Chương IT: Vài nét về kh ôn g gia n ng hệ thu ật tro ng thơ ca Việ t Na m Chươ ng LI; Đặ c đi ểm kh ôn g gia n ng hệ thu ật tro ng thơ Ng uy ễn Bín h Phần thứ ba: KẾT LUẬN Luận văn tốt nghiệp - Không gian nghệ thuật trong thơ Vguyễn Binh Phan thứ hai a L2 bd ‹ Ti in Lì - HOF DUNG Chuong I KHÁI NIỆM KHONG GIAN NGHỆ THUAT I. QUAN NIEM VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT CUA CÁC NHÀ NGHIÊN CUU Không gian là một trong những phương diện và củng là một phương tiện quan trọng của nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng. Nghiên cứu vấn để không gian trong nghệ thuật mà ở đây là trong văn học là khám phá một yếu tố thi pháp, giúp ta vừa cảm thụ tác phẩm văn học trong cái cụ thể ~ sáng tao của nó, vừa định hình được đặc điểm của các thể loại, quan niệm nghệ thuật và phong cách nhà văn. nhà thơ, Với tư cách là một trong những phương thức tổn tại của thế giới vật chất, không gian đi vào văn học như là phương thức tổn tại của các nhân vật.
các biến cố, các quan hệ,. Tuy nhiên không phải mọi hiện tượng của hiện thực khách quan di vào van học một cách nguyên si máy móc mà được nhào nặn, được tái tạo lại thông qua tư tưởng, tình cảm và tài nang của nhà văn, nhà thơ để trở thành hình tượng nghệ thuật. Tùy theo vào từng thời kỳ văn học, trào lưu, bộ phận văn học mà cảm hứng có khác nhau. Cũng chính vì thế mà bút pháp tạo hình không gian nghệ thuật có khác nhau.
Thậm chí trong cùng một trào lưu, bộ phận văn học, tùy thuộc vào từng tác giả mà cách tạo hình không gian có khác nhau về hình khối, đường nét, màu sắc. Vì vậy mà nhà nghiên cứu Trần Đình _Sử đã đưa ra quan niệm của mình vẻ không gian nghệ thuật: "Không gian nghệ thuật là một quan niệm về thế giới và con người, như là một phương »,. thức chiếm lĩnh thực tại, khái quát tư tưởng - thẩm mỹ để từ đó lí giải khả năng phản ánh hiện thực của một hệ thống thơ nhất định”. (') (1) Trấn Đình Sử - Th: pháp the Tổ Hữu, Nxb.
tr 165 Luận van tốt nghiệp Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Bính Nói một cách khác: “Không gian nghệ thuật vừa là hình thức tổn tại của hình tượng, vừa là một lĩnh vực quan trọng thể hiện đặc điểm tư duy nghé thuật và kha nang chiếm lĩnh thế giới thơ”. (`) Cùng chung quan niệm về không gian nghệ thuật như trên, #fuỳnh Nhu Phương đã có nhận xét: “Trong tác phẩm văn học, không gian vừa là hình thức hiện hữu của con người, vừa là kí hiệu nghệ thuật thuộc về thế giới sáng tạo của người nghệ sĩ, nó bộc lộ cái nhìn của nhà văn trước người đời và đời người ". (>) Đặt con người trong một không gian cụ thể con người cũng sẽ có những hành đông, suy nghĩ rất cụ thể. Không gian đó, hoàn cảnh, môi trường đó sẽ góp phần tạo ra mối quan hệ giữa con người với con người, sẽ chí phối cách nghĩ suy, tình cảm, ước mơ.
sẽ làm cho con người bộc lộ những đặc tính của mình. Và đó cũng chính là suy nghĩ, tình cảm của nhà văn, nhà thơ trước cuộc đời. Ngoài ra, không gian không chỉ được tạo nên bởi khung cảnh của âm thanh hay màu sắc mà còn được tạo nên bởi thế giới tinh thần, hiện thực trong tưởng tượng. Nó không chỉ đơn thuần là không gian con người sống, sinh hoạt mà còn là không gian trong mơ ước, trong khát khao hay hoài niệm để con người gửi gắm tâm tư.
