biến cao nhất (mức +++, tỷ lệ bệnh > 15%).

2. Bệnh khô vằn trên hai giống ngô HN88 và LS88 đạt tỷ lệ gây hại cao nhất ở giai đoạn nào? Trên giống ngô HN88 tại xã Đặng Xá, bệnh khô vằn đạt tỷ lệ cao nhất ở giai đoạn phun râu (33,3%). Trên giống ngô LS88 tại xã Kim Sơn, bệnh đạt tỷ lệ cao nhất ở giai đoạn trỗ cờ (23,3%). Sau các mốc này, tỷ lệ bệnh giữ nguyên không tăng thêm cho đến khi thu hoạch.

3. Môi trường dinh dưỡng nhân tạo nào giúp nấm Rhizoctonia solani sinh trưởng nhanh nhất? Nấm R. solani phát triển tốt nhất trên hai môi trường PSA (Potato Sucrose Agar) và PCA (Potato Carrot Agar), đều đạt đường kính tản nấm tối đa 90,0 mm sau 4 ngày nuôi cấy, tiếp theo là môi trường PDA (88,2 mm) và PGA (87,3 mm). Môi trường WA cho tốc độ phát triển chậm nhất (73,3 mm).

4. Đặc điểm hình thái nhận biết của nấm Rhizoctonia solani trên môi trường PDA là gì? Trong 1-2 ngày đầu, sợi nấm có màu trắng, tản nấm dẹt bám chặt bề mặt thạch; ngày thứ 3 chuyển sang màu trắng đục; ngày thứ 4-5 chuyển màu vàng nâu và xuất hiện các hạch non màu trắng; đến ngày thứ 6-7 hạch nấm già chuyển hoàn toàn sang màu nâu đen. Sợi nấm phân nhánh tạo góc vuông (45°-90°), có vách ngăn ngang và hơi thắt lại ở điểm phân nhánh.

5. Trong các chủng vi khuẩn đối kháng Bacillus được thử nghiệm, chủng nào cho hiệu lực ức chế nấm R. solani cao nhất? Sau 7 ngày nuôi cấy trên môi trường PDA, hai chủng vi khuẩn Bacillus BV và Bacillus YB4 đạt hiệu lực ức chế sinh trưởng tản nấm R. solani cao nhất (15,7%), tiếp theo là chủng Bacillus ĐT-K1 (15,0%) và Bacillus YB11 (14,4%).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Thu Thảo đã hoàn thành đầy đủ các mục tiêu đề ra, cung cấp bức tranh toàn diện về thành phần bệnh nấm hại ngô và đặc điểm phát sinh của bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani) tại vùng Gia Lâm - Hà Nội năm 2022. Nghiên cứu đã làm rõ quy luật gây hại đạt đỉnh ở giai đoạn trỗ cờ - phun râu, đồng thời mô tả chi tiết đặc tính sinh học, động thái hình thành hạch nấm trên các môi trường dinh dưỡng nhân tạo. Kết quả thử nghiệm in vitro bước đầu xác định được tiềm năng ức chế nấm bệnh của các chủng vi khuẩn đối kháng Bacillus (đặc biệt là chủng BV và YB4 với hiệu lực 15,7%), tạo cơ sở thực nghiệm có giá trị cho các nghiên cứu ứng dụng biện pháp sinh học trong quản lý dịch hại cây trồng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cây ngô ( Zea may L.) là một trong ba cây lương thực quan trọng trên thế giới đứng sau lúa mì và lúa gạo. Ngô là cây lương thực dễ trồng, hiện nay ngô được trồng ở nhiều nước, có thể sống và thích nghi với nhiều điều kiện sinh thái, khí hậu từ vùng ôn đới đến nhiệt đới. Các sản phẩm từ ngô được sử dụng làm lương thực cho người, dùng làm thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu trong công nghiệp (chuyển hóa thành chất dẻo hay vải sợi, xăng sinh học, rượu cồn,.) và xuất khẩu. Ngô có tiềm năng cung cấp một lượng lớn thức ăn thô xanh cho động vật cho sữa, làm tăng cảm giác ngon miệng cho động vật.

