Chương 1: Lý luận chung về cơ quan nhân quyền quốc gia Chương 2: Các mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia chủ yếu hiện nay Chương 3: Khả năng áp dụng mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia ở Việt Nam CHUONG 1 LY LUAN CHUNG VE CO QUAN NHAN QUYEN QUOC GIA 1. Khái niệm cơ quan nhân quyền quốc gia 1.1 Định nghĩa cơ quan nhân quyền quốc gia Nguyên tắc Paris được xem là nền tảng để hình thành nên các cơ quan nhân quyền quốc gia. Nguyên tắc Paris được Đại hội đồng Liên hiệp quốc (LHQ) đã thông qua Nghị quyết 48/134 quy định các nguyên tắc về quy chế của các cơ quan quốc gia trong việc thúc đẩy và bảo vệ quyền con người'. Nguyên tắc Paris bao gồm những nội dung cơ bản sau đây: 1.
Thúc đầy và bảo vệ nhân quyền. Cơ quan nhân quyền quốc gia được xác lập bằng một đạo luật hay luật mang tính hiến định hoặc luật định, quy định chỉ tiết về thành phần, cơ cấu và phạm vi, thâm quyền. Cơ quan nhân quyền quốc gia thực thi các nghĩa vụ sau: (a) Dé trình lên Chính phủ, Nghị viện và các cơ quan thẩm quyền có liên quan trên cơ sở tham vấn hoặc yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền liên quan hoặc thông qua việc thực hiện thâm quyền của mình nhằm đánh giá về một vấn đề nhân quyền nào đó mà không cần đến sự đề nghị của cấp trên, nêu chính kiến, để xuất, kiến nghị và báo cáo về bất cứ vấn đề nào liên quan đến việc thúc đây và bảo vệ nhân quyền. Cơ quan nhân quyền quốc gia có thé quyết định công khai các vấn đề đó trước công chúng.
Các quan điểm, đề xuất, kiến nghị và báo cáo này, cũng như bất cứ sự đánh giá nào của cơ quan nhân quyên quốc gia cần phải xem xét những khía cạnh sau đây: () Các quy định hành chính và lập pháp, cũng như các quy định liên quan đến các cơ quan tư pháp, liên quan đến việc tăng cường bảo vệ quyền con người. Trên cơ sở đó, cơ quan nhân quyền quốc gia sẽ đánh giá các quy định * Nghị quyết này thường được gọi tắt là Nguyên tắc Pa-ri (hay Các Nguyên tắc Paris), được Đại hội đồng LHQ thông qua theo Nghị quyết số 48/134 ngày 20/12/1993. Xem toàn văn Nguyên tắc này tại http://www2.org/english/law/parisprinciples.htm 12 hành chính và luật hiện hành, cũng như các dự luật, kiến nghị, đề xuất; đồng thời đưa ra những kiến nghị phù hợp để bảo đảm rằng các quy định này hoàn toàn phù hợp với các nguyên tắc nhân quyền cơ bản. Cơ quan nhân quyền quốc gia khi phù hợp, cần đề xuất việc thông qua một luật mới, sửa đổi luật hiện hành và thông qua hoặc sửa đồi các biện pháp hành chính.
(ï) Quyết định xem xét đối với bất cứ sự vi phạm nhân quyền nào xảy ra. (ii) Soạn thảo các báo cáo về tình hình trong nước liên quan đến nhân quyền nói chung và về các vấn đề cụ thể nói riêng. (iv) Đề nghị Chính phủ lưu tâm đến các vụ việc vi phạm xảy ra ở bất cứ nơi nào trong lãnh thổ quốc gia khi các quyền con người bị vi phạm và đưa ra những kiến nghị, đề xuất đối với vấn đề đó, đưa ra sáng kiến nhằm chấm dứt tình hình vi phạm như vậy; đồng thời khi cần thiết bày tỏ quan điểm về vị trí và phản ứng của Chính phủ. (b) Thúc đây và đảm bảo sự hài hòa giữa pháp luật, quy định và thực tiễn quốc gia với các văn kiện nhân quyền quốc tế mà quốc gia ấy là thành viên, cũng như việc thực thi hiệu quả.
(c) Khuyến khích việc phê chuẩn các văn kiện nhân quyền hay gia nhập các văn kiện này, đồng thời nhằm đảm bảo việc thực hiện chúng. (d) Đóng góp vào các báo cáo mà các quốc gia thành viên được yêu cầu phải đệ trình lên các cơ quan và Ủy ban của Liên hợp quốc, và lên các cơ quan khu vực, theo nghĩa vụ của mình; đồng thời, khi cần thiết, bày tỏ quan điểm về vân để này trên cơ sở tôn trọng tính độc lập của họ. (e) Hợp tác với Liên hợp quốc và cơ quan khác trong hệ thống Liên hợp quốc, các thể chế khu vực và cơ quan quốc gia của các quốc gia khác phù hợp với các lĩnh vực tôn trọng và thúc đây nhân quyền. ( Hỗ trợ vào việc thành lập các chương trình giảng dạy, nghiên cứu trên lĩnh vực nhân quyền tại các trường đại học, cơ sở đào tạo chuyên môn và nghiệp vụ.
(g) Công khai hóa các quyền con người và những nỗ lực nhằm đấu tranh chống lai tat ca các hình thức phân biệt đối xử, đặc biệt là phân biệt chủng tộc, thông qua việc tăng cường nhận thức công chúng, đặc biệt thông qua giáo dục và thông tin, truyền thông và sử dụng các cơ quan báo chí. 13 Hiện nay, vẫn chưa có một khái niệm chung, thống nhất về co quan nhân quyền quốc gia. Về mặt thuật ngữ, cơ quan nhân quyền quốc gia về quyền con người trong tiếng anh la “National Human Rights Institutions”, là một cơ quan/ tổ chức do nhà nước thành lập trên cơ sở một quy định trong hiến pháp hoặc bằng đạo luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, có nhiệm vụ thúc day va bao vé quyên con người. Cơ quan quốc gia về quyền con người là một thiết chế độc lập và tự quản hoạt động trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, chúng là một bộ phận của bộ máy nhà nước, được sử dụng ngân sách của nhà nước.