Chính vì vậy mà Trần Đình Sử đã có ý kiến: “Không gian nghệ thuật có nhiều lớp, ngoài ba chiểu của không gian vật lý thông thường còn có chiéu không gian tâm tưởng — không gian của cảm xúc, của hồi tưởng, của ước vọng ”.(”) Khi Hàn Mặc Tử viết: “Sao anh không về chơi thôn Vi Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên Vườn ai mướt quá xanh như ngọc ” thì đó là không gian thực. Không gian ở đây được thể hiện có đường nét, có hình khối. Doc lên ta có thể hình dung ngay ra được khoảng không gian đó như thế nào. Nhưng khi Hàn Mặc Tử viết: “Thuyền ai đậu bến sông trăng đó Có chở trăng về kịp tối nay" (1) Trần Đình Sử - Thi pháp thơ Tổ Hữu - NXB Giáo duc, 1995, tr 166 (2) Nguyễn Văn Hanh, Huỳnh Như Phương - Lí luận văn học-Vấn để và suy nghĩ, NXB Giáo duc, 1998, tr 177, 178 (3) Trần Đình Sử - Giáo trình thi pháp học.
HCM, 1993, tr 50 Luận văn tốt nghiệp Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Bính thì đó đã là không gian của tâm tưởng. của ước vọng. Vang trăng kia là vâng trang hanh phúc của nhà thơ, Nó là nổi khát khao được giao cảm với cuộc đời. Nếu thuyền trăng không kịp đến thì niém hi vọng tan biến chỉ còn là nỗi tuyệt vọng đớn đau.
Con thuyén chở trăng kia có thực hay chi ảo ảnh? Đó chính là mơ ước và cũng là sự vô vọng của thi nhân bởi nhà thơ hiểu rằng quay về với cuộc đời là điểu không thể thực hiện được. (Hàn Mặc Tử lúc này đã bị bệnh phong) Trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, nhà văn Thạch Lam khi miêu tả không gian phố huyện về đêm buồn tẻ, yên tĩnh và tràn ngập bóng tối để nói lên sự nghèo nàn, tim tối với những con người lam lũ, mòn mỏi không có tương lai thì đó là không gian thực. Nhưng khi ông miêu tả hình ảnh đoàn tàu với những toa đèn sáng trưng, sang trọng chạy vụt qua phố huyện thì không gian ở đây đã là không gian của tâm tưởng. Đoàn tàu như sự gợi nhớ về một thế giới xa xăm trong kí ức của bé Liên, một thế giới sôi động và tràn ngập ánh sáng.
Hình ảnh đoàn tau còn là niém chờ đợi và ước mơ về một ngày mai tươi sáng hơn của con người nơi phố huyện nghèo nàn này. Lê Ngọc Trà cũng đồng quan điểm với các ý kiến trên: " Nghệ thuật bao giờ cũng là tiếng nói tình cảm của con người, là sự bộc lộ gidi bày và gửi gấm tâm tư, là nói ra những điều chất chứa trong lòng(.)Và nghệ thuật bao giờ cũng là hành động gắn lién với cảm xúc mạnh mẽ của con người với sự rung động của con tim ”(!). Và văn học là nghệ thuật. Không gian nghệ thuật có nhiều kiểu: không gian sinh hoạt, không gian xã hội, không gian vũ trụ, không gian địa lý.
Thơ là sự giãi bay, là “giải thoát” (chữ của Tố Hữu), cởi bỏ gánh nặng của những ấn tượng. những trăn trở day dp. Bởi vì: “Tho gắn liền với chiéu sâu tâm hồn, với thế giới nội tâm sâu kín của con người "(!). Phản ánh được không gian, lựa chọn, sắp xếp, tổ chức, kết cấu không gian là thể hiện tư duy nghệ thuật của nhà thơ, vốn ngôn ngữ cùng những trải nghiệm cuộc đời.
