Luận án tiến sĩ về mô hình cấu trúc thị trường tôm nuôi tại Đồng bằng sông Cửu Long

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ứng dụng mô hình cấu trúc thực hiện kết quả thị trường trong nghiên cứu cấu trúc thị trường tôm, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Lê Bảo Toàn
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Trịnh
• Trường học: Trường Đại Học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Cấu Trúc Thị Trường Tôm Nuôi Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Trà Vinh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Đối tượng khảo sát
• 1.4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Phạm vi về nội dung
• 1.4.2. Phạm vi về không gian
• 1.4.3. Phạm vi về thời gian
• 1.5. KẾT CẤU LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1.1. Khái niệm về thị trường
• 2.1.2. Phân loại thị trường
• 2.1.3. Khái niệm cấu trúc thị trường
• 2.1.4. Khái niệm về chuỗi cung ứng
• 2.1.5. Khái niệm về chuỗi giá trị
• 2.1.6. Lý thuyết các bên liên quan
• 2.1.7. Mô hình Cấu trúc - Vận hành - Kết quả thị trường
• 2.1.8. Các thành phần của mô hình SCP
• 2.1.9. Các phương pháp phân tích mức độ tập trung thị trường
• 2.2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.2.1. Kênh phân phối và thị trường tiêu thụ sản phẩm tôm
• 2.2.2. Chức năng thị trường của các tác nhân tham gia ngành hàng tôm
• 2.2.3. Liên kết ngang và liên kết dọc trong ngành hàng tôm
• 2.2.4. Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân
• 2.2.5. Những giải pháp nâng cấp, hoàn thiện ngành hàng tôm
• 2.2.6. Các công trình nghiên cứu SCP có liên quan
• 2.2.7. Các hướng tiếp cận nghiên cứu chuỗi sản phẩm tôm ở Việt Nam
• 2.2.8. Những khoảng trống trong nghiên cứu
• 2.2.9. Mô hình nghiên cứu cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.1.2. Bảng câu hỏi
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.2.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 3.2.3. Khung phân tích SCP thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ TÔM
• 4.1.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 4.1.2. Khái quát về ngành hàng tôm
• 4.1.3. Khái quát tình hình sản xuất tôm vùng ĐBSCL
• 4.1.4. Khái quát tình hình sản xuất tôm ở địa bàn nghiên cứu
• 4.1.5. Tổng thể phát triển ngành tôm Việt Nam đến năm 2030
• 4.2. PHÂN TÍCH CẤU TRÚC THỊ TRƯỜNG
• 4.2.1. Mức độ tập trung của thị trường
• 4.2.2. Khác biệt sản phẩm
• 4.2.3. Rào cản gia nhập thị trường
• 4.2.4. Các chính sách chung của ngành thủy sản
• 4.3. PHÂN TÍCH SỰ VẬN HÀNH CỦA THỊ TRƯỜNG
• 4.3.1. Mô tả chức năng của các tác nhân tham gia trên thị trường
• 4.3.2. Mô tả hoạt động của các tác nhân tham gia thị trường tôm
• 4.3.3. Sự liên kết của các tác nhân tham gia trên thị trường
• 4.4. PHÂN TÍCH KẾT QUẢ THỊ TRƯỜNG
• 4.4.1. Phân tích lợi nhuận gộp của hộ nuôi tôm
• 4.4.2. Phân tích lợi nhuận gộp của trung gian
• 4.4.3. Phân tích lợi nhuận gộp của doanh nghiệp chế biến thủy sản
• 4.4.4. Phân tích hiệu quả giữa các tác nhân tham gia thị trường
• 4.5. THẢO LUẬN CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.5.1. Cấu trúc thị trường
• 4.5.2. Sự vận hành của thị trường
• 4.5.3. Kết quả thị trường
• 4.5.4. Những vấn đề cần hoàn thiện của cấu trúc thị trường
• 4.5.5. Mối quan hệ giữa cấu trúc - sự vận hành - kết quả thị trường
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT LUẬN CHUNG
• 5.1.1. Cấu trúc thị trường
• 5.1.2. Sự vận hành của thị trường
• 5.1.3. Kết quả thị trường
• 5.1.4. Những vấn đề cần hoàn thiện của cấu trúc thị trường
• 5.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. Cấu trúc thị trường
• 5.2.2. Sự vận hành của thị trường
• 5.2.3. Kết quả thị trường
• 5.3. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 5.3.1. Ý nghĩa của luận án
• 5.3.2. Những điểm mới của luận án
• 5.3.2.1. Đối với tác nhân hộ nuôi tôm
• 5.3.2.2. Đối với tác nhân trung gian
• 5.3.2.3. Đối với tác nhân doanh nghiệp chế biến thủy sản
• 5.3.2.4. Đối với chính sách chung của ngành thủy sản
• 5.4. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN
• 5.5. ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• TÓM TẮT
• ABSTRACT

Tóm tắt

I. Tổng quan về thị trường tôm nuôi

Thị trường tôm nuôi tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế thủy sản Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích cấu trúc thị trường tôm nhằm hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành. Theo số liệu từ Ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh, xuất khẩu tôm đã đạt 3,73 tỷ USD trong năm 2020, chiếm 44% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản. Điều này cho thấy tôm nuôi không chỉ là sản phẩm chủ lực mà còn là nguồn thu ngoại tệ quan trọng cho quốc gia. Tuy nhiên, thị trường tôm vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết, như sự cạnh tranh không công bằng và các rào cản gia nhập thị trường. Việc phân tích mô hình cấu trúc thị trường sẽ giúp xác định các yếu tố này và đề xuất giải pháp cải thiện.

1.1. Đặc điểm của ngành tôm

Ngành tôm tại ĐBSCL có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sự đa dạng về giống tôm và phương pháp nuôi. Ngành tôm chủ yếu tập trung vào sản xuất tôm thẻ chân trắng, một giống tôm có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, việc nuôi tôm cũng gặp phải nhiều thách thức như dịch bệnh và biến đổi khí hậu. Theo nghiên cứu, nuôi trồng thủy sản tại ĐBSCL cần được cải thiện về công nghệ và quản lý để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các hộ nuôi tôm cần được hỗ trợ về vốn và kiến thức để có thể áp dụng các công nghệ mới, từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

II. Phân tích cấu trúc thị trường tôm

Cấu trúc thị trường tôm nuôi tại ĐBSCL được phân tích thông qua mô hình Cấu trúc - Hành vi - Kết quả (SCP). Mô hình này giúp xác định mối quan hệ giữa cấu trúc thị trường và hành vi của các tác nhân tham gia. Kết quả nghiên cứu cho thấy thị trường tôm mang tính cạnh tranh tự do đối với các hộ nuôi, trong khi các trung gian và doanh nghiệp chế biến thủy sản (SFC) có xu hướng cạnh tranh độc quyền. Điều này dẫn đến sự chênh lệch trong giá cả và lợi nhuận giữa các tác nhân. Việc phân tích mức độ tập trung của thị trường cho thấy rằng một số ít doanh nghiệp chiếm lĩnh thị trường, gây khó khăn cho các hộ nuôi nhỏ lẻ trong việc tiếp cận thị trường.

