Chương I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Các chương trình đánh giá quốc tế 1. TIMSS và PIRLS TIMSS và PIRLS là hai chương trình nghiên cứu đánh giá học sinh quốc tế với nhiều nét tương đồng. TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study) tập trung nghiên cứu năng lực toán học và khoa học của học sinh quốc tế hai khối lớp 4 và lớp 8; trong khi PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh khối lớp 4.
TIMSS và PIRLS nằm trong những dự án của Hiệp hội đánh giá thành tích giáo dục quốc tế (IEA – International Association for Evaluation of Educational Achievement), hướng tới đánh giá thành tích học tập của học sinh trên phạm vi toàn cầu vì mục đích tối thượng là cải tiến, nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Trung tâm TIMSS & PIRLS quốc tế hiện đặt tại Trường Giáo dục Lynch, Đại học Boston, Hoa Kỳ, nơi chịu trách nhiệm điều hành toàn bộ các hoạt động đánh giá thuộc hai chương trình, phối hợp với các cơ quan, tổ chức ở các nước tham gia để triển khai các kỳ đánh giá. TIMSS và PIRLS là các cuộc đánh giá trên diện rộng, được thiết kế nhằm mang lại một bức tranh toàn cảnh về giảng dạy và học tập các môn toán học, khoa học và đọc hiểu, cung cấp những thông tin hữu ích phục vụ hoạch định chính sách giáo dục và xây dựng, triển khai các chương trình giáo dục. Để đạt được mục đích này, bên cạnh những thông tin về thành tích giáo dục trên các lĩnh vực toán, khoa học và đọc hiểu, trong các kỳ thi TIMSS và PIRLS, các thông tin liên quan về đất nước, trường học, chương trình giảng dạy, môi trường học tập có khả năng ảnh hưởng đến sự phát triển năng lực và thành tích học tập của học sinh cũng được thu thập.
TIMSS lần đầu tổ chức năm 1995 với 45 nước tham gia. Định kỳ tổ chức 4 năm một lần, kỳ đánh giá năm 2011 đã có 63 nước đăng ký tham gia TIMSS. Ở lĩnh vực đọc hiểu, PIRLS ra đời năm 2001 và được định kỳ tổ chức 4 năm một lần. Từ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con số quốc gia tham gia lần đầu năm 2001 là 35, đến kỳ đánh giá thứ 3 năm 2011, đã có 49 nước tham gia.
Hầu hết các nước tham gia kỳ đánh giá PIRLS cũng tham gia TIMSS, đặc biệt là năm 2011, khi cả hai chương trình cùng đến kỳ đánh giá. Nhờ đó, nhiều nước đã thu được thông tin đồng bộ về năng lực học sinh lớp 4 ở cả ba lĩnh vực quan trọng: toán, khoa học và đọc hiểu. TIMSS và PIRLS sử dụng chung một quy trình tổ chức và triển khai, từ khâu thiết kế khung đánh giá, viết câu hỏi, dịch thuật tài liệu đánh giá, thử nghiệm, chọn mẫu đến phân tích và báo cáo kết quả đánh giá. Với phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hai giai đoạn (chọn mẫu trường ở giai đoạn 1 và chọn mẫu lớp học trong mỗi trường ở giai đoạn 2) được thực hiện nghiêm ngặt đã đảm bảo số học sinh tham gia ở mỗi nước mang tính đại diện cho tổng thể đối tượng học sinh của nước tham gia.
Thông qua kết quả của mẫu học sinh tham gia có thể dự đoán tương đối chính xác thành tích của học sinh trên toàn quốc. Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA a. OECD và Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA là một sản phẩm do các nước thành viên OECD hợp tác xây dựng và phát triển, dưới sự điều phối của Ban Giáo dục - OECD (Directorate of Education). Mục tiêu của Chương trình PISA là đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức và kỹ năng cần thiết cho việc gia nhập xã hội tri thức của học sinh độ tuổi chuẩn bị kết thúc giáo dục bắt buộc.1 Kỳ thi PISA chính thức đầu tiên được tổ chức năm 2000, với sự tham gia của 43 quốc gia/vùng lãnh thổ, trong đó có 14 quốc gia/vùng lãnh thổ không thuộc khối OECD.
Được tổ chức định kỳ 3 năm một lần, kỳ thi năm 2009 đã có 67 quốc gia/vùng lãnh thổ tham gia, trong đó 34 nước không thuộc khối OECD. Theo tính toán của OECD thì các quốc gia/vùng lãnh thổ tham gia kỳ thi PISA năm 2006 (57 nước) chiếm tới 90% nền kinh tế thế giới. 1 OECD PISA 2006 Brochure: Retrieved from www.org 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Kỳ thi PISA Số quốc gia/ vùng Số quốc gia/ vùng Số quốc gia/ vùng lãnh thổ tham gia lãnh thổ thuộc lãnh thổ không khối OECD thuộc khối OECD Năm 2000 43 29 14 Năm 2003 41 32 9 Năm 2006 57 30 27 Năm 2009 75 37 38 Bảng 1.1: Tình hình tham gia Chương trình PISA của các nước/vùng lãnh thổ Nguồn: OECD website: www.org Chương trình PISA đánh giá sự thể hiện năng lực của học sinh ở 3 lĩnh vực trọng yếu là Toán học, Các môn khoa học và Đọc hiểu. Bên cạnh bài thi, thông qua bảng hỏi và một số câu hỏi đánh giá thái độ trong đề thi, PISA còn khảo sát động cơ học tập của học sinh, những quan điểm, nhận thức của học sinh về bản thân mình cũng như những chiến lược học tập của các em.