Theo Văn phòng Cao uỷ Liên hợp quốc về nhân quyền: “Cơ quan nhân quyền quốc gia (National Human Rights Institutions) la nhitng co’ quan nha nước (State bodies) có thẩm quyền hiến định và/hoặc luật định (a constitutional and/or legislative mandate) trong việc bảo vệ và thúc day các quyền con người. Các cơ quan này là một phân của bộ máy nhà nước và được nhà nước cung cấp kinh phí hoạt động” Theo tác giả Linda Reif, cơ quan nhân quyền quốc gia là “một cơ quan được nhà nước thiết lập bởi hiến pháp hoặc bởi luật hay nghị định, với chức năng được thiết kế đề thúc đẩy và bảo vệ quyên con người. ” hay có thể hiểu một cách đơn giản là “một cơ quan bản chính phủ hay một thiết chế luật định được ủy trị về quyên con người "° Theo định nghĩa của Liên hiệp quốc (LHQ), cơ quan nhân quyền quốc gia (National Human Rights Institutions, hoặc National Institutions for Protection and Promotion of Human Rights - NHRISs) là “một cơ quan (body) được giao những chức năng cụ thể trong việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyên"" * Theo Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, National Human Rights Institutions History, Principles, Roles and Responsibilities, New York and Geneva, 2010, tr. 13- Theo Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, Lịch sử, Nguyên tắc, Vai trò và Trách nhiệm của các Tổ chức Nhân quyên Quốc gia, New York và Geneva, 2010, tr.
Reif, The Ombudsman, Good Governance, and the International Human Rights System, Martinus Nijhoff Publishers, 01/01/2004, tr. Nguyên văn: “a body which is established by a Government under the constitution, or by law or decree, the functions of which are specifically designed in terms of the promotion and protection of human HN “a quasi-governmental or statutory institution with human rights in its mandate” - “cơ quan được Chính phủ thành lập theo hiến pháp, luật hoặc nghị định, các chức năng của cơ quan này được thiết kế đặc biệt nhằm thúc đây và bảo vệ quyền con Thy “co quan bán chính phủ hoặc theo luật định có quyền con người trong nhiệm vụ của nó” * Xem http://www.org/Documents/Publications/FactSheet 1 9en. 14 Từ định nghĩa trên, hiểu cách chung nhất co quan nhân quyền quốc gia là một thiết chế pháp lý được Nhà nước thành lập và có vai trò độc lập trong việc mục đích thúc đây, bảo vệ quyền con người trong phạm vi của quốc gia Suy quan nhân quyền quốc gia là cơ quan được hình thành dựa trên cơ sở của nguyên tắc Paris” - đây là bộ nguyên tắc quy định về quy chế của các cơ quan quốc gia trong việc thúc đây và bảo vệ quyền con người. Theo các Nguyên tắc Paris, cơ quan nhân quyền quốc gia là cơ quan có thâm quyền bảo vệ và thúc đây quyền con người và sẽ được trao quyền hạn rộng nhất có thể, được ghỉ nhận trong Hiến pháp hoặc trong phần lớn các trường hợp là trong các văn bản pháp luật của quốc gia.
Trong đó bảo vệ nhân quyền gồm có tiếp nhận, điều tra, giải quyết các khiếu nại, hòa giải tranh chấp và giám sát các hoạt động; thúc đây nhân quyền bao gồm các biện pháp thông qua giáo dục, truyền thông, thông tin đại chúng, xuất bản, đào tạo, tăng cường năng lực cũng như việc tham vắn, hỗ trợ cho Chính phủ trong việc thực hiện quyền con người.2 Đặc điểm của cơ quan nhân quyền quốc gia Từ định nghĩa trên, mặc dù chưa có một khái niệm chung thống nhất về định nghĩa nhưng khi nhận diện cơ quan nhân quyền quốc gia dựa vào một số các đặc điểm như sau: Thứ nhất, cơ quan nhân quyền quốc gia nhất định phải tuân theo nguyên tắc Paris, thiết chế quốc gia về quyền con người là một trong những hệ thống nền tảng bảo vệ quyền con người và bảo đảm sự thống nhất, hài hoà giữa các chuẩn mực quyền con người quốc tế và pháp luật quốc gia. Thứ hai, cơ quan nhân quyền quốc gia nhất định phải là thiết chế có quy chế hoạt động độc lập và tự chủ- phù hợp nhất là cơ quan nhân quyền quốc gia được quy định trong Hiến pháp, trong đó có phần quy định riêng ngắn gọn về vai trò cũng như tính độc lập của cơ quan này với cơ quan hành pháp. Cụ thể, tính độc lập của cơ quan nhân quyên quốc gia với co quan hành pháp được xác định dựa vào: > Van phong Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người, Cơ quan nhân quyền quốc gia - lịch sử, nguyên tắc, vai trò và trách nhiệm, Liên hợp quốc, 2010, tr. 13; Cơ quan quyền con người của Liên minh Châu Âu, Số tay thành lập và công nhận các cơ quan nhân quyền quốc gia ở Liên minh Châu Âu, 2012, tr.
® Nghị quyết này thường được gọi tắt là nguyên tắc Paris được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua theo Nghị quyết số 48/134 ngày 20/12/1993. Xem toàn văn nguyên tắc này tại: http://www.org/english/law/ parisprinciples.