2.1. Mức độ tập trung thị trường

Mức độ tập trung của thị trường tôm được đo bằng chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI). Kết quả cho thấy chỉ số HHI cao, cho thấy sự tập trung cao trong ngành tôm. Điều này có thể dẫn đến việc các doanh nghiệp lớn có khả năng kiểm soát giá cả và điều kiện thị trường, gây bất lợi cho các hộ nuôi nhỏ. Các chính sách cần được đề xuất để giảm thiểu sự tập trung này, tạo điều kiện cho các hộ nuôi tôm có thể cạnh tranh công bằng hơn. Việc khuyến khích liên kết giữa các hộ nuôi và doanh nghiệp chế biến cũng là một giải pháp khả thi để cải thiện tình hình này.

III. Đề xuất chính sách phát triển bền vững

Để phát triển bền vững ngành tôm nuôi tại ĐBSCL, cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho các hộ nuôi. Chính sách này nên bao gồm việc cung cấp vốn vay ưu đãi, đào tạo kỹ thuật nuôi tôm và hỗ trợ trong việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích sản xuất tôm sạch, đạt tiêu chuẩn kháng sinh cho phép. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Các doanh nghiệp chế biến cũng cần được khuyến khích đầu tư vào công nghệ chế biến để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng, từ đó nâng cao lợi nhuận cho toàn ngành.

3.1. Tăng cường liên kết giữa các tác nhân

Liên kết giữa các hộ nuôi tôm và doanh nghiệp chế biến là rất quan trọng để đảm bảo nguồn cung ổn định và chất lượng sản phẩm. Các mô hình liên kết có thể bao gồm hợp tác xã hoặc các nhóm sản xuất, giúp các hộ nuôi chia sẻ kinh nghiệm và giảm thiểu rủi ro. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng cần được triển khai để khuyến khích các mô hình này phát triển. Việc này không chỉ giúp tăng cường sức mạnh cạnh tranh của ngành tôm mà còn tạo ra một môi trường sản xuất bền vững hơn cho các hộ nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Ngành thủy sản đóng vai trò quan trọng trong việc mang lại nguồn ngoại tệ và giải quyết việc làm tại Việt Nam, trong đó vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là địa bàn trọng điểm sản xuất và xuất khẩu tôm nước lợ. Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP, 2020), kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam năm 2020 đạt 8,4 tỷ USD; trong đó sản phẩm tôm xuất khẩu sang 106 thị trường, chiếm tỷ trọng 44% (đạt 3,73 tỷ USD), riêng tôm thẻ chân trắng chiếm 73% giá trị xuất khẩu các loại tôm (đạt 2,72 tỷ USD). Giai đoạn 2016–2020, xuất khẩu tôm ĐBSCL chiếm trung bình khoảng 40% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản của cả nước. Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2018), kim ngạch xuất khẩu tôm phấn đấu đạt 8,4 tỷ USD vào năm 2025 và 12 tỷ USD vào năm 2030.

Mặc dù có đóng góp kinh tế lớn, hoạt động của ngành hàng tôm tại ĐBSCL còn bộc lộ nhiều khoảng trống nghiên cứu chưa được giải quyết đầy đủ:

• Chưa xác định rõ cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL thuộc loại hình thị trường nào và cấu trúc này tác động như thế nào đến sự vận hành cũng như lợi nhuận của các tác nhân tham gia chuỗi.
• Chưa làm rõ các yếu tố tạo nên sự khác biệt của sản phẩm và ảnh hưởng của sự khác biệt này đến sự vận hành và kết quả thị trường.
• Thiếu các luận cứ khoa học để giải quyết vấn đề xây dựng vùng tôm nguyên liệu ổn định, đảm bảo chất lượng, kiểm soát kháng sinh và truy xuất nguồn gốc nhằm tạo điều kiện cho nông dân tiêu thụ trực tiếp với doanh nghiệp chế biến thủy sản (SFC) để nâng cao lợi nhuận.
• Chưa định lượng rõ mức độ đóng góp của việc chuyển đổi sang sản xuất sản phẩm giá trị gia tăng (GTGT) đối với giá trị gia tăng của toàn bộ ngành hàng.
• Trước thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình nào ứng dụng mô hình Cấu trúc – Sự vận hành – Kết quả thị trường (SCP) trong lý thuyết tổ chức công nghiệp để nghiên cứu thị trường tôm nuôi tại Việt Nam nói chung và vùng ĐBSCL nói riêng.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung: Phân tích cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL, từ đó làm cơ sở đề xuất các hàm ý chính sách nhằm hoàn thiện cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL.

Mục tiêu cụ thể:

1. Phân tích tình hình sản xuất và tiêu thụ tôm nuôi vùng ĐBSCL để thấy được những kết quả đạt được và hạn chế.
2. Phân tích cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL để thấy được những kết quả đạt được và hạn chế của cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL.
3. Đề xuất các hàm ý chính sách nhằm hoàn thiện cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ tôm nuôi vùng ĐBSCL như thế nào?
2. Thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL hiện nay thuộc loại thị trường nào?
3. Khác biệt sản phẩm có tác động như thế nào đến lợi nhuận của các tác nhân tham gia thị trường?
4. Những yếu tố rào cản gia nhập thị trường nào ảnh hưởng đến sự tham gia thị trường của các tác nhân?
5. Chức năng, hoạt động và mối liên kết của các tác nhân tham gia trên thị trường như thế nào?
6. Lợi nhuận gộp của các tác nhân tham gia trên thị trường như thế nào?
7. Hiệu quả tài chính giữa các tác nhân trong cấu trúc thị trường như thế nào?
8. Các hàm ý chính sách nào nhằm hoàn thiện cấu trúc thị trường tôm vùng ĐBSCL?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc thị trường, sự vận hành của thị trường và kết quả thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL.
• Đối tượng khảo sát: Ba nhóm tác nhân chính tham gia hoạt động sản xuất và tiêu thụ gồm: nhóm hộ nuôi tôm (sản xuất), nhóm trung gian thương mại (thương lái, đại lý) và nhóm doanh nghiệp chế biến thủy sản xuất khẩu (SFCs). Ngoài ra còn khảo sát các chuyên gia, cán bộ quản lý ngành và lãnh đạo các doanh nghiệp.
• Phạm vi nội dung: Tập trung phân tích khung lý thuyết SCP ứng dụng vào thị trường tôm nuôi; tập trung vào kênh thị trường xuất khẩu (chiếm 88% lượng tôm thẻ trong chuỗi theo Nguyễn Phú Son và ctv, 2020) với 4 thị trường chính gồm Mỹ (23%), Nhật Bản (16%), EU (14%) và Trung Quốc (14%) (VASEP, 2020). Đối tượng sản phẩm khảo sát là tôm thẻ chân trắng nuôi thâm canh (công nghiệp). Phạm vi doanh nghiệp khảo sát là 4 doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu tôm tại ĐBSCL (Minh Phú, Minh Phú Hậu Giang, Thủy sản Sóc Trăng, Sao Ta). Nghiên cứu tập trung vào khâu chế biến và tiêu thụ, không phân tích hiệu quả từ phụ phẩm (đầu, vỏ tôm).
• Phạm vi không gian: Ba tỉnh Cà Mau, Bạc Liêu và Sóc Trăng. Đây là ba địa phương có diện tích nuôi tôm lớn nhất vùng, năm 2019 đạt 57 nghìn ha, chiếm 65% diện tích nuôi tôm thẻ vùng ĐBSCL (Bộ NN&PTNT, 2020).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2016–2020; dữ liệu sơ cấp thu thập trong giai đoạn 2019–2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án đã tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến chuỗi giá trị và mô hình SCP trên nhiều ngành hàng:

1. Nghiên cứu về kênh phân phối, chức năng và chuỗi giá trị tôm:

   • Võ Thị Thanh Lộc (2009) chỉ ra 4 kênh phân phối chính của tôm ĐBSCL, trong đó trên 85% sản lượng phục vụ xuất khẩu nhưng chỉ 7% lượng tôm được bán trực tiếp từ người nuôi đến nhà máy chế biến.
   • Lê Văn Gia Nhỏ và ctv (2012) phản ánh quy mô nông hộ nhỏ lẻ (33% số hộ có diện tích 0,8–1,0 ha), người nuôi thiếu vốn và buộc phải chia sẻ biên lợi nhuận cho trung gian khi không thể tiếp cận trực tiếp nhà máy.
   • Lam Phan Thanh (2014) sử dụng khung chuỗi giá trị toàn cầu để đánh giá tính bền vững về môi trường, kinh tế và thể chế của ngành tôm và cá tra ĐBSCL.
   • Phùng Giang Hải (2015) phân tích liên kết dọc và liên kết ngang trong chuỗi tôm thương phẩm tại Cà Mau.
   • Lê Văn Thu (2015) nghiên cứu chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi tỉnh Quảng Nam theo cách tiếp cận chuỗi cung truyền thống kết hợp khung giá trị gia tăng của Porter.
   • Nguyễn Phú Son và ctv (2020) phân tích chuỗi giá trị tôm thẻ ĐBSCL theo phương pháp GTZ kết hợp hiệu quả sản xuất; kết quả cho thấy 98% sản lượng của hộ nuôi bán cho đại lý, chỉ 2% bán trực tiếp cho nhà máy; đại lý bán lại 70% cho SFC và 28% cho cơ sở chế biến nhỏ; SFC xuất khẩu 88% và tiêu thụ nội địa 4%.

2. Nghiên cứu quốc tế ứng dụng mô hình SCP:

   • Lĩnh vực nông sản và cây trồng: Ngare (2014) nghiên cứu thị trường ngô và đậu tại Kenya; Patrick và ctv (2016) khảo sát thị trường hạt mè tại bang Benue (Nigeria) với hệ số Gini đạt 0,54; Relawati và ctv (2018) nghiên cứu thị trường táo tại Indonesia (dùng CR4, HHI); Ruttoh và ctv (2018) phân tích thị trường cà chua tại Kenya với hệ số Gini của nhà sản xuất, bán buôn, bán lẻ lần lượt là 0,65; 0,52; 0,45; Idris và ctv (2018) khảo sát thị trường hành tây tại Nigeria với hệ số Gini nhà bán buôn 0,47 và bán lẻ 0,52.
   • Lĩnh vực chăn nuôi và chế biến: Hanekom và ctv (2010) ứng dụng SCP và chỉ số HHI đánh giá ngành chế biến khoai tây Nam Phi; Mohamed và ctv (2013) nghiên cứu chuỗi cung ứng gia cầm Malaysia bằng các chỉ số tập trung CR4, CR8, CR20, HHI; Junior (2015) áp dụng SCP cho chuỗi giá trị mật ong tại Brazil.
   • Lĩnh vực thủy sản: Kaimakoudi và ctv (2009) cùng Polymeros và ctv (2010) áp dụng mô hình SCP vào chuỗi cung ứng thủy sản tại Hy Lạp, chứng minh chất lượng sản phẩm và chính sách ngành tác động trực tiếp đến kết quả thị trường.

3. Nghiên cứu ứng dụng mô hình SCP tại Việt Nam:

   • Lưu Thanh Đức Hải (2003) nghiên cứu kênh phân phối và hiệu quả thị trường lúa gạo Việt Nam dựa trên khung SCP kết hợp kinh tế học thể chế.
   • Tu Thuy Anh và ctv (2014) khẳng định mô hình SCP phù hợp với dữ liệu doanh nghiệp tại Việt Nam thông qua phân tích HHI, rào cản gia nhập và tỷ suất ROA.
   • Nguyễn Văn Thuận và Võ Thành Danh (2015, 2016) ứng dụng khung SCP của Kaimakoudi và ctv (2009) phân tích cấu trúc thị trường cá tra ĐBSCL.
   • Huỳnh Văn Tùng và Lưu Thanh Đức Hải (2016, 2017) phân tích thị trường mía đường ĐBSCL bằng mô hình SCP, đo lường hệ số Gini, đường cong Lorenz và hồi quy PEST.
   • Phan Phùng Phú (2021) ứng dụng SCP xác định các nhân tố tác động đến hiệu quả thị trường cá tra tại Tiền Giang.

Hướng tiếp cận	Tác giả tiêu biểu	Phạm vi nghiên cứu	Nhận định tổng quan
SCP trong nông nghiệp quốc tế	Ngare (2014), Patrick và ctv (2016), Relawati và ctv (2018), Ruttoh và ctv (2018), Idris và ctv (2018)	Ngô, đậu, mè, táo, cà chua, hành tây (Kenya, Nigeria, Indonesia)	Khẳng định khung SCP phù hợp phân tích nông sản; thị trường thường tồn tại phân phối thu nhập không đều và rào cản vốn lớn.
SCP trong chế biến và thủy sản quốc tế	Hanekom và ctv (2010), Kaimakoudi và ctv (2009), Polymeros và ctv (2010), Mohamed và ctv (2013)	Chế biến khoai tây (Nam Phi), thủy sản (Hy Lạp), gia cầm (Malaysia)	Mô hình SCP xác định rõ ảnh hưởng của mức độ tập trung, tiêu chuẩn chất lượng và khác biệt hóa sản phẩm đến kết quả tài chính.
SCP tại Việt Nam	Lưu Thanh Đức Hải (2003), Nguyễn Văn Thuận (2015), Huỳnh Văn Tùng (2017), Phan Phùng Phú (2021)	Lúa gạo, cá tra, mía đường tại Việt Nam và ĐBSCL	Ứng dụng thành công đánh giá cấu trúc ngành nông sản; chưa có công trình áp dụng cho thị trường tôm nuôi ĐBSCL.
Chuỗi giá trị tôm tại Việt Nam	Võ Thị Thanh Lộc (2009), Phùng Giang Hải (2015), Lê Văn Thu (2015), Nguyễn Phú Son và ctv (2020)	Ngành hàng tôm tại Cà Mau, Quảng Nam, ĐBSCL	Phân tích dòng sản phẩm và liên kết chuỗi; chưa tích hợp mô hình SCP để đánh giá đồng thời cấu trúc 3 cấp và phân bổ GTGT.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án giải quyết ba khoảng trống học thuật và thực tiễn:

1. Về mô hình tiếp cận: Bổ sung công trình đầu tiên ứng dụng toàn diện mô hình SCP để nghiên cứu cấu trúc thị trường tôm nuôi tại vùng ĐBSCL.
2. Về phạm vi liên kết tác nhân: Khảo sát đồng bộ cấu trúc thị trường qua cả 3 cấp độ: hộ nuôi, trung gian thương mại và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (SFCs), thay vì tiếp cận đơn lẻ từng tác nhân.
3. Về khía cạnh khác biệt hóa và phân bổ giá trị gia tăng: Định lượng cụ thể tác động của việc tuân thủ tiêu chuẩn kiểm soát kháng sinh và sự khác biệt giữa hai dòng sản phẩm (sản phẩm truyền thống - TT và sản phẩm giá trị gia tăng - GTGT) đối với lợi nhuận gộp và mức độ phân bổ GTGT thuần giữa các bên tham gia chuỗi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Lý thuyết thị trường và phân loại cấu trúc thị trường: Dựa trên quan điểm của Cochrane (1957), Bressler và King (1970), Phí Mạnh Hồng (2013) và Võ Thị Thanh Lộc - Nguyễn Phú Son (2016). Phân loại thị trường gồm: thị trường cạnh tranh hoàn hảo và thị trường cạnh tranh không hoàn hảo (độc quyền thuần túy, độc quyền nhóm, cạnh tranh có tính chất độc quyền).
• Khái niệm cấu trúc thị trường: Kế thừa Olukosi và ctv (2007), Tucker (2010), tác giả định nghĩa cấu trúc thị trường sản phẩm tôm nuôi đề cập đến những đặc điểm tổ chức của thị trường có khả năng ảnh hưởng đến sự vận hành và kết quả hoạt động, bao gồm mức độ tập trung thị trường, sự khác biệt của sản phẩm và rào cản gia nhập ngành (Lê Bảo Toàn, Bùi Văn Trịnh và Hoàng Thị Hồng Lộc, 2022).
• Khái niệm chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị: Vận dụng định nghĩa chuỗi cung ứng của Mentzer và ctv (2001), Hunka và ctv (2011) (ba dòng chảy: sản phẩm, tài chính, thông tin qua các khâu cung cấp, sản xuất, phân phối); chuỗi giá trị theo Porter và GTZ (Võ Thị Thanh Lộc và Nguyễn Phú Son, 2016).
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory): Dựa trên Freeman và ctv (2010), Carter và Easton (2011), Searcy (2012), xem xét mối quan hệ lợi ích và sự phối hợp giữa nông dân, trung gian và doanh nghiệp chế biến nhằm tối ưu hóa giá trị toàn chuỗi.
• Mô hình Cấu trúc – Sự vận hành – Kết quả thị trường (SCP): Khởi nguồn từ Mason (1939, 1949), Bain (1951, 1956) và được hoàn thiện bởi Lipczynski và ctv (2005), Church và Ware (2000). Mô hình xem xét mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa Cấu trúc (Structure), Sự vận hành/Thực hiện (Conduct) và Kết quả (Performance).

Khung phân tích SCP thị trường tôm nuôi ĐBSCL

1. Cấu trúc thị trường: Phân tích số lượng người mua - người bán và mức độ tập trung thị phần; rào cản gia nhập ngành (vốn, kỹ thuật, công nghệ, thủ tục); mức độ khác biệt hóa sản phẩm (sản phẩm đạt chuẩn kiểm soát kháng sinh, sản phẩm GTGT so với sản phẩm truyền thống); chính sách chung ngành thủy sản.
2. Sự vận hành của thị trường: Chức năng hoạt động của các tác nhân; chính sách và cơ chế hình thành giá mua bán tôm nguyên liệu; phương thức giao dịch, thanh toán và mối quan hệ liên kết dọc giữa hộ nuôi, trung gian và SFCs.
3. Kết quả thị trường: Chi phí sản xuất kinh doanh, doanh thu, lợi nhuận gộp (GP), tỷ suất lợi nhuận gộp, hiệu quả tài chính và cơ cấu phân phối giá trị gia tăng thuần (GTGT thuần) theo hai nhóm sản phẩm (truyền thống TT và giá trị gia tăng GTGT).

Phương pháp nghiên cứu và công cụ xử lý dữ liệu

• Phương pháp thống kê mô tả: Phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình để mô tả các biến số nhân khẩu học, chi phí, sản lượng và doanh thu.
• Hệ số Gini và Đường cong Lorenz: Đo lường mức độ tập trung và sự bất bình đẳng trong phân bổ thị phần giữa các tác nhân. Hệ số Gini được tính toán dựa trên tỷ lệ phần trăm tích lũy số lượng thương nhân ($P_i$) và lượng sản phẩm bán ra ($S_i$):

$$\text{Gini} = 1 - \sum_{i=1}^{n} (P_i - P_{i-1})(S_i + S_{i-1})$$

• Tỷ lệ tập trung $CR_4$: Đo lường tổng thị phần của 4 tác nhân/doanh nghiệp có quy mô lớn nhất ($CR_4 = \sum_{i=1}^4 S_i$). Dựa trên phân loại của Mohamed và ctv (2015): $CR_4 = 0$ (cạnh tranh hoàn hảo); $0 < CR_4 \le 60$ (cạnh tranh độc quyền); $60 < CR_4 \le 90$ (độc quyền nhóm); $90 < CR_4 \le 100$ (độc quyền).
• Chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI): Tính tổng bình phương thị phần của các đơn vị trên thị trường ($HHI = \sum_{i=1}^n S_i^2 \times 10.000$). Theo chuẩn quốc tế (Mohamed và ctv, 2015; Setiawan và Emvalomatis, 2013): $HHI \le 1.000$ (thị trường cạnh tranh/không tập trung); $1.000 < HHI \le 1.800$ (tập trung vừa phải); $HHI > 1.800$ (tập trung cao).
• Biểu đồ Radar: Đánh giá định tính và trực quan hóa mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rào cản gia nhập thị trường và tác động của các chính sách ngành đối với từng nhóm tác nhân.
• Phương pháp phân tích tài chính chuỗi giá trị và chứng từ kế toán: Phân tích chi tiết các bộ chứng từ mua bán thực tế trong năm 2020 (ngày 20/6/2020 và ngày 28/8/2020), kết hợp số liệu báo cáo tài chính của 4 SFC để tính toán doanh thu, chi phí theo yếu tố, lợi nhuận gộp và giá trị gia tăng thuần trên 1 tấn tôm nguyên liệu cho 2 nhóm sản phẩm (truyền thống TT và giá trị gia tăng GTGT).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi có cấu trúc trong giai đoạn 2019–2020 đối với:
  • 300 hộ nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh tại 3 tỉnh Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng.
  • 30 tác nhân trung gian thu mua tôm (thương lái, đại lý).
  • 4 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tôm quy mô lớn (SFCs): Công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, Công ty Cổ phần Thủy sản Minh Phú Hậu Giang, Công ty Cổ phần Thủy sản Sóc Trăng, Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta.
  • Khảo sát chuyên gia gồm giảng viên, cán bộ quản lý ngành thủy sản và lãnh đạo doanh nghiệp.
• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ niên giám thống kê, báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2018, 2020), số liệu của VASEP (2020) và báo cáo tài chính kiểm toán năm 2020 của 4 SFC khảo sát.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 thiết lập tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò chiến lược của ngành tôm ĐBSCL trong xuất khẩu thủy sản Việt Nam (chiếm 44% kim ngạch toàn ngành năm 2020). Tác giả xác định rõ các khoảng trống nghiên cứu về cấu trúc thị trường, tác động của sự khác biệt hóa sản phẩm và hiệu quả phân phối giá trị gia tăng. Chương này đưa ra mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, 8 câu hỏi nghiên cứu, làm rõ đối tượng nghiên cứu (cấu trúc, sự vận hành, kết quả thị trường), đối tượng khảo sát (300 hộ nuôi, 30 trung gian, 4 SFCs), phạm vi nghiên cứu (3 tỉnh Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng giai đoạn 2016–2020) và kết cấu 5 chương của luận án.

Chương 2. Cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về thị trường, phân loại thị trường, cấu trúc thị trường, chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị và lý thuyết các bên liên quan. Tác giả phân tích nguồn gốc và các thành phần cốt lõi của mô hình SCP (Mason, 1939; Bain, 1951, 1956; Lipczynski và ctv, 2005) gồm Cấu trúc, Sự vận hành và Kết quả. Đồng thời, chương 2 tổng quan có hệ thống các nghiên cứu trong và ngoài nước về kênh phân phối tôm, chức năng tác nhân, các công trình SCP trong nông nghiệp - thủy sản, và các hướng tiếp cận chuỗi sản phẩm tôm tại Việt Nam. Từ việc nhận diện các khoảng trống nghiên cứu, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu SCP ứng dụng riêng cho thị trường tôm nuôi ĐBSCL.

