CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE TÀI SAN VÔ HÌNH VÀ ĐỊNH GIÁ TÀI SẢN VÔ HÌNH 1. 1 Vai trò và tầm quan trọng của tài sản vô hình và định giá tài sản vô hình Tài sản trí tuệ hiện nay đóng vai trò ngày càng quan trọng trong sự thành công của doanh nghiệp. Tài sản trí tuệ hay còn gọi là tài sản vô hình có thể bao gồm: bằng sáng chế, bản quyền tác gia, thương hiệu. Tài sản vô hình giúp doanh nghiệp tao ra dấu hiệu khác biệt trong thương trường, đồng thời tạo ra những dấu ấn riêng có dé đảm bảo doanh nghiệp phát triển, có nhiều cơ hội đặc biệt và thành công chung.
Để tài sản vô hình mang lại giá trị lâu dài cho doanh nghiệp thì việc xác định đúng giá trị của nó là khâu quan trọng nhất trong quá trình hình thành và sử dụng hiệu quả. Định nghĩa tài sản vô hình Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 04 — “Tài sản cố định vô hình” được định nghĩa như sau: “Tài sản có định vô hình là những tài sản không có hình thái vật chất nhưng xác định được giá trị và do doanh nghiệp nắm giữ, sử dụng trong sản xuất, kinh doanh, cung cấp dịch vụ hoặc cho các đối tượng khác thuê phù hợp với tiêu chuẩn ghỉ nhận tài sản có định vô hình. Theo Ủy ban Tiêu chuẩn Tham định giá quốc tế "Tài sản vô hình là những tài sản thể hiện ra bằng những lợi ích kinh tế, chúng không có cấu tạo vật chất, mà tạo ra những quyền và những ưu thế đối với người sở hữu và thường sinh ra thu nhập cho người sở hữu chúng". § Còn theo chuẩn mực kế toán quốc tế số 38 — “Intangible assets” thì tài sản vô hình là các tài sản không thể xác định được chính xác giá trị về mặt tiền tệ và hình thái vật chất.
Trong quá trình phát triển, tài sản vô hình mang lại một giá trị cao và đóng vai trò trọng yếu đối với một doanh nghiệp. Hơn nữa, các tài sản trí tuệ như vậy cần được xác định đúng giá trị cho mục đích kế toán, thuế, các vụ mua bán, hợp nhất. Tuy nhiên, việc xác định giá trị của các tài sản này hiện nay còn gặp nhiều khó khăn do việc áp dụng các công thức tính toán, phương pháp tính toán, điều kiện tính toán. Nội dung quan trọng này cũng nhằm hướng tới việc sẽ sử dụng giá trị theo mục đích báo cáo tài chính.
Dựa trên chuẩn mực FASB số 141 và 142, đặc biệt nó còn được sử dụng cho kiểm toán viên và các nhà đầu tư đánh giá đúng giá trị tài sản vô hình mà doanh nghiệp đã kê khai trên các báo cáo. Dưới đây là 20 bước cụ thể trong việc xác định giá trị tài sản vô hình theo quy định của chuẩn mực quốc tế ( VN Economy). Bước 1: Kiểm tra tinh pháp lý của tài sản Trước khi xác định giá trị tài sản vô hình, cần phải xác định rằng tài sản này đã được đăng ký giá trị và được bảo hộ bởi đơn vị nào hay chưa? Tài sản này sau khi đăng ký giá trị sẽ được bảo hộ như thế nào, trong thời gian bao lâu và phí bảo hộ bao nhiêu, vì nếu việc xác định giá trị được hoàn tất, mà tài sản không được bảo vệ thì tài sản đó không còn ý nghĩa. Bước 2: Xác định hoàn cảnh cụ thể Cần phải đặt ra các giả định và giả thiết ban đầu trước khi đi vào tính toán cũng như lựa chọn phương pháp xác định giá trị của tài sản.
Bước 3: Thu thập thông tin liên quan Trường hợp tài sản dự kiến có giá tri cao, cần thu thập thêm thông tin liên quan bổ sung cho quá trình định giá, có thể gồm những nội dung sau: - Danh mục tất cả các đối tượng đã có giá trị có liên quan đến tài sản mà chúng ta đang định giá. - Bản kế hoạch kinh doanh có liên quan khi đưa tài sản này vào sử dụng, nghiên cứu thị trường cũng như từ các đối thủ cạnh tranh về tài sản này. - Tập hợp các đánh giá khách quan từ những cá nhân độc lập, từ các chuyên gia. - _ Các vụ kiện tụng hoặc những vụ tranh chấp có liên quan.
- Tổng hợp các dữ liệu hay số liệu thống kê về kinh tế, về các ngành nghề mà tài sản này có liên quan. - Thông tin chỉ phí liên quan đến việc tao ra hoặc phát minh ra tài sản này. - Các thông tin khác. Bước 4: Tập hợp từ đội ngũ chuyên viên đánh giá Tìm hiểu từ giới chuyên môn về luật pháp có liên quan đến việc đăng ký và bảo hộ giá trị của tài sản sau định giá, nhận thức ban đầu về mức độ độc quyền của tài sản, sự hiểu biết về công nghệ kỹ thuật đã áp dụng để tạo nên giá trị thực của tài sản.
Từ những hiểu biết này, các nội dung cần được tập hợp để làm cơ sở định giá theo khía cạnh chuyên môn. Bước 5: Nghiên cứu ky về tài sản vô hình này 10 Sau khi đã có các thông tin liên quan, tiến hành nghiên cứu kỹ về tài sản vô hình, cần có sự hiéu biết về tên người tạo ra, tài sản thuộc nhóm nào, tính chất riêng có của tài sản. để xác định được thời gian hữu dụng dự kiến của tài sản. Bước 6: Nghiên cứu về phạm vi của tài sản vô hình Phạm vi của tài sản vô hình là xác định xem tài sản này sẽ áp dụng đến những khu vực nào, những khoảng không gian nào, trong vùng điều kiện nào.
Và đây là căn cứ quan trong việc tính giá trị của tài sản này. Bước 7: Trao đổi với luật su Cần xem xét và trao đổi với luật sư có hiểu biết về tài sản này, vì các nhân tố chỉ phối theo quy định của pháp luật cũng có ảnh hưởng không kém đến giá trị của tài sản vô hình sau khi xác định. Bước 8: Xác định tính hợp lệ của tài sản Cần xác định tính hợp lệ, hợp pháp của tài sản này, vì nếu trong trường hợp chúng ta đã mat nhiều thời gian, chi phí liên quan đến định giá và tiến hành công bố tài sản, tuy nhiên nếu tòa án kết luận rằng, nhà đầu tư tài sản này chưa đáp ứng đúng các yêu cầu của pháp luật hay luật lệ đặc thù riêng có, thì tài sản này sẽ tự động mat gia trị toàn bộ. Bước 9: Khoanh vùng tài sản vô hình của chính doanh nghiệp Do tính chất riêng có của tài sản vô hình là không có hình thái cụ thể.
Do đó, chúng ta không nên quan niệm đơn giản rằng, doanh nghiệp sở hữu tài sản này có quyền sử dụng tài sản đó trong thực tế, vì đơn giản, nếu không can thận, tài sản này có thể sẽ bị sử dụng bởi một ai khác, và tất nhiên, nó sẽ không còn giá 11 trị. Do đó, chúng ta cần báo với luật sư hoặc nơi có thẩm quyền về sự hiện hữu và ton tại của tài sản do chính doanh nghiệp mình nắm giữ. Bước 10: Xét ngành đăng ký tài sản Tiếp theo cần xem xét ngành hay lĩnh vực theo đúng quy định để xác định các tài sản vô hình tương tự đã có giá trị như thế nào, sự khác nhau và giống nhau cơ bản, làm căn cứ định giá. Bước 11: Tìm hiểu về tài sản này ở các quốc gia khác Vì tài sản vô hình thường được tạo ra không chỉ sử dụng trong phạm vi của doanh nghiệp mà nó sẽ sử dụng ở các khu vực khác hoặc các quốc gia khác.
Chúng ta cần tìm hiểu mức độ áp dụng đến đâu đề có một thông tin chung nhất vệ việc sử dụng tai sản, và tài sản sử dụng càng nhiêu sẽ có giá trị càng cao. Bước 12: Xem xét về thời gian hữu dụng của tài sản Nhân viên định giá bên cạnh việc xem xét thời gian sử dụng của tài sản vô hình theo quan điểm pháp luật, thì cần phải xem xét việc sử dụng theo khía cạnh kinh tế, kỹ thuật, xã hội cũng như hoàn cảnh thực tế. Ví dụ, tại Việt Nam, theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả của một quyền sách có tên tác gia cụ thể sẽ được bảo hộ vô thời hạn trong suốt thời gian sử dụng cuốn sách này. Bước 13: Phân tích các tài sản vô hình có trước Sau khi xác định thời gian, cần phải thu thập và ghi chú lại những trường hợp đã đăng ký các tài sản tương tự, giá trị là bao nhiêu, để có cơ sở xác định những điểm khác cơ bản làm căn cứ định giá.
12 Bước 14: Tìm hiểu và điều tra các vụ kiện có liên quan đến tài sản Một điều dé thay rằng, nếu xác định tài chúng ta đang có và nắm giữ là do chúng ta sở hữu, chưa có bat kỳ vụ kiện nào có liên quan thì tat yếu giá tri tài sản sẽ phải tăng lên một cách tương ứng. Bước 15: Lựa chọn phương pháp định giá cơ bản Tùy theo quy định của từng quốc gia, sẽ có phương pháp định giá khác nhau, và tat nhiên mỗi phương pháp sẽ có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Tại Việt Nam, theo Thông tư số 79/2002/TT-BTC ngày 12/09/2002, giá trị tài sản nói riêng và giá trị của doanh nghiệp nói chung có thể xác định theo một trong hai phương pháp chính: (1) phương pháp xác định giá tri theo tài sản và (2) phương pháp dòng tiền chiết khẩu; riêng đối với tài sản vô hình sẽ tính theo giá trị còn lại trên số kế toán. Bước 16: Xác định đường câu của tài sản vô hình Nhân viên định giá ước tính nhu cầu phát sinh do sử dung tài sản này dé vẽ nên đường cầu tương ứng.
Câu hỏi quan trọng trong quá trình điều tra và thu nhập thông tin giai đoạn này chính là: sự mong đợi của người sử dụng và doanh thu có thể thu được ở nhiều mức giá khác nhau sẽ là bao nhiêu? Bước 17: Xác định điểm cân bằng để tối đa hóa lợi nhuận Nhân viên định giá phải xác định mức giá đơn vị đề tối đa hóa lợi nhuận theo các bước sau: - Tính toán và xác định đường doanh thu biên (Marginal Revenue curve) từ đường cầu đã xác định, điều tra và vẽ được ở bước trên. Đường MR 13 sẽ mô tả sự thay đổi của tổng doanh thu tạo ra bởi việc bán thêm một sản phẩm tại một mức giá bat kỳ (unit price).