Ở đó nhà thơ bộc lộ sư sáng tạo và phong cách thơ của mình: “Vitng trang từ độ lên ngôi Năm năm bến cũ em ngồi quay tơ Để tóc vướng vẫn thơ sầu rung Mái tóc buồn thơ cũng buồn theo” (Thơ sầu rụng - Lưu Trọng Lư) (1) Lẻ Ngọc Trà ~ Li luận và van học. Nxb Trẻ, Tp. 1990, tr 6&8 (2) Hà Minh Đức (chủ biến) — Lí luận Van học, Nxb Giáo dục, 1998. tr 166 10 Luận văn tốt nghiệp Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Bính “Hon một loài hoa đã rụng cành Trong vườn sắc đỏ rủa màu xanh” (Đây mùa thu tới - Xuân Diệu) Hình tượng không gian là một trong những yếu tố quan trọng không thể thiếu trong một tác phẩm văn học.
Vai trò của nó trong tác phẩm không chỉ đơn giản dừng lại ở việc xác định nơi chốn diễn ra các sự kiện, nơi gặp gỡ chủ quan của các nhân vật, *Khó mà hiểu được con người nếu không hiểu được không gian tổn tai của nó"”.(!) mà không gian nghệ thuật còn là phương tiện để nhà thơ, nhà văn bộc lộ quan điểm thẩm mĩ của mình, Việc xác định được không gian nghệ thuật sẽ giúp chúng ta hiểu đúng hơn các yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm cũng như trình độ chiếm lĩnh thế giới thơ của tác giả. Nếu trong văn xuôi, không gian được xác định bởi khuôn khổ của nội dung cốt truyện và môi trường sinh sống của nhân vật thì ở thơ, không gian nghệ thuật trở nên khó xác định bởi sự vận động của mạch cảm xúc và sự biến hóa của hình tượng thơ đã làm nhòe đi ranh giới giữa không gian rộng và hẹp, không gian cao và thấp, không gian tĩnh và động, không gian vật thể và không gian tâm tưởng. Không phải ngẫu nhiên mà người ta thường nói “thế giới", “va tru”. “Va", “giới” là không gian, “tru”, “thế” là thời gian.
Trong bước đi của không gian ta nhận biết được bước chân của thời gian. Vì vậy khi bàn đến vấn để không #ian trong tác phẩm bao giờ ta cũng phải gắn nó trong mối quan hệ với thời gian, có như thế mới tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh của thế giới nghệ thuật. Bakhtin cũng đã đưa ra quan niệm “thời - không” khi nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết của Dostoievski. Song như vậy không có nghĩa là đồng nhất chúng làm một mà mỗi mặt có một vai trò khác nhau.
Tùy mỗi thời kỳ văn học, thể loại van học, đồng văn học và tùy mỗi nghệ sĩ mà họ nghiêng về thời gian nghệ thuật hay không gian nghệ thuật. Vì lẽ đó mà người ta xem Xuân Diệu là nhà thơ của thời gian, Huy Cận và Hàn Mặc Tử là nhà thơ của không gian. Chẳng hạn như không gian trong thơ Hàn Mặc Tử là "không gian bao la, vĩnh hằng, bất tử. Không gian ấy là điểm tựa nâng đỡ hồn thơ trước thời gian hữu hạn đẩy khổ đau của cuộc đời ".
(2) (1) Trần Dinh Sử - Thi pháp thơ Tế Hữu, Nxb Giáo dục, 1995, tr 164 (2) Phùng Quý Nhâm - Thẩm định van học, Nxb Văn nghệ, Tp. 1991, tr 141 Luận van tốt nghiệp Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Bính Mat khác: * Ý thức của nhà văn vừa phản ánh những quan hệ thời gian — không gian hiện thực, vừa nhân thức đánh giá, phán xét những quan hệ ấy. Do vậy mà thời gian và không gian trong vân học không chỉ là vấn dé thuần túy nghệ thuật mà còn là vấn dé thế giới quan, vấn dé tư tưởng.