Chương 3. Thiết kế nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình thực hiện nghiên cứu, cấu trúc các bảng câu hỏi khảo sát và phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp/thứ cấp. Tác giả cụ thể hóa khung phân tích SCP cho thị trường tôm nuôi ĐBSCL và trình bày chi tiết các công cụ xử lý định lượng gồm: hệ số Gini, đường cong Lorenz, tỷ lệ tập trung $CR_4$, chỉ số HHI, biểu đồ Radar và phương pháp tính toán lợi nhuận gộp cùng phân tích GTGT thuần theo từng nhóm sản phẩm.

Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là chương nội dung thực nghiệm trọng tâm của luận án, được trình bày qua 5 phần chính:

1. Khái quát tình hình sản xuất và tiêu thụ tôm: Phân tích diện tích, sản lượng tôm nuôi ĐBSCL và 3 tỉnh nghiên cứu giai đoạn 2016–2020; cơ cấu sản phẩm xuất khẩu và 4 thị trường tiêu thụ chính (Mỹ, Nhật Bản, EU, Trung Quốc); tổng thể quy hoạch phát triển ngành tôm Việt Nam đến năm 2030.

2. Phân tích cấu trúc thị trường:

   • Mức độ tập trung thị trường: Đối với hộ nuôi tôm, đường cong Lorenz bám sát đường 45 độ, hệ số Gini thấp cho thấy thị trường mang tính cạnh tranh tự do (người nuôi là người chấp nhận giá, không có quyền lực thị trường). Ngược lại, đối với trung gian và 4 SFCs, hệ số $CR_4$ và chỉ số HHI phản ánh thị trường có xu hướng cạnh tranh độc quyền/tập trung cao, đường Lorenz lệch xa đường phân giác chuẩn.
   • Khác biệt hóa sản phẩm: Được thể hiện rõ ở 2 khía cạnh: (i) Tôm nguyên liệu sạch đạt tiêu chuẩn kháng sinh (KKS) so với tôm thông thường có dư lượng kháng sinh (KS) thông qua phân tích 300 mẫu khảo sát; (ii) Sản phẩm chế biến giá trị gia tăng (GTGT) so với nhóm sản phẩm truyền thống (SP TT).
   • Rào cản gia nhập thị trường: Phân tích qua biểu đồ Radar cho thấy thiếu vốn đầu tư ban đầu và thiếu kiến thức kỹ thuật chuyên môn là hai rào cản lớn nhất đối với người nuôi mới và trung gian; trong khi đối với SFCs, rào cản chính là quy mô vốn đầu tư công nghệ chế biến và yêu cầu đạt các chứng nhận quốc tế (ASC, BAP).
   • Chính sách chung ngành thủy sản: Phân tích tác động của các chính sách tín dụng, quy hoạch vùng nuôi và kiểm soát an toàn vệ sinh thực phẩm.

3. Phân tích sự vận hành của thị trường:

   • Mô tả chức năng và hoạt động: Hộ nuôi thực hiện chức năng sản xuất; trung gian (thương lái, đại lý) thực hiện chức năng thu gom, phân loại, vận chuyển và tài trợ vốn ngắn hạn; SFCs thực hiện chức năng chế biến sâu, cấp đông, kiểm soát chất lượng và xuất khẩu.
   • Cơ chế xác định giá: Giá tôm nguyên liệu giữa hộ nuôi và thương lái/đại lý được hình thành qua thỏa thuận từng ngày; trong khi các SFCs lớn đóng vai trò dẫn đạo giá thị trường do nắm giữ thị phần chế biến và xuất khẩu lớn.
   • Mối liên kết thị trường: Kênh phân phối phụ thuộc lớn vào trung gian (đại lý thu gom chiếm 98% sản lượng của hộ nuôi), liên kết trực tiếp thông qua hợp đồng giữa hộ nuôi và SFCs còn rất thấp (khoảng 2%), các giao dịch chủ yếu dựa trên thỏa thuận miệng.

4. Phân tích kết quả thị trường:

   • Lợi nhuận gộp của hộ nuôi: Chi phí thức ăn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng chi phí sản xuất (chiếm trên 60–70%); hộ nuôi tôm đạt chuẩn không kháng sinh (KKS) đạt biên lợi nhuận gộp cao hơn tôm có kháng sinh (KS).
   • Lợi nhuận gộp của trung gian và SFCs: Phân tích bộ chứng từ mua bán thực tế (ngày 20/6/2020 và 28/8/2020) và báo cáo tài chính năm 2020 của 4 SFC cho thấy doanh thu, chi phí sản xuất kinh doanh theo yếu tố và mức lợi nhuận gộp đạt được ở từng thị trường xuất khẩu.
   • Phân tích hiệu quả tài chính và GTGT thuần giữa 2 nhóm sản phẩm:
     • Khi doanh nghiệp chế biến nhóm sản phẩm GTGT, tổng giá trị gia tăng thuần tạo ra trên 1 tấn tôm nguyên liệu cao hơn đáng kể so với nhóm sản phẩm truyền thống (SP TT).
     • Tuy nhiên, cơ cấu phân phối GTGT và lợi nhuận giữa các tác nhân còn bất bình đẳng: SFCs và trung gian chiếm tỷ trọng lợi nhuận lớn, trong khi hộ nuôi gánh chịu rủi ro dịch bệnh và môi trường cao nhất nhưng nhận tỷ lệ phân phối giá trị gia tăng chưa tương xứng.

5. Thảo luận các kết quả nghiên cứu: Tổng hợp mối quan hệ giữa Cấu trúc – Sự vận hành – Kết quả thị trường; chỉ rõ những khiếm khuyết của thị trường cần hoàn thiện nhằm hạn chế hiện tượng độc quyền định giá và nâng cao tính bền vững cho chuỗi ngành hàng.

Chương 5. Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 tóm tắt các kết luận rút ra từ nghiên cứu cấu trúc, sự vận hành và kết quả thị trường tôm nuôi ĐBSCL. Tác giả đề xuất hệ thống hàm ý chính sách toàn diện ứng với từng thành phần của mô hình SCP và từng nhóm tác nhân; nêu bật ý nghĩa lý luận, thực tiễn và những điểm mới của luận án; đồng thời thẳng thắn chỉ ra các hạn chế nghiên cứu và định hướng các đề tài tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Bổ sung và hoàn thiện khung lý thuyết SCP trong ngành thủy sản: Luận án là công trình nghiên cứu ứng dụng mô hình Cấu trúc – Sự vận hành – Kết quả thị trường (SCP) để phân tích cấu trúc thị trường tôm nuôi tại vùng ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu chứng minh mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa cấu trúc thị trường, hành vi định giá/liên kết và kết quả tài chính của toàn bộ ngành hàng tôm.

2. Đổi mới phương pháp tiếp cận đa công cụ: Luận án kết hợp đồng thời phương pháp phân tích hệ số Gini, đường cong Lorenz, tỷ lệ tập trung $CR_4$, chỉ số HHI, biểu đồ Radar và phân tích tài chính chuỗi giá trị (so sánh sản phẩm truyền thống TT và sản phẩm giá trị gia tăng GTGT) trên cùng một bộ dữ liệu sơ cấp gồm 3 nhóm tác nhân.

