Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vi rút gây bệnh và véc tơ truyền bệnh 1. Tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết Dengue Do vi rút Dengue thuộc nhóm Flavivirus, học Flaviviridae với 4 típ huyết thanh DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4 [2], [3]. Véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue Bệnh không lây truyền trực tiếp từ người sang người mà do muỗi đốt người bệnh rồi truyền vi rút sang người lành qua vết đốt.
Ở Việt Nam, hai loài muỗi truyền bệnh SXHD là Aedes aegypti và Aedes albopictus, trong đó quan trọng nhất là Aedes aegypti [3]. Muỗi Aedes bị nhiễm vi rút, khi đốt người sẽ truyền vi rút qua vết đốt. Muỗi bị nhiễm vi rút thường sau 8 – 12 ngày sau hút máu có thể truyền bệnh và truyền bệnh suốt đời [3]. Nhiều nghiên cứu về véc tơ truyền bệnh SXHD đã được tiến hành trong nhiều năm của nhiều tác giả khác nhau đều khẳng định Aedes aegypti là véc tơ truyền bệnh chính trong các vụ dịch SXHD ở Việt Nam.
Muỗi Aedes aegypti Hình 2. Muỗi Aedes albopictus Đặc điểm sinh lý, sinh thái của muỗi Aedes aegypti: ở các tỉnh phía Nam, Aedes aegypti phân bố rộng khắp các tỉnh, các vùng; trừ một số nơi thuộc các huyện miền núi cao, tỉnh Lâm Đồng, có thể gặp Aedes aegypti ở mọi nơi; đặc biệt là những thành phố, thị xã đông dân, các vùng đồng bằng ven biển, nơi thiếu nước ngọt người dân phải dùng nhiều vật chứa nước dự trữ suốt mùa khô. Chúng rất thích hút 6 máu người và thường sống ở trong nhà gần người, đậu nghỉ ở những nơi tối, trên quần áo sẫm màu treo trên móc áo. Muỗi thường hoạt động đốt người vào ban ngày, hoạt động cao điểm là lúc sáng sớm và chiều tối.
Vòng đời của muỗi Những đặc điểm sinh học của loài muỗi này cần chú ý là: sự tồn tại khá lâu của trứng, chịu đựng được nhiều tháng trong mùa khô. Các ổ chứa loăng quăng (bọ gậy) thông thường là: ổ chứa tự nhiên như hốc cây, thân tre, vỏ ốc, kẽ bẹ lá (thơm, chuối, môn,.) ít khi gặp trên hốc đá. Ổ chứa nhân tạo như lu, khạp, hồ, phuy, chai lọ, chân chén chống kiến, lọ hoa, những vật dụng phế thải xung quanh nhà có chứa nước,. Lịch sử và tình hình sốt xuất huyết Dengue 1.
Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút cấp tính, gây dịch do muỗi truyền. Sốt xuất huyết là bệnh do vi rút có véc tơ là muỗi truyền lây lan nhanh nhất thế giới. Trong 50 năm qua, tỷ lệ đã tăng lên 30 lần với sự mở rộng địa lý ngày càng tăng ở các nước mới, và trong thập niên hiện nay, từ thành thị đến nông thôn. Ước tính có 50 triệu người nhiễm Dengue hàng năm và 2,5 tỷ người sống trong các vùng có nguy cơ cao về Dengue [72].
Đại dịch SXHD bắt đầu từ những năm cuối thế kỷ 20 với số mắc hàng năm khoảng 10 triệu người, trong đó có hơn 90% trường hợp mắc là trẻ em dưới 15 tuổi. 7 Tỷ lệ chết trung bình là 5% với khoảng 240.000 trường hợp mỗi năm. Trong 40 năm qua, SXHD đã vượt ra khỏi Đông Nam Á, lan sang Tây Thái Bình Dương, châu Mỹ, phía Đông Địa Trung Hải và cuối cùng là Châu Phi và vùng biển Ca-ri-bê và có mặt trên 100 nước và lãnh thổ. Vào ngày 13/10/2011 trên trang web của Tổ chức y tế Thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương, WHO đã kêu gọi các nước cam kết và phối hợp hành động chống lại sốt xuất huyết; và Tiến sĩ Shin cũng nói rằng: “Sự tham gia của cộng đồng là một yếu tố quan trọng trong công tác kiểm soát và phòng chống bệnh sốt xuất huyết và mỗi người đều có vai trò quan trọng trong việc này” [69].