Người ta sử dụng bắp ngô bao tử làm rau cao cấp vì bắp ngô non sạch và có hàm lượng dinh dưỡng cao. Hiện tại rượu ngô bao tử đang rất nổi tiếng trên thị trường Việt Nam. Việc sản xuất ngô ở Việt Nam những năm gần đây có những bước nhảy vượt bậc về diện tích năng suất và tổng sản lượng, nhờ việc không ngừng mở rộng giống ngô lai ra sản xuất, đồng thời cải thiện các biện pháp kỹ thuật canh tác theo đòi hỏi của giống mới. Tuy nhiên việc sản xuất ngô hiện nay còn chịu nhiều ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố vô sinh, hữu sinh, trong đó yếu tố ảnh hưởng trực tiếp là các loại sâu bệnh hại.

Thiệt hại do sâu bệnh hại gây ảnh hưởng lớn đến năng suất cũng như chất lượng của cây ngô. Các bệnh hại ngô đa phần do nấm gây ra, cây ngô thường bị nhiễm một số bệnh phổ biến như bệnh đốm lá lớn ngô (Exserohilum turcicum), đốm lá nhỏ ngô (Bipolaris maydis), bệnh gỉ sắt ngô (Puccinia sorghi), khô vằn ngô (Rhizoctonia solani), bênh mốc hồng (Fusarium spp,) v. Trong các bệnh kể trên thì bệnh khô vằn ngô do nấm Rhizoctonia solani gây ra là bệnh phổ biến không chỉ Việt Nam mà trên toàn thế giới, bệnh hại trên các bộ phận phiến lá, bẹ lá, thân và bắp ngô tạo ra các vết lớn màu xám tro, loang lổ đốm 1 vằn da hổ, hình dạng bất định như dạng đám mây. Vết bệnh lan từ các bộ phận phận phía gốc cây lên tới áo bắp và bắp ngô, bông cờ làm cây, lá vàng tàn lụi, khô chết bắp khối khô.

Mức độ nặng nhẹ của bệnh phụ thuộc vào từng giống, từng vùng, từng chế độ canh tác khác nhau. Do đó, bệnh khô vằn ngô là một trở ngại lớn trong việc sản xuất ngô. Theo tập quán canh tác, để góp phần tăng năng suất và chất lượng ngô, người nông dân đã sử dụng nhiều biện pháp bảo vệ thực vật khác nhau như: biện pháp thủ công, biện pháp canh tác kỹ thuật, nhưng biện pháp được sử dụng chủ yếu là biện pháp hóa học. Nhiều loại thuốc hóa học khác nhau đã được sử dụng để kiểm soát bệnh.

Tuy nhiên, sử dụng quá nhiều chất hóa học gây nguy hiểm cho sức khỏe con người và động vật; ô nhiễm môi trường, dư lượng đất và khả năng kháng thuốc trừ nấm ở các mầm bệnh (Bajwa & cộng sự, 2003). Trước những vấn đề nêu trên để góp phần vào việc nghiên cứu tìm ra biện pháp nhằm hạn chế sự gây hại của nấm Rhizoctonia solani gây bệnh khô vằn hại ngô, được sự phân công của Bộ môn Bệnh cây, Khoa Nông học, dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Nguyên Hà và TS. Nguyễn Đức Huy chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bệnh khô vằn ngô (Rhizoctonia solani) tại Gia lâm – Hà Nội”.

Mục đích, yêu cầu của đề tài 1. Mục đích Xác định thành phần, mức độ phổ biến của bệnh nấm hại ngô tại Gia Lâm- Hà Nội. Điều tra diễn biến bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani) trên cây ngô. Yêu cầu - Điều tra xác định thành phần, mức độ phát sinh gây hại của bệnh nấm hại ngô - Điều tra diễn biến bệnh khô vằn tại Gia Lâm-Hà Nội - Xác định nguyên nhân gây bệnh, nghiên cứu đặc điểm triệu chứng, hình thái, đặc điểm sinh học của nấm hại ngô 2 PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 2.