3. Làm rõ bản chất phân tầng của cấu trúc thị trường: Luận án chỉ ra sự bất đối xứng trong cấu trúc thị trường: cấp độ sản xuất (hộ nuôi) là thị trường cạnh tranh tự do, trong khi cấp độ thu mua thương mại (trung gian) và chế biến xuất khẩu (SFCs) mang tính chất cạnh tranh độc quyền/tập trung cao, dẫn đến sự bất bình đẳng trong phân phối giá trị gia tăng thuần.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Đối với tác nhân hộ nuôi tôm:

   • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc sản xuất tôm sạch, đạt tiêu chuẩn kiểm soát kháng sinh (KKS) giúp gia tăng trực tiếp giá bán và tỷ suất lợi nhuận gộp so với phương thức nuôi thông thường.
   • Nhận diện rào cản chính về vốn và kỹ thuật, từ đó chỉ ra nhu cầu cấp thiết phải tham gia vào các tổ hợp tác/hợp tác xã để tăng quy mô và nâng cao vị thế đàm phán giá.

2. Đối với tác nhân trung gian:

   • Làm rõ vai trò cầu nối của trung gian trong việc thu gom 98% sản lượng và hỗ trợ thanh khoản/tín dụng ngắn hạn cho người nuôi.
   • Đề xuất chuyển đổi phương thức giao dịch từ thỏa thuận miệng sang các hợp đồng cung ứng minh bạch, gắn kết chặt chẽ với kế hoạch thu mua của nhà máy.

3. Đối với doanh nghiệp chế biến thủy sản (SFCs):

   • Chứng minh định lượng rằng việc gia tăng tỷ trọng chế biến nhóm sản phẩm giá trị gia tăng (GTGT) mang lại hiệu quả tài chính và giá trị gia tăng cho ngành hàng cao hơn rõ rệt so với xuất khẩu sản phẩm truyền thống (SP TT).
   • Chỉ ra sự cần thiết phải chủ động xây dựng vùng nguyên liệu liên kết trực tiếp với hộ nuôi nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định, kiểm soát kháng sinh và đáp ứng tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế (BAP, ASC).

4. Đối với chính sách chung của ngành thủy sản:

   • Cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách tín dụng phục vụ sản xuất tôm, quy hoạch hạ tầng vùng nuôi thâm canh, và kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng kháng sinh từ khâu cung ứng vật tư đầu vào.
   • Đề xuất cơ chế điều tiết minh bạch thông tin giá thị trường nhằm hạn chế sự áp đặt giá của các doanh nghiệp lớn, bảo vệ lợi ích của người nuôi tôm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

1. Phạm vi đối tượng sản phẩm: Luận án tập trung khảo sát sản phẩm tôm thẻ chân trắng nuôi thâm canh (công nghiệp), chưa phân tích mở rộng cho đối tượng tôm sú và các mô hình nuôi sinh thái khác (tôm – lúa, tôm – rừng).
2. Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa tập trung tại 3 tỉnh trọng điểm (Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng), chưa bao quát toàn bộ 13 tỉnh thành thuộc khu vực ĐBSCL.
3. Phạm vi chuỗi chế biến: Nghiên cứu chỉ tập trung vào khâu chế biến thành phẩm xuất khẩu tại SFCs, chưa đi sâu phân tích hiệu quả tài chính từ việc tận dụng và mở rộng chuỗi giá trị phụ phẩm tôm (đầu, vỏ tôm chế biến chitin, chitosan hoặc thức ăn chăn nuôi).
4. Mẫu doanh nghiệp chế biến: Mẫu khảo sát SFCs tập trung vào 4 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu lớn đại diện cho ngành, chưa khảo sát sâu nhóm doanh nghiệp chế biến quy mô vừa và nhỏ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Ứng dụng mô hình SCP để nghiên cứu cấu trúc thị trường cho các đối tượng thủy sản khác như tôm sú, tôm càng xanh và các hình thức nuôi quảng canh cải tiến, tôm sinh thái.
2. Mở rộng địa bàn nghiên cứu ra các tỉnh ven biển khác tại ĐBSCL (Kiên Giang, Bến Tre, Trà Vinh) và các vùng nuôi tôm trọng điểm miền Trung, miền Bắc.
3. Mở rộng nghiên cứu chuỗi giá trị phụ phẩm ngành tôm nhằm đánh giá khả năng tối ưu hóa chi phí và gia tăng giá trị cho toàn ngành hàng.
4. Nghiên cứu sâu hơn về tác động phản hồi của chi phí nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới (R&D) cũng như chi phí xúc tiến thương mại quốc tế đối với cấu trúc thị trường của các doanh nghiệp chế biến thủy sản.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Tài liệu hữu ích trong việc vận dụng lý thuyết tổ chức công nghiệp và mô hình SCP vào nghiên cứu các ngành hàng nông - thủy sản tại các quốc gia đang phát triển. Phương pháp kết hợp đồng thời hệ số Gini, đường cong Lorenz, tỷ lệ $CR_4$, chỉ số HHI và phân tích GTGT thuần theo nhóm sản phẩm là tài liệu tham khảo có giá trị về mặt phương pháp luận nghiên cứu kinh tế ứng dụng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp dữ liệu thực chứng phục vụ xây dựng các quy hoạch ngành tôm đến năm 2030, chính sách phát triển liên kết chuỗi theo Nghị định của Chính phủ, chính sách tín dụng nông nghiệp công nghệ cao và các quy định kiểm soát kháng sinh, truy xuất nguồn gốc sản phẩm thủy sản.
• Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản (SFCs): Cung cấp căn cứ thực tế để các doanh nghiệp hoạch định chiến lược đa dạng hóa sản phẩm, ưu tiên nguồn lực đầu tư chế biến sản phẩm giá trị gia tăng (GTGT), đồng thời thiết kế mô hình liên kết thu mua trực tiếp bền vững với người nuôi tôm.
• Hợp tác xã và hộ nuôi tôm: Giúp người nuôi nhận thức rõ tầm quan trọng của việc tuân thủ quy trình kiểm soát kháng sinh, nâng cao chất lượng sản phẩm và sự cần thiết phải liên kết sản xuất tập trung để tăng sức mạnh thương lượng giá trên thị trường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL được phân loại như thế nào ở từng cấp độ tác nhân?

Kết quả nghiên cứu của luận án chỉ ra cấu trúc thị trường có sự phân tầng rõ rệt:

• Ở cấp độ hộ nuôi tôm: Thị trường mang tính chất cạnh tranh tự do do số lượng người bán rất lớn, quy mô nhỏ lẻ, sản phẩm tương đối đồng nhất, đường cong Lorenz bám sát đường 45 độ và người nuôi hoàn toàn chấp nhận giá thị trường.
• Ở cấp độ tác nhân trung gian và doanh nghiệp chế biến thủy sản (SFCs): Thị trường có xu hướng cạnh tranh độc quyền/tập trung cao, thể hiện qua tỷ lệ tập trung $CR_4$ và chỉ số HHI, trong đó các doanh nghiệp chế biến lớn nắm giữ thị phần chi phối.

2. Sự khác biệt hóa sản phẩm trong ngành tôm ĐBSCL được thể hiện qua những yếu tố nào?

Khác biệt hóa sản phẩm trong luận án được xác định trên hai khía cạnh:

1. Ở khâu nuôi trồng: Sự khác biệt giữa tôm sạch đạt tiêu chuẩn kiểm soát kháng sinh (KKS) so với tôm thông thường có dư lượng kháng sinh (KS).
2. Ở khâu chế biến xuất khẩu: Sự khác biệt giữa nhóm sản phẩm giá trị gia tăng (GTGT – như tôm tẩm bột, tôm sushi, tôm hấp đông rời, tôm xiên que) và nhóm sản phẩm truyền thống (SP TT – tôm đông block sơ chế thông thường).

3. Những rào cản gia nhập thị trường chính đối với các tác nhân là gì?

Dựa trên phân tích biểu đồ Radar:

• Hộ nuôi tôm và trung gian: Rào cản lớn nhất là thiếu vốn đầu tư ban đầu và thiếu kiến thức chuyên môn, kỹ thuật nuôi cũng như kinh nghiệm thị trường.
• Doanh nghiệp chế biến thủy sản (SFCs): Rào cản chủ yếu là quy mô vốn đầu tư lớn cho hệ thống nhà xưởng, công nghệ cấp đông, hệ thống kiểm soát chất lượng và các chứng nhận quốc tế bắt buộc (ASC, BAP, BRC).

4. Cơ chế hình thành giá và thực trạng liên kết giữa hộ nuôi và doanh nghiệp diễn ra như thế nào?

• Giá mua bán giữa hộ nuôi và thương lái/đại lý hình thành chủ yếu qua thỏa thuận từng đợt theo biến động thị trường hàng ngày; các SFCs lớn có vai trò dẫn dắt mặt bằng giá tôm nguyên liệu do có quyền lực thị trường mua lớn.
• Mối liên kết trong ngành còn rất yếu: Đại lý thu gom trung gian mua tới 98% sản lượng của hộ nuôi; tỷ lệ hộ nuôi bán trực tiếp theo hợp đồng liên kết với doanh nghiệp chế biến chỉ chiếm khoảng 2%; giao dịch chủ yếu dựa trên thỏa thuận miệng và uy tín cá nhân, thiếu các cam kết pháp lý dài hạn.

5. Việc sản xuất sản phẩm giá trị gia tăng (GTGT) mang lại hiệu quả ra sao so với sản phẩm truyền thống (SP TT)?

Phân tích tài chính và kế toán quản trị tại 4 SFC cho thấy nhóm sản phẩm GTGT tạo ra giá trị gia tăng thuần trên 1 tấn tôm nguyên liệu cao hơn rõ rệt so với nhóm sản phẩm truyền thống. Tuy nhiên, sự phân phối GTGT trong chuỗi còn bất hợp lý khi phần lớn giá trị gia tăng thuộc về khâu chế biến và thương mại, trong khi người nuôi gánh chịu rủi ro dịch bệnh cao nhất nhưng hưởng tỷ lệ phân phối giá trị gia tăng thấp hơn.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Bảo Toàn là công trình nghiên cứu ứng dụng mô hình SCP để phân tích cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL. Bằng việc kết hợp các công cụ định lượng như hệ số Gini, đường cong Lorenz, chỉ số $CR_4$, HHI cùng phương pháp phân tích chuỗi giá trị và kế toán quản trị trên dữ liệu khảo sát 300 hộ nuôi, 30 trung gian và 4 doanh nghiệp chế biến thủy sản lớn, tác giả đã làm rõ bức tranh phân tầng cấu trúc thị trường, cơ chế vận hành giá và sự phân bổ giá trị gia tăng giữa hai nhóm sản phẩm truyền thống và giá trị gia tăng. Các kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất các hàm ý chính sách nhằm hoàn thiện cấu trúc thị trường, thúc đẩy liên kết chuỗi và nâng cao tính bền vững cho ngành hàng tôm Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Chương này trình bày những vấn đề chung của nghiên cứu như: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát, phạm vi nghiên cứu và cuối cùng là trình bày kết cấu của luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và Tổng quan tài liệu. Chương này trình bày cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu nhằm tìm ra những khoảng trống trong nghiên cứu, làm cơ sở vững chắc cho việc đề xuất mô hình nghiên cứu cho luận án.

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu. Chương này trình bày thiết kế nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Chương này trình bày khái quát tình hình sản xuất và tiêu thụ tôm nuôi vùng ĐBSCL; trình bày kết quả nghiên cứu và thảo luận làm cơ sở đề xuất các hàm ý chính sách.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách. Chương này trình bày kết luận chung và những hàm ý chính sách để hoàn thiện cấu trúc thị trường tôm vùng ĐBSCL. 5 luan an CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU Chương này nhằm hai mục tiêu chính. Một là trình bày cơ sở lý thuyết gồm: Khái niệm về thị trường, Phân loại thị trường, Khái niệm cấu trúc thị trường, Khái niệm về chuỗi cung ứng, Khái niệm về chuỗi giá trị, Lý thuyết các bên liên quan và Mô hình SCP.

Hai là tổng quan có hệ thống những nghiên cứu có liên quan đến chủ đề nghiên cứu bao gồm các nội dung: Kênh phân phối và thị trường tiêu thụ sản phẩm tôm, Chức năng thị trường của các tác nhân tham gia ngành hàng tôm, Liên kết ngang và liên kết dọc trong ngành hàng tôm, Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân, Những giải pháp nâng cấp, hoàn thiện ngành hàng tôm, Các công trình nghiên cứu SCP có liên quan và Các hướng tiếp cận nghiên cứu chuỗi sản phẩm tôm ở Việt Nam. Nhằm tìm ra những khoảng trống trong nghiên cứu, làm cơ sở cho việc đề xuất mô hình nghiên cứu cấu trúc thị trường tôm nuôi vùng ĐBSCL.1 Khái niệm về thị trường Trong suốt những thập kỷ qua, đã có nhiều cách hiểu khác nhau về thị trường và đã được định nghĩa bởi những chuyên gia kinh tế. Thật sự, kể từ năm 1957, Cochrane cho rằng thị trường là một phạm vi hoặc không gian nào đó, bao gồm (a) các lực lượng của cung và cầu đang hoạt động, (b) để xác định hoặc sửa đổi, giá (c) khi quyền sở hữu một số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ được chuyển giao và (d) các thỏa thuận vật chất và thể chế nhất định có thể là bằng chứng (Cochrane, 1957). Đến năm 1970, Bressler và King đưa ra định nghĩa thị trường là một khu vực hoặc bối cảnh trong đó người sản xuất và người tiêu dùng giao tiếp với nhau, nơi các điều kiện cung và cầu hoạt động và quyền sở hữu hàng hóa được chuyển giao (Bressler và King, 1970).

Tuy nhiên, theo Phí Mạnh Hồng (2013) cho rằng: thị trường thường được hiểu là nơi diễn ra sự mua, bán các hàng hóa và dịch vụ, hình dung đơn giản nhất về thị trường giống cái chợ, nơi mà người ta tập họp lại để tiến hành các giao dịch về hàng hóa. Tuy nhiên, đây là quan điểm nhỏ hẹp về thị trường, vì chỉ nhấn mạnh đến tính chất địa lý của thị trường và chỉ thích hợp với những nơi mà các quan hệ thị trường chưa phát triển. Trong các nền kinh tế thị trường phát triển, các giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ có thể diễn ra mà không cần gắn với một địa điểm cụ thể. Người ta có thể tiến hành các thỏa thuận về mua bán hàng hóa với nhau qua điện thoại, fax hay 6 luan an thư điện tử.

Các hàng hóa có thể được vận chuyển từ nơi này đến nơi khác mà không cần lấy một cái địa điểm nào đó làm trung gian. Các thỏa thuận về hàng hóa, sự vận động của tiền tệ có thể độc lập với các dòng vận động của hàng hóa trên thị trường. Như thế, nói đến thị trường, cần chú ý đến nội dung kinh tế mà nó biểu thị chứ không phải hình dung nó như một nơi mà những nội dung này xảy ra Phí Mạnh Hồng (2013). Theo Võ Thị Thanh Lộc và Nguyễn Phú Son (2016).

Khái niệm thị trường được định nghĩa theo quan điểm cổ điển và hiện đại. Định nghĩa cổ điển về thị trường: Là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ trực tiếp hoặc gián tiếp. Có nghĩa là đồng nhất thị trường với chợ và những địa điểm mua bán hàng hóa cụ thể (ở các ấp, xã, thị trấn và thành phố). Định nghĩa hiện đại về thị trường: Là quá trình người mua và người bán tác động qua lại lẫn nhau để giải quyết giá cả và số lượng hàng hóa mua bán.

Có nghĩa là thị trường được hình thành qua một quá trình hơn là tại một thời điểm cụ thể. Thị trường là một nhóm người có nhu cầu về sản phẩm/dịch vụ với số lượng lớn và có khả năng thanh toán.2 Phân loại thị trường Theo Phí Mạnh Hồng (2013), thì có hai dạng cấu trúc thị trường lớn: thị trường cạnh tranh hoàn hảo và thị trường cạnh tranh không hoàn hảo. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo Là thị trường mà ở đó mỗi người bán hay mỗi doanh nghiệp riêng biệt không có khả năng kiểm soát, chi phối giá cả hàng hóa. Tại thị trường này, doanh nghiệp chỉ là người chấp nhận giá.

Mức giá trên thị trường được hình thành như là kết quả tương tác chung của tất cả những người bán và người mua. Mỗi doanh nghiệp cụ thể, bằng hành vi riêng biệt của mình, không có khả năng tác động đến mức giá này, doanh nghiệp trên thực tế không có quyền lực thị trường (Phí Mạnh Hồng, 2013). Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo Là dạng thị trường mà ở đó mỗi người bán hay doanh nghiệp riêng biệt ít nhiều có khả năng kiểm soát hay chi phối giá cả hàng hóa. Một doanh nghiệp cạnh tranh không hoàn hảo không phải là một kẻ chấp nhận giá.

Bằng nhiều cách khác nhau, doanh nghiệp có thể thay đổi được mức giá hàng hóa, nói cách khác, đó là một doanh nghiệp có quyền lực thị trường” (Phí Mạnh Hồng, 2013). Có nhiều dạng thị trường cạnh tranh không hoàn hảo: thị trường độc quyền, thị trường độc quyền nhóm, hay thị trường cạnh tranh có tính chất độc quyền. 7 luan an - Thị trường độc quyền (độc quyền thuần túy): xét từ phía người bán, chỉ có một doanh nghiệp duy nhất cung ứng hàng hóa. Không có đối thủ cạnh tranh, doanh nghiệp này thường có quyền lực thị trường lớn.

Nó thường có thể định giá hàng hóa cao hơn nhiều so với mức giá có tính chất cạnh tranh tương tự (Phí Mạnh Hồng, 2013). - Thị trường độc quyền nhóm: là thị trường mà trên đó chỉ có một nhóm nhỏ những người sản xuất được gọi là thị trường độc quyền nhóm hay độc quyền tập đoàn. Trên thị trường loại này, các doanh nghiệp thường có quyền lực thị trường hay khả năng kiểm soát, chi phối giá, vừa có thể cạnh tranh với nhau để giành thị trường, vừa có khả năng thỏa thuận để cùng khống chế thị trường (Phí Mạnh Hồng, 2013). - Thị trường cạnh tranh có tính độc quyền: số lượng doanh nghiệp cùng kinh doanh một loại hàng hóa tương đối lớn.

Những doanh nghiệp trên thị trường này có nhiều điểm giống các doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, song lại có khả năng chi phối giá cả hàng hóa một cách hạn chế (Phí Mạnh Hồng, 2013).3 Khái niệm cấu trúc thị trường Theo Nguyễn Văn Ngọc (2006), “Cấu trúc thị trường là khái niệm để chỉ cách thức tổ chức của thị trường. Cấu trúc thị trường cũng được khái niệm là những đặc điểm của tổ chức thị trường dường như ảnh hưởng chiến lược đến bản chất của cạnh tranh và giá cả trong thị trường (Olukosi và ctv, 2007). Một khái niệm khác, cấu trúc thị trường là một hệ thống phân loại cho các đặc điểm chính của thị trường, bao gồm số lượng công ty, sự giống nhau của các sản phẩm họ bán và dễ dàng ra vào thị trường (Tucker, 2010). Từ những khái niệm trên, tác giả khái niệm cấu trúc thị trường sản phẩm tôm nuôi như sau: Cấu trúc thị trường sản phẩm tôm nuôi đề cập đến những đặc điểm tổ chức của thị trường có khả năng ảnh hưởng đến sự vận hành và kết quả hoạt động của thị trường như mức độ tập trung thị trường, sự khác biệt của sản phẩm và những rào cản gia nhập thị trường (Lê Bảo Toàn, Bùi Văn Trịnh và Hoàng Thị Hồng Lộc, 2022).

Mặc khác, theo Lê Văn Thu (2015), sự hình thành và phát triển của chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi về cơ bản cũng giống như sự hình thành và phát triển của các chuỗi cung sản phẩm của nhiều ngành nông nghiệp khác. Chính vì vậy, theo quan điểm của 8 luan an nghiên cứu này cấu trúc thị trường sản phẩm tôm nuôi cũng giống như cấu trúc thị trường sản phẩm của nhiều ngành nông nghiệp khác.4 Khái niệm về chuỗi cung ứng Theo Mentzer (2001) chuỗi cung ứng được định nghĩa là: một bộ ba hoặc nhiều thực thể (tổ chức hoặc cá nhân) trực tiếp tham gia vào dòng chảy thượng nguồn và hạ nguồn các sản phẩm, dịch vụ, tài chính và/ hoặc thông tin từ nguồn cho khách hàng. Mentzer và ctv (2001) xác định ba mức độ phức tạp của chuỗi cung ứng: chuỗi cung ứng trực tiếp, chuỗi cung ứng mở rộng và chuỗi cung ứng cuối cùng. Chuỗi cung ứng trực tiếp bao gồm một công ty, một nhà cung cấp và một khách hàng tham gia vào các dòng sản phẩm, dịch vụ, tài chính và/ hoặc thông tin trong thượng nguồn và/ hoặc hạ nguồn.

Chuỗi cung ứng mở rộng bao gồm các nhà cung cấp và khách hàng của tổ chức đầu mối, tất cả đều tham gia vào các luồng sản phẩm, dịch vụ, tài chính và/ hoặc thông tin từ điểm xuất phát đến điểm tiêu thụ. Chuỗi cung ứng cuối cùng, nó bao gồm tất cả những người tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến dòng sản phẩm, dịch vụ, tài chính và thông tin từ nhà cung cấp ban đầu đến khách hàng cuối cùng. Theo Hunka và ctv (2011) thì không có một định nghĩa duy nhất về chuỗi cung ứng, chuỗi cung ứng là toàn bộ mạng lưới các cơ sở có liên quan đến các chức năng mua sắm nguyên liệu, chuyển đổi nguyên vật liệu sang sản phẩm trung gian và thành phẩm và phân phối thành phẩm hoặc dịch vụ.