Số liệu kết quả thi PISA có thể cho ta biết sự khác biệt về năng lực giữa hai giới, hay giữa những nhóm kinh tế - xã hội khác nhau, đồng thời, việc phân tích tương quan giữa dữ liệu thu thập từ bảng hỏi và kết quả thi PISA còn phát hiện những yếu tố tác động đến quá trình học tập, tích lũy và rèn luyện kiến thức, kỹ năng của học sinh. Những phân tích này rất có ý nghĩa đối với công tác hoạch định chính sách của mỗi quốc gia/vùng lãnh thổ hay nhóm kinh tế - xã hội. Có ý nghĩa hơn cả là thông qua kết quả thi PISA, ta có thể có những so sánh về năng lực học sinh và điều kiện/đầu tư cho giáo dục giữa các quốc gia, từ đó có thể kết luận về hiệu quả đầu tư cho giáo dục của từng quốc gia/vùng lãnh thổ khi so sánh với các nền kinh tế có điều kiện tương tự; hay kết luận về việc học sinh trong một quốc gia có nhận được cơ hội học tập một cách công bằng hay không. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể tóm tắt một số đặc trưng nổi bật của Chương trình PISA như sau2: Mục đích tối cao của chương trình là cải thiện môi trường chính sách, vì vậy thiết kế đề thi và phương pháp báo cáo kết quả thi được xác định theo nhu cầu của các chính phủ cần thông tin để làm cơ sở xây dựng chính sách; Chương trình giới thiệu một khái niệm mới “literacy”, là khả năng áp dụng kiến thức và kỹ năng của học sinh và khả năng phân tích, lý giải, giao tiếp hiệu quả khi phải đương đầu với những vấn đề xuất hiện trong nhiều tình huống khác nhau của cuộc sống; Chương trình phù hợp với học tập suốt đời, không giới hạn ở việc đánh giá năng lực học sinh theo chương trình giáo dục hay giao thoa các chương trình giáo dục; ngoài ra chương trình còn thu thập thông tin về động cơ và chiến lược học tập, nhận thức về bản thân.
Được tổ chức định kỳ 3 năm một lần, các nước tham gia có cơ hội theo dõi quá trình thực hiện những mục tiêu giáo dục quan trọng của quốc gia; Chương trình bao phủ một dải địa lý rộng lớn; phương thức tổ chức mang bản chất hợp tác với hơn 60 nước tham gia cho đến nay (chiếm khoảng 90% nền kinh tế thế giới), trong đó tất cả nước thuộc khối OECD đều tham gia. Thiết kế và xây dựng công cụ đánh giá nhận thức – đề thi PISA Như trên đã đề cập, Chương trình PISA tập trung đánh giá năng lực của học sinh thể hiện ở 3 lĩnh vực chính là Toán học, Khoa học và Kỹ năng đọc hiểu. Mỗi kỳ thi sẽ lần lượt lấy một lĩnh vực làm nội dung chính (main domain), chiếm một tỷ trọng lớn câu hỏi thi trong đề thi. Trong các kỳ thi 2000, 2003, 2006, 2009, 2012 lĩnh vực đánh giá chính lần lượt là Đọc hiểu, Toán học, Khoa học, Đọc hiểu, Toán học.
Công việc thiết kế công cụ đánh giá nhận thức – đề thi PISA được đặc trưng bởi sự hợp tác của tất cả các nước tham gia (thành viên và không phải thành viên 2 OECD PISA Brochure: Retrieved from OECD website www.org 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự hợp tác thể hiện đầu tiên ở việc các nước cùng tham gia thảo luận và đi đến thống nhất về khung thiết kế đề thi của mỗi lĩnh vực. Thứ hai, các nước tự nguyện viết câu hỏi, đóng góp cho nguồn dữ liệu câu hỏi thi PISA của OECD theo tiêu chí do tổ chức này đặt ra. Đồng thời, tất cả các nước tham gia được kêu gọi rà soát các câu hỏi thi do một tổ chức chuyên nghiệp nằm trong liên danh nhà thầu thay OECD tổ chức chương trình PISA, chịu trách nhiệm phần xây dựng đề thi gửi đến.
Mỗi lĩnh vực trong đề thi PISA được xây dựng dựa trên một khung thiết kế đã được thảo luận và thống nhất giữa các nước tham gia. Khung thiết kế cho chúng ta biết những năng lực nào sẽ được đánh giá, giúp những người tham gia viết câu hỏi thi xác định các cấu trúc ẩn sau mỗi phần đánh giá. Sau khi đã thống nhất khung thiết kế đề thi, nhóm chuyên gia bộ môn ở mỗi nước sẽ biên soạn câu hỏi thi gửi liên danh nhà thầu. Trải qua 4 kỳ thi đầu tiên, Trung tâm Nghiên cứu giáo dục Úc (Australian Center for Education Research – ACER) giữ trọng trách điều phối công việc thiết kế xây dựng đề thi.
Nhóm chuyên gia bộ môn của từng quốc gia cũng được yêu cầu tham gia rà soát, đóng góp ý kiến cho các câu hỏi thi. Đóng góp của các nước cho việc xây dựng câu hỏi thi được các chuyên gia xây dựng đề thi của liên danh nhà thầu sử dụng, thông qua những quy trình kỹ thuật đặc biệt: quy trình thí nghiệm nhận thức (cognitive laboratory procedure)3. Dạng thức câu hỏi trong đề thi PISA cũng rất đa dạng, không dừng lại ở những câu trắc nghiệm khách quan mà còn có cả những câu hỏi mở với kỹ thuật cho điểm từng phần. Trước năm diễn ra khảo sát chính thức, các nước đã đăng ký tham gia PISA đều trải qua một kỳ thi thử.