Những nghiên cứu ngoài nước 2. Phân bố địa lý và tác hại của nấm Rhizoctoni solani Cây ngô là một trong những cây lương thực chính được trồng rộng rãi nhất trên thế giới, đứng thứ ba sau lúa mì và lúa gạo. Ngô là một phần quan trọng trong cơ cấu thức ăn và dinh dưỡng của nhiều quốc gia. Không chỉ có nhiều cách sử dụng, chế biến thành thực phẩm cho con người mà còn là một nguồn thức ăn quan trọng với động vật nuôi.

Ngô còn là một nguyên liệu đầu vào quan trọng của nhiều ngành công nghiệp như chế biến bột ngô, chất tạo ngọt, rượu bia, dầu, cồn công nghiệp, keo dán và nhiên liệu sinh học. Tuy nhiên trong quá trình sinh trưởng, tất cả các bộ phận của cây ngô đều có thể nhiễm bệnh do nấm, vi khuẩn, virus, tuyến trùng, v. Bệnh có thể làm giảm năng suất và chất lượng ngô. Các bệnh hại ngô có thể phân loại thành bệnh do vi khuẩn, bệnh nấm, bệnh tuyến trùng, bệnh virus, v.

Một trong những bệnh nấm quan trọng là bệnh khô vằn do nấm Rhizoctonia solani gây ra. Thiệt hại với cây bị nhiễm bệnh có thể làm giảm 40% năng suất hạt, là bệnh nấm quan trọng nhất trên những giống ngô mới ngày nay đang trồng rộng rãi ở khắp những miền trồng ngô nước ta. Dựa theo mức độ bị nhiễm bệnh năng suất ngô trung bình bị hại từ 20 – 40%. Cây ngô bị nhiễm bệnh có vết bệnh leo cao tới bắp, bông cờ thì tác hại rất rộng lớn có khả năng làm mất năng suất 70% và hơn nữa.

Solani đã được Decandolle mô tả đầu tiên vào năm 1815 khi đó có tên là Rhizoctonia crocorum trong đó loài R. Solani là quan trọng nhất (Ceresini,1999). Đến năm 1858, Kukn đã quan sát nấm hại trên củ khoai tây ở châu Âu, nó có tên là R. Kể từ đó, nấm này trở nên phổ biến rộng rãi, phá hại mạnh ở nhiều nơi và là chủ đề nghiên cứu của hàng trăm nhà khoa học.

Solani gây hại ở hầu khắp các nơi trên thế giới, đặc biệt là ở khu vực bản địa của 3 chúng. Nó có khả năng tấn công trong hầu khắp các bộ phận của cây và gây ra nhiều triệu chứng khác nhau trên các bộ phận của cây (Parmeter,1965). Matsumoto và cs. (1932) đã điều tra được hơn 200 nguồn nấm R.

Solani từ 59 loại cây trồng khác nhau ở các vùng khác nhau của Nhật Bản. Kết quả cho thấy nấm R. Solani gây hại hầu hết trên cá cây ăn quả, cây rau và cây cảnh, chúng xâm nhiễm và gây hại cả trong vườn ươm, nhà kính và cả ngoài đồng ruộng. Solani có khả năng gây bệnh cho 230 loài cây trồng thuộc 66 họ thực vật.

Ở Mỹ có khoảng 500 loài thực vật bị nấm R. Solani kí sinh và gây hại như: đậu tương, dưa chuột, đu đủ, ngô, lúa mì,…(Parmeter và cs. Theo Inagaki, K (1993) [30], nấm Rhizoctonia solani Kuhn gây hại trên nhiều loại cây trồng khác nhau và phân bố khắp các quần đảo của Nhật Bản. Ngoài khả năng truyền qua đất, qua tàn dư cây trồng nấm Rhizoctonia solani Kuhn còn có khả năng truyền qua hạt giống với tỷ lệ 10%, còn ở Mỹ có năm lên tới 30% (Khetmalat M.

Theo Ogoshi (1987) nấm R. Solani xâm nhiễm và gây hại trên 35 bộ, 52 họ, 125 giống, bao gồm 142 loài thực vật. Solani là loài nấm có nguồn gốc trong đất, xuất hiện phổ biến ở khắp các vùng trồng trọt trên thế giới. Solani có khả năng lây bệnh cho 230 loài thực vật trong 66 họ thực vật.

Một số cây ký chủ của nấm như : bắp cải, lúa, ngô, đậu tương, lạc, cà chua, bầu bí,… (Uchida, 2008). Theo trang plantwise. Solani gây hại nhiều nhất tại châu Mĩ và châu Âu. Do châu Âu và châu Mĩ khí hậu ôn hòa thích hợp với sự phát triển của cây rau họ hoa thập tự và nấm R.

Bản đồ phân bố của nấm Rhizoctonia solani trên toàn thế giới (Nguồn:http://www.org/knowledgebank/datasheet. Đặc điểm hình thái của nấm Rhizoctonia solani Nấm R. Solani thuộc bộ nấm trơ Myceliales, giai đoạn hữu tính là Thanatephorus cucumeris thuộc họ Ceratobasidiaceae, bộ Ceratobasidiales, lớp nấm đảm Basidiomycetes. Solani là loài đa thực gây hại trên nhiều loại cây trồng khác nhau.

Nấm chủ yếu tồn tại ở dạng sợi và hạch ở trong đất. Nấm có thể hình thành bào tử đảm hình con quay nhờ phương thức sinh sản hữu tính, nhưng trường hợp này rất ít gặp trong tự nhiên (Ogoshi , 1987). Solani còn non không màu trong suốt, mọc thẳng trên môi trường nhân tạo hay trên bề mặt cây trồng. Các nhánh của sợi nấm ngắn dần và phát triển thành hạch.

Trong tự nhiên, sợi nấm có màu vàng nhạt và khi già chuyển sang màu vàng nâu (Sneh, 1998). Bruggen và cs. (1986) đã xác định: Vách của sợi nấm có màu trắng tới nâu, chiều rộng của sợi nấm từ 4-5 µm và phân nhánh ở góc phải. Solani màu nâu có hình dạng và kích thước khác nhau.

Đường kính hạch nhỏ (1µm) hoặc lớn (5-8µm). Hạch thường được hình thành trên bề mặt kí chủ, các mô thực vật hay trên các bộ phận của cây trồng (Sneh, 1998). Hạch nấm có thể tồn tại trong đất vài tháng. Sneh (1998) đã khảo sát sự tồn tại của hạch nấm 5 dưới các điều kiện khác nhau.

Trong đất ở độ sâu 3 inso (1 inso = 2.54cm), hạch nấm sống được ít nhất là 130 ngày; trong nước máy hạch nấm sống được 224 ngày. Theo Papavizas GC. Và CTV (1975)[43], sợi nấm Rhizoctonia solani Kuhn khi mới hình thành không màu, khi già có màu nâu đậm. Sợi nấm thường phân nhánh xiên tạo góc 45o – 90o tại vị trí phân nhánh có vách ngăn và hơi thắt lại.

Sợi nấm xâm nhiễm vào cây trồng và gây bệnh thuận lợi nhất trong điều kiện nhiệt độ tương đối cao từ 28 oC – 32 oC, ẩm độ khoảng trên 80%. Ở nhiệt độ thấp dưới 10 C và cao hơn 38 oC sợi nấm ngừng phát triển. Nấm phát triển trong phạm vi pH o khá rộng khoảng từ 4 – 8, thuận lợi nhất là ngưỡng pH từ 7 đến 7,5 [51], [44]. Hemi và Endo (1931) cho biết hạch nấm được hình thành nhiều nhất ở ngoài ánh sáng và sự hình thành của hạch được tăng cường do sự giảm nhiệt độ đột ngột.

Solani có thể tồn tại qua đông dưới dạng hạch nấm hoặc sợi nấm. Hạch nấm mất sức sống trong đất khô sau 21 tháng. Solani có thể sản sinh ra nhiều hạch ở trong mô của cây kí chủ, hạch nấm được đan kết lại bởi các sợi nấm.