Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng x quang và đánh giá kết quả phẫu thuật gãy xương hàm dưới vùng góc hàm bằng nẹp vít nhỏ tại bệnh viện đa khoa trung ương cần thơ năm 2019 2020

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng x quang và đánh giá kết quả phẫu thuật gãy xương hàm dưới vùng góc hàm, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Kiệt
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Văn Dương
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng, X Quang Và Đánh Giá Kết Quả Phẫu Thuật Gãy Xương Hàm Dưới Bằng Nẹp Vít Nhỏ Tại Bệnh Viện Đa Khoa Trung Ương Cần Thơ, Năm 2019-2020
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm giải phẫu xương hàm dưới
• 1.2. Phân loại gãy xương hàm dưới
• 1.3. Chẩn đoán gãy xương hàm dưới
• 1.4. Điều trị gãy xương hàm dưới hàm
• 1.5. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.5.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.5.4. Phương pháp thu thập và đánh giá số liệu
• 2.5.5. Sơ đồ qui trình nghiên cứu
• 2.5.6. Phương pháp kiểm soát sai số
• 2.5.7. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.5.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, X quang bệnh nhân được phẫu thuật điều trị gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít nhỏ
• 3.3. Kết quả điều trị phẫu thuật gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít nhỏ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Kết Quả Phẫu Thuật Gãy Xương Hàm Dưới

Nghiên cứu về kết quả phẫu thuật gãy xương hàm dưới tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực y học. Gãy xương hàm dưới là một trong những chấn thương thường gặp trong điều trị chấn thương mặt. Tại Việt Nam, tỷ lệ gãy xương hàm dưới chiếm từ 29% đến 56% tổng số bệnh nhân chấn thương mặt. Nghiên cứu này nhằm mục tiêu mô tả đặc điểm lâm sàng và đánh giá kết quả phẫu thuật, từ đó cung cấp thông tin hữu ích cho các bác sĩ trong việc điều trị và phục hồi chức năng cho bệnh nhân.

1.1. Đặc Điểm Lâm Sàng Của Bệnh Nhân Gãy Xương Hàm Dưới

Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân gãy xương hàm dưới thường phức tạp, bao gồm đau, sưng nề và sai khớp cắn. Các triệu chứng này có thể làm cho việc chẩn đoán trở nên khó khăn. Theo nghiên cứu, các triệu chứng này thường xuất hiện đa dạng và có thể gây nhầm lẫn với các thể gãy khác.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Gãy Xương Hàm Dưới Tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về gãy xương hàm dưới tại Việt Nam đã có nhiều tiến bộ. Các nghiên cứu trước đây cho thấy tỷ lệ gãy xương hàm dưới ngày càng tăng, đặc biệt là trong các trường hợp tai nạn giao thông. Việc nắm rõ tình hình này giúp các bác sĩ có cái nhìn tổng quan hơn về vấn đề.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Điều Trị Gãy Xương Hàm Dưới

Điều trị gãy xương hàm dưới gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định phương pháp phẫu thuật phù hợp. Các biến chứng như chậm liền xương, sai khớp cắn và nhiễm khuẩn là những vấn đề thường gặp. Việc lựa chọn phương pháp điều trị đúng đắn là rất quan trọng để đảm bảo kết quả tốt nhất cho bệnh nhân.

2.1. Các Biến Chứng Thường Gặp Sau Phẫu Thuật

Các biến chứng sau phẫu thuật gãy xương hàm dưới có thể bao gồm chậm liền xương, khớp giả và sai khớp cắn. Những biến chứng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn tác động đến thẩm mỹ và chức năng ăn nhai của bệnh nhân.

2.2. Thách Thức Trong Chẩn Đoán Và Điều Trị

Chẩn đoán gãy xương hàm dưới thường gặp khó khăn do triệu chứng đa dạng và phức tạp. Việc sử dụng phim X quang và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác là cần thiết để xác định chính xác tình trạng của bệnh nhân.

III. Phương Pháp Phẫu Thuật Gãy Xương Hàm Dưới Hiệu Quả

Phẫu thuật gãy xương hàm dưới có thể được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau, trong đó nẹp vít nhỏ là một trong những phương pháp phổ biến. Phương pháp này giúp bệnh nhân phục hồi chức năng hàm sớm và đạt được kết quả thẩm mỹ tốt. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp phẫu thuật cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân.

3.1. Nẹp Vít Nhỏ Trong Điều Trị Gãy Xương

Nẹp vít nhỏ được sử dụng rộng rãi trong điều trị gãy xương hàm dưới. Phương pháp này giúp cố định xương một cách hiệu quả, giảm thiểu di lệch và hỗ trợ quá trình hồi phục. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thành công cao khi áp dụng phương pháp này.

3.2. Các Kỹ Thuật Phẫu Thuật Khác

Ngoài nẹp vít nhỏ, còn có nhiều kỹ thuật phẫu thuật khác như nắn chỉnh xương kín và cố định hàm. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, cần được xem xét kỹ lưỡng trước khi thực hiện.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Phẫu Thuật Gãy Xương Hàm Dưới

Kết quả nghiên cứu cho thấy phẫu thuật gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít nhỏ mang lại hiệu quả cao. Tỷ lệ bệnh nhân hồi phục tốt và không gặp biến chứng là rất cao. Điều này cho thấy phương pháp này là lựa chọn tối ưu cho điều trị gãy xương hàm dưới tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ.

4.1. Đánh Giá Kết Quả Phẫu Thuật

Kết quả phẫu thuật được đánh giá dựa trên các tiêu chí như khớp cắn, hạn chế há miệng và tình trạng nhiễm khuẩn. Nghiên cứu cho thấy hầu hết bệnh nhân đều đạt được kết quả tốt sau phẫu thuật.

4.2. Tình Trạng Hồi Phục Sau Phẫu Thuật

Thời gian hồi phục sau phẫu thuật gãy xương hàm dưới thường dao động từ 4 đến 6 tuần. Bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm các biến chứng có thể xảy ra.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Kết Quả Phẫu Thuật Gãy Xương Hàm Dưới

Nghiên cứu về kết quả phẫu thuật gãy xương hàm dưới tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đã chỉ ra rằng phương pháp nẹp vít nhỏ là một lựa chọn hiệu quả. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để cải thiện hơn nữa kết quả điều trị và giảm thiểu biến chứng cho bệnh nhân.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Gãy Xương Hàm Dưới

Tương lai của nghiên cứu gãy xương hàm dưới cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và cải tiến kỹ thuật phẫu thuật. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng điều trị và phục hồi cho bệnh nhân.

5.2. Đề Xuất Cho Các Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá lâu dài các biến chứng và hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau. Điều này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho các bác sĩ trong việc điều trị gãy xương hàm dưới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Gãy xương hàm dưới là tổn thương phổ biến trong các chấn thương mặt, chiếm tỷ lệ từ 43% đến 64% trên thế giới và từ 29% đến 56% tại Việt Nam. Tình trạng chấn thương ngày càng gia tăng về tần suất và mức độ phức tạp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng ăn nhai, phát âm và thẩm mỹ của bệnh nhân. Nghiên cứu này tập trung vào đặc điểm lâm sàng, hình ảnh X quang và đánh giá kết quả phẫu thuật gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít nhỏ tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ trong giai đoạn 2019-2020. Mục tiêu chính là mô tả đặc điểm lâm sàng, X quang của bệnh nhân và đánh giá hiệu quả điều trị phẫu thuật bằng nẹp vít nhỏ. Nghiên cứu có phạm vi thời gian từ tháng 2/2019 đến tháng 4/2020, với 50 bệnh nhân tham gia, chủ yếu là nam giới (86%) và độ tuổi trung bình 30,9 ± 11,1 tuổi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cập nhật dữ liệu thực tế, hỗ trợ cải tiến phương pháp điều trị và nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân gãy xương hàm dưới tại khu vực miền Tây Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết giải phẫu và cơ sinh học của xương hàm dưới, trong đó Champy và Loddle (1976) đã xác định vị trí đường kết hợp xương lý tưởng dựa trên lực căng và lực nén trên xương. Các khái niệm chính bao gồm:

• Đặc điểm giải phẫu xương hàm dưới: Xương lớn nhất khối mặt, gồm thân và hai cành, có các vùng yếu dễ gãy như góc hàm, cành ngang.
• Phân loại gãy xương hàm dưới: Theo vị trí giải phẫu, tính chất đường gãy, liên quan đến môi trường ngoài, và cơ sinh học (gãy thuận lợi và không thuận lợi).
• Chẩn đoán gãy xương hàm dưới: Kết hợp triệu chứng lâm sàng (đau, sưng, tê môi cằm, sai khớp cắn, hạn chế há miệng) và hình ảnh X quang (phim toàn cảnh, mặt thẳng, CT-Scanner).
• Phương pháp điều trị: Bao gồm điều trị chỉnh hình và phẫu thuật kết hợp xương bằng nẹp vít nhỏ, ưu tiên đặt nẹp theo đường kết hợp xương lý tưởng của Champy để đảm bảo cố định vững chắc và phục hồi chức năng sớm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp can thiệp lâm sàng không nhóm chứng, thực hiện tại Khoa Răng Hàm Mặt, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ từ tháng 2/2019 đến tháng 4/2020. Cỡ mẫu gồm 50 bệnh nhân được chọn theo tiêu chuẩn thuận tiện, đáp ứng các tiêu chí về chẩn đoán gãy xương hàm dưới có chỉ định phẫu thuật bằng nẹp vít nhỏ. Các tiêu chuẩn loại trừ bao gồm gãy vụn, mất đoạn xương, bệnh lý nền chống chỉ định phẫu thuật, hoặc đến muộn hơn 14 ngày.

Dữ liệu thu thập gồm thông tin lâm sàng (tuổi, giới, nghề nghiệp, nguyên nhân chấn thương, triệu chứng lâm sàng), hình ảnh X quang (phim toàn cảnh, CT-Scanner khi cần), và kết quả điều trị sau phẫu thuật. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm SPSS 18, với các phép kiểm định Chi-Square, t-test hoặc Mann–Whitney U test tùy theo phân phối dữ liệu. Mức ý nghĩa thống kê được xác định khi p ≤ 0,05. Quy trình phẫu thuật được thực hiện bởi ê-kíp chuyên khoa, sử dụng hệ thống nẹp vít nhỏ của hãng Jeil (Hàn Quốc), với các vị trí đặt nẹp phù hợp theo vị trí gãy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nhân khẩu và nguyên nhân chấn thương: Trong 50 bệnh nhân, 86% là nam, độ tuổi trung bình 30,9 ± 11,1 tuổi, chủ yếu trong nhóm 18-39 tuổi (80%). Nguyên nhân chủ yếu là tai nạn giao thông chiếm 94%, trong đó phần lớn do xe máy. Tỷ lệ bệnh nhân nhập viện trong vòng 24 giờ chiếm 74%.

2. Đặc điểm lâm sàng: 100% bệnh nhân có dấu hiệu sưng, đau và sai khớp cắn; 48% có tê môi cằm; 50% bị hạn chế há miệng. Tỷ lệ tê môi cằm và hạn chế há miệng có liên quan chặt chẽ đến vị trí gãy: gãy góc hàm, cành ngang và gãy phối hợp thường có tê môi cằm và hạn chế há miệng, trong khi gãy cằm không có các triệu chứng này (p=0,001).

3. Đặc điểm X quang: 48% gãy một đường, 38% gãy hai đường, 14% gãy trên hai đường. Vị trí gãy phổ biến nhất là gãy cằm (50%), tiếp theo là gãy phối hợp (32%), gãy góc hàm (12%) và gãy cành ngang (6%). Hướng di lệch chủ yếu là gần xa (70%), với 54% trường hợp di lệch nhiều (>1mm). Tất cả các trường hợp đều có hình ảnh thấu quang trên phim X quang.

4. Kết quả phẫu thuật: 54% bệnh nhân được cố định bằng 2 nẹp, 32% dùng trên 2 nẹp, 14% dùng 1 nẹp. Phân bố số nẹp theo vị trí gãy có ý nghĩa thống kê (p<0,001): gãy góc hàm chủ yếu dùng 1 nẹp (83,3%), gãy cằm dùng 2 nẹp (88%), gãy phối hợp thường dùng trên 2 nẹp (81,3%).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong và ngoài nước về đặc điểm nhân khẩu và nguyên nhân gãy xương hàm dưới, đặc biệt là tỷ lệ nam giới và nhóm tuổi trẻ chiếm ưu thế do hoạt động giao thông và lao động chân tay. Tỷ lệ tai nạn giao thông cao phản ánh thực trạng an toàn giao thông còn nhiều thách thức tại khu vực nghiên cứu.

Triệu chứng tê môi cằm và hạn chế há miệng có mối liên hệ rõ ràng với vị trí gãy, điều này giúp định hướng chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Hình ảnh X quang toàn cảnh và CT-Scanner đóng vai trò quan trọng trong đánh giá chính xác vị trí, số đường gãy và mức độ di lệch, từ đó quyết định số lượng nẹp vít cần sử dụng.

Việc sử dụng nẹp vít nhỏ theo đường kết hợp xương lý tưởng của Champy đã chứng minh hiệu quả trong cố định vững chắc, giúp bệnh nhân phục hồi chức năng nhanh chóng, giảm thiểu biến chứng. Số lượng nẹp vít được lựa chọn phù hợp với mức độ phức tạp của gãy xương, đảm bảo sự ổn định và giảm thiểu tổn thương mô mềm. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đây, khẳng định tính ứng dụng thực tiễn của phương pháp phẫu thuật nẹp vít nhỏ tại Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố bệnh nhân theo giới, tuổi, nguyên nhân chấn thương, vị trí gãy và số lượng nẹp sử dụng, cũng như bảng so sánh triệu chứng lâm sàng theo vị trí gãy để minh họa rõ nét các mối liên hệ và kết quả điều trị.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác phòng ngừa tai nạn giao thông: Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục an toàn giao thông, đặc biệt cho nhóm tuổi trẻ và lao động chân tay, nhằm giảm tỷ lệ gãy xương hàm dưới do tai nạn giao thông. Chủ thể thực hiện: các cơ quan quản lý giao thông, trường học, cộng đồng; thời gian: liên tục hàng năm.

2. Nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị tại các cơ sở y tế tuyến dưới: Đào tạo kỹ năng chẩn đoán lâm sàng và sử dụng phim X quang toàn cảnh, CT-Scanner để phát hiện chính xác gãy xương hàm dưới, từ đó chuyển tuyến kịp thời hoặc điều trị hiệu quả. Chủ thể: bệnh viện đa khoa, trung tâm y tế; thời gian: trong 1-2 năm tới.

3. Ứng dụng rộng rãi kỹ thuật phẫu thuật kết hợp xương bằng nẹp vít nhỏ: Khuyến khích sử dụng phương pháp này tại các bệnh viện chuyên khoa Răng Hàm Mặt để nâng cao tỷ lệ thành công, giảm biến chứng và rút ngắn thời gian hồi phục. Chủ thể: bác sĩ phẫu thuật, bệnh viện chuyên khoa; thời gian: triển khai ngay và duy trì.

4. Theo dõi và đánh giá kết quả điều trị lâu dài: Thiết lập hệ thống theo dõi bệnh nhân sau phẫu thuật để phát hiện sớm các biến chứng, đánh giá hiệu quả điều trị và cải tiến quy trình phẫu thuật. Chủ thể: khoa Răng Hàm Mặt, bệnh viện; thời gian: ít nhất 6 tháng đến 1 năm sau phẫu thuật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Răng Hàm Mặt và phẫu thuật viên hàm mặt: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tế về đặc điểm lâm sàng, X quang và kỹ thuật phẫu thuật nẹp vít nhỏ, giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm biến chứng.

2. Sinh viên, học viên cao học ngành Răng Hàm Mặt: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích số liệu và ứng dụng lâm sàng trong điều trị gãy xương hàm dưới.

3. Nhà quản lý y tế và bệnh viện: Cơ sở để xây dựng chính sách đào tạo, trang bị kỹ thuật và phát triển dịch vụ điều trị chấn thương hàm mặt tại các cơ sở y tế.

4. Chuyên gia nghiên cứu về chấn thương hàm mặt và an toàn giao thông: Cung cấp số liệu cập nhật về nguyên nhân, đặc điểm và kết quả điều trị, hỗ trợ các nghiên cứu sâu hơn về phòng ngừa và cải thiện chất lượng điều trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Phẫu thuật kết hợp xương bằng nẹp vít nhỏ có ưu điểm gì so với phương pháp khác?
   Phương pháp này giúp cố định vững chắc, giảm thiểu biến chứng như sai khớp cắn, chậm liền xương, đồng thời cho phép bệnh nhân phục hồi vận động hàm sớm, cải thiện thẩm mỹ và chức năng ăn nhai.

2. Tại sao tai nạn giao thông lại là nguyên nhân chính gây gãy xương hàm dưới?
   Tai nạn giao thông, đặc biệt là xe máy, gây lực tác động mạnh và đa chiều lên vùng mặt, dễ dẫn đến gãy xương hàm dưới do vị trí nhô và cấu trúc giải phẫu yếu của xương.

3. Phim X quang nào là cần thiết để chẩn đoán gãy xương hàm dưới?
   Phim toàn cảnh là cơ bản và thường dùng nhất, kết hợp với phim mặt thẳng, chếch nghiêng và CT-Scanner trong trường hợp gãy phức tạp hoặc nghi ngờ tổn thương phối hợp.

4. Số lượng nẹp vít nhỏ sử dụng trong phẫu thuật phụ thuộc vào yếu tố nào?
   Phụ thuộc vào vị trí và mức độ phức tạp của đường gãy: gãy đơn giản thường dùng 1-2 nẹp, gãy phối hợp hoặc nhiều đường gãy cần trên 2 nẹp để đảm bảo cố định vững chắc.

5. Các biến chứng thường gặp sau phẫu thuật gãy xương hàm dưới là gì?
   Bao gồm nhiễm trùng vết mổ, tê môi cằm kéo dài, sai khớp cắn, hạn chế há miệng và di lệch xương sau phẫu thuật. Việc theo dõi và xử lý kịp thời giúp giảm thiểu các biến chứng này.

Kết luận

• Gãy xương hàm dưới chiếm tỷ lệ cao trong các chấn thương mặt, chủ yếu do tai nạn giao thông ở nhóm tuổi trẻ và lao động chân tay.
• Triệu chứng lâm sàng và hình ảnh X quang giúp chẩn đoán chính xác vị trí, số đường gãy và mức độ di lệch, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
• Phẫu thuật kết hợp xương bằng nẹp vít nhỏ là phương pháp hiệu quả, giúp cố định vững chắc, giảm biến chứng và phục hồi chức năng nhanh.
• Số lượng nẹp vít sử dụng phụ thuộc vào vị trí và mức độ phức tạp của gãy xương, với tỷ lệ sử dụng 2 nẹp chiếm ưu thế.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế tại miền Tây Nam Bộ, góp phần nâng cao chất lượng điều trị và phòng ngừa chấn thương gãy xương hàm dưới.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp phòng ngừa tai nạn giao thông, nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị tại tuyến cơ sở, đồng thời mở rộng nghiên cứu theo dõi kết quả lâu dài để hoàn thiện quy trình chăm sóc bệnh nhân. Đề nghị các chuyên gia và nhà quản lý y tế quan tâm ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm giải phẫu xương hàm dưới 1. Giải phẫu xương hàm dưới Xương hàm dưới (XHD) được hình thành vào tuần thứ sáu và thứ bảy trong thời kỳ phôi thai lúc này trung mô vây quanh sụn của mỏm hàm dưới và trải qua quá trình cốt hóa màng [3]. Đây là xương lớn và khỏe nhất của khối xương mặt, gồm một thân hình móng ngựa mà bờ trên có các huyệt răng để chân răng cắm vào, hai đầu thân xương hàm dưới nối với hai cành hướng lên trên gần như thẳng đứng, xương hàm dưới khớp vào hố hàm bởi khớp thái dương hàm, do vị trí nhô trên khối mặt, gãy xương hàm dưới rất thường xảy ra [5], [15].

Trên thực nghiệm, lực cần thiết gây gãy XHD lớn gấp 4 lần so với gãy xương hàm trên [10], [37], [38], [50]. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, gãy XHD nhiều gấp đôi gãy xương hàm trên [24], [41], [43], [49]. Về phương diện cấu trúc, xương hàm dưới có những vùng yếu và gãy xương thường xảy ra ở những vùng yếu này. Những yếu tố góp phần tạo thành các vùng yếu bao gồm mật độ xương, các răng và vị trí bám các cơ nhai.

Theo Champy (1978), gãy xương hàm dưới xảy ra ở những vị trí chịu lực căng. Champy cũng ghi lại sự phân bố lực căng trên xương hàm dưới khi tác động lực từ vùng cằm hoặc thân xương. Ở phía trước xương hàm dưới không có đường tăng cường lực, bù lại xương hàm dưới rất dày, nhất là vùng cằm. Ống thần kinh răng dưới đi trong thân xương từ lỗ hàm đến lỗ cằm theo một đường cong lõm phía trên [6], [10], [37].

Mặt trong xương hàm dưới có 4 gai cằm, là nơi bám của cơ cằm móng và cơ cằm lưỡi. Trong gãy xương hàm dưới, cơ này góp phần gây di lệch thứ phát nhất. 4 Lỗ ống thần kinh răng dưới Hố dưới lưỡi Lỗ cằm Đường chéo ngoài Nền xương hàm dưới Hình 1.1: Hình thể ngoài xương hàm dưới (Nguồn: Giải phẫu đầu mặt cổ, 2017 [5]) Góc hàm là vị trí tiếp nối giữa thân xương và cành lên xương hàm dưới. Đây là vị trí yếu của xương hàm dưới và thường bị gãy [15].2: Hình thể trong xương hàm dưới (Nguồn: Giải phẫu đầu mặt cổ, 2017 [5]) 5 1.

Các cơ bám vào xương hàm dưới: - Cơ cắn tham gia kéo hàm dưới lên trên và ra trước: cơ cắn bám từ cung tiếp và xương hàm trên đến bám vào phần dưới của mặt ngoài cành lên và góc hàm cho tới bờ dưới thân xương hàm dưới [3]. - Cơ kéo hàm dưới lên trên và ra sau: cơ thái dương bám từ sàn của hố thái dương và mạc thái dương đến bám vào bờ trước mỏm vẹt và bờ trước cành lên xương hàm dưới. Cơ chân bướm trong bám từ mặt trong mảnh chân bướm ngoài, mỏm tháp xương khẩu cái, củ xương hàm trên đến bám vào mặt trong cành lên xương hàm dưới và góc hàm [5]. - Cơ kéo hàm sang bên: cơ chân bướm ngoài bám từ mặt ngoài cánh lớn xương bướm và mặt ngoài mảnh chân bướm ngoài đến bám vào cổ lồi cầu và bao khớp thái dương hàm [5].

- Nhóm cơ hạ hàm: gồm các cơ trên móng và bụng trước cơ nhị thân - Khi gãy xương hàm dưới, do sự co kéo của các cơ này, đoạn gãy bị di lệch [3].3: Hình ảnh cơ cắn và cơ thái dương (Nguồn: Textbook of Advanced Oral, Maxillofacial Surgery, 2013 [37]) 6 Cơ hàm - móng Cơ nhị thân Cơ trâm - móng Hình 1.4: Hình ảnh cơ hàm – móng. (Nguồn: Textbook of Advanced Oral, Maxillofacial Surgery, 2013 [37]) Trong gãy XHD, xương gãy có thể do lực tác động trực tiếp hoặc gián tiếp. Chi tiết cơ chế chấn thương cần được ghi nhận đầy đủ về hướng, độ lớn của lực cũng như vị trí đặt lực. Tùy thuộc cường độ lực, hướng lực và cấu trúc giải phẫu, XHD có thể gãy tại một hoặc nhiều vị trí đồng thời [43], [44].

Chấn thương gãy XHD do tai nạn giao thông gây ra lực tác động lớn có khuynh hướng tạo ra gãy nhiều vị trí, gãy phức tạp, gãy vụn, gãy kết hợp XHD [23], [42], [43]. So với chấn thương gãy XHD do tai nạn giao thông thì gãy XHD do đánh nhau ít nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, gãy XHD không những xảy ra ở vị trí đặt lực mà còn gãy xảy ra ở vị trí gián tiếp ở những vùng yếu XHD [28], [35]. Phân loại gãy xương hàm dưới Phân loại gãy xương hàm dưới có vai trò quan trọng trong việc xác định kế hoạch điều trị, tiên lượng và so sánh các kết quả điều trị [37].

Có nhiều cách phân loại gãy xương hàm dưới khác nhau. 7 Các tác giả phân loại gãy xương hàm dưới thường dựa vào các đặc điểm như vị trí giải phẫu, vị trí gãy và cung răng, kiểu gãy, hay sự thông thương với môi trường ngoài. Ngoài ra, chiều hướng của đường gãy được nhiều nhà lâm sàng đề cập trong phân loại gãy xương hàm dưới. Vì thế phân loại chứa đầy đủ các thông tin gãy xương hàm dưới, đơn giản dễ nhớ, giúp chẩn đoán nhanh, sớm xác định kế hoạch điều trị luôn là vấn đề cấp thiết đặt ra cho các nhà nghiên cứu lâm sàng.

Phân loại gãy xương hàm dưới theo Nguyễn Bắc Hùng (2006) Căn cứ vào vị trí đường gãy, tính chất tổn thương phần mềm, liên quan của đường gãy với cung răng và các xoang hốc tự nhiên ở vùng hàm mặt mà người ta chia thành hai loại [10]: - Gãy xương hở: ổ gãy có liên quan đến vết thương phần mềm, đường gãy đi ngang qua cung răng hoặc đường gãy thông vào các xoang hốc tự nhiên (xoang hàm, khoang miệng…). - Gãy xương kín: không có vết thương phần mềm, không thông vào các xoang hốc tự nhiên, không đi qua cung răng như gãy ngành lên, mỏm vẹt, lồi cầu, gãy mẻ bờ dưới xương hàm… 1. Phân loại gãy xương hàm dưới theo Dingman và Natvig (1964) Tác giả dựa theo vị trí giải phẫu chia vị trí gãy xương hàm dưới thành 8 vùng [10]: - Gãy cằm giữa: Đường gãy đi qua giữa 2 răng cửa giữa hàm dưới. - Gãy cằm bên: Đường gãy nằm ở vùng cằm không qua giữa hai răng cửa giữa.

Đường gãy nằm giữa khoảng mặt xa răng nanh hai bên theo chiều đứng. - Gãy cành ngang: Đường gãy nằm giữa khoảng từ mặt xa răng nanh đến bờ trước cơ cắn. - Gãy góc hàm: Đường gãy nằm trong giới hạn từ bờ trước cơ cắn đến vị trí bám sau trên của cơ cắn. 8 - Gãy cành lên: Đường gãy từ vị trí bám sau trên của cơ cắn đến giới hạn trên bởi hai đường đi qua khuyết sigma.

- Gãy lồi cầu: Đường gãy vị trí lồi cầu, giới hạn từ khuyết sigma lên trên ra sau. - Gãy mỏm vẹt: Đường gãy vị trí mỏm vẹt, giới hạn từ khuyết sigma lên trên ra trước. - Gãy xương ổ răng: Gãy phần xương hàm mang răng (từ chóp răng lên trên). Phân loại theo ICD - DA (2003): áp dụng cho bệnh học răng miệng: S02.65: Gãy đường giữa cằm (Fracture of Symphysis) S02.67: Gãy nhiều đường XHD (Multiple fracture of mandibule) S02.69: Gãy XHD phức tạp (Fracture of mandible, part unspecified).

Phân loại này dễ thống kê nhưng thiếu các thông tin cần thiết như kiểu gãy, hướng di lệch, răng trên đường gãy không giúp đưa ra kế hoạch điều trị [12]. Phân loại theo Kruger và Schilli (1982): Kruger và