Những khu vực có khí hậu nhiệt đới đều là những vùng có nguy cơ cao của dịch SXHD với cả 4 típ vi rút. Trong thông báo của Tổ chức Y tế thế giới, SXHD tăng đáng kể trong 5 năm đầu của thập niên của thế kỷ này và đã phát hiện 925.896 ca gần gấp 2 lần so với cùng kỳ 1990 – 1999 (479. Theo Tổ chức Y tế thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, tình hình SXHD năm 2007 ở các nước trên thế giới và trong khu vực diễn biến phức tạp. Tình hình SXH Dengue các nước trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương 9 tháng đầu năm 2007 Nước, vùng M/100.000 So sánh với cùng kỳ Mắc Chết Chết/mắc lãnh thổ dân năm 2006 Inđônêsia 68.636 748 28,4 1,08% Số mắc tăng gấp 3 lần Thái Lan 21.251 14 32,5 0,08% Số mắc tăng 36% Malaysia 31.279 67 130,6 0,2% Số mắc tăng 48% Singapore 3.597 3 81,2 0,08% Số mắc tăng 89% Campuchia 30.431 327 223,6 1,07% Số mắc tăng gấp 3 lần Lào 2.270 4 36,5 0,18% Không có so sánh Philippines 7.361 73 8,4 0,99% Không có so sánh Số mắc tăng 51% chết Việt Nam 75.
Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam Bệnh sốt xuất huyết Dengue lần đầu tiên được ghi nhận vào năm 1958. Dengue là một trong 10 căn bệnh truyền nhiễm hàng đầu tại Việt Nam. Tỷ lệ tử vong và tỷ lệ mắc bệnh cao nhất xảy ra vào thập kỷ qua, từ 1999 – 2007. Có khoảng 70 triệu người sống ở vùng có nguy cơ sốt xuất huyết tại Việt Nam [73].
Trung bình hàng năm có khoảng 75.700 trường hợp mắc sốt xuất huyết, với trung bình 170 trường hợp tử vong. Dịch bùng phát nghiêm trọng vào những năm 1983, 1987, 1991 và 1998. Trên 80% các trường hợp tử vong là ở trẻ em dưới 15 tuổi [73]. Bệnh SXHD lưu hành rộng rãi ở vùng châu thổ sông Hồng (miền Bắc), đồng bằng sông Cửu Long (miền Nam) và dọc theo bờ biển miền Trung; bệnh không chỉ xuất hiện ở đô thị mà cả vùng nông thôn, nơi có muỗi véc tơ truyền.
Trong những năm gần đây chỉ số mắc bệnh cao nhất được thông báo ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh ven biển miền Trung; tuy nhiên những số liệu mới đây đã chỉ ra rằng bệnh đã phát triển đến vùng cao nguyên Trung bộ, nơi đang phát triển đô thị mới với điều kiện cung cấp nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường kém. Dịch SXHD bùng nổ theo chu kỳ với khoảng cách trung bình từ 4 – 5 năm và vụ dịch lớn mới xảy ra; năm 1998, có số mắc và chết cao (mắc 234. Tình hình mắc và chết SXHD ở Việt Nam từ 2000 – 10/2011. [68], [70] Năm Số mắc Tỷ lệ mắc/100.000 dân Số chết Tỷ lệ chết/mắc (%) 2000 25.618 - 59 0,09 Ghi chú: số liệu được tính đến tuần thứ 52 hàng năm.
Trẻ em dễ bị nhiễm hơn người lớn; ở trẻ em nhiễm vi rút Dengue thường biểu hiện nhẹ, trong khi ở người lớn thường gây ra nhiều triệu chứng, đặc biệt là xuất huyết tiêu hóa nặng. Từ năm 2000 – 2005 tỷ lệ người lớn (> 15 tuổi) chiếm khoảng 30% tổng số mắc hàng năm. Trong tổng số trường hợp mắc và tử vong tính đến 30/11/2011 tại Việt Nam, thì miền Nam – Việt Nam chiếm đến 87% trường hợp mắc (55.565 trường hợp) và 97% số trường hợp tử vong (57 trường hợp) [70]. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue ở thành phố Cần Thơ Bảng 1.
Số trường hợp mắc và chết do SXHD của thành phố Cần Thơ từ năm 2008 đến 9 tháng đầu 2011 Năm Mắc Chết Mắc/100.280 1 111,3 2010 975 4 125,5 9 tháng 2011 578 0 - (Nguồn: Trung tâm Y tế dự phòng thành phố Cần Thơ) Hàng năm số trường hợp mắc SXHD của thành phố Cần Thơ dao động ở mức từ 1.300 trường hợp và đặc biệt năm 2010 có 4 trường hợp tử vong do SXHD tại Tp. Mặc dù địa phương và ngành y tế đã triển khai các hoạt động phòng chống và hàng năm có ít nhất 2 chiến dịch ra quân dọn dẹp vệ sinh môi 10 trường diệt loăng quăng và phun hóa chất dập dịch, nhưng số trường hợp mắc SXHD vẫn còn cao. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue ở quận Ô Môn Bảng 1. Số trường hợp mắc và chết do SXHD của quận Ô Môn từ năm 2007 đến 9 tháng đầu 2011 Năm Mắc Chết Mắc/100.000 dân 2007 237 0 179,58 2008 231 0 196,64 2009 197 0 139,08 2010 254 1 188,33 9 tháng 2011 71 0 - (Nguồn: Trung tâm Y tế dự phòng quận Ô Môn) 1.
Bệnh sốt xuất huyết Dengue ảnh hưởng đến kinh tế - xã hội Bệnh SXHD là mối nguy cơ đe dọa đến sức khỏe, tính mạng của người dân, gây ảnh hưởng đến sức lao động ở người lớn và kinh tế gia đình bị giảm sút do người lớn phải chăm sóc trẻ ốm. Bhavsar và các cộng sự (2010) qua nghiên cứu ở các bệnh viện tư nhân ở Ấn Độ đã chỉ ra rằng: chi phí trung bình cho một ca bệnh là 585,57 đôla, với 439,44 đôla cho chăm sóc y tế trực tiếp và 146,13 đôla cho các chi phí gián tiếp. Nghiên cứu đã cho thấy chi phí cho một ca bệnh đặt ra những thách thức lớn, thậm chí đối với các hộ gia đình thuộc tầng lớp trung lưu [39]. Nguyễn Thị Kim Tiến và Lương Chấn Quang (2010) đã chỉ ra rằng chi phí bình quân cho mỗi một trường hợp mắc sốt xuất huyết Dengue đối với trẻ em dưới 15 tuổi là 77,6 đôla Mỹ; sốc sốt xuất huyết Dengue là 126,2 đôla Mỹ [30].
Ảnh hưởng của SXHD đến nền kinh tế còn lớn hơn nhiều, điển hình là hàng năm ngân sách nhà nước phải chi hàng trăm tỷ đồng cho Dự án phòng chống SXHD Quốc gia; ngoài ra Chính phủ còn phải chi thêm hàng tỷ đồng cho công tác dập dịch đột xuất. Từ đó, cho thấy chi phí điều trị cho SXHD là rất lớn, nếu chúng ta có biện 11 pháp kiểm soát véc tơ hiệu quả chúng ta sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí cho việc điều trị bệnh SXHD. Ngoài ra, còn góp phần bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue 1.
Vắc xin dự phòng Tại Việt Nam, theo Bộ Y tế thì đến nay bệnh SXHD chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng bệnh, vì vậy diệt véc tơ đặc biệt là diệt bọ gậy (loăng quăng) với sự tham gia tích cực của từng hộ gia đình và cả cộng đồng là biện pháp hiệu quả nhất trong phòng chống SXHD [3]. Phòng chống véc tơ truyền bệnh SXHD 1. Giám sát bọ gậy Giám sát thường xuyên: 1 tháng 1 lần cùng với giám sát muỗi trưởng thành. Sau khi bắt muỗi, tiến hành điều tra bọ gậy bằng quan sát, ghi nhận ở toàn bộ dụng cụ chứa nước trong và quanh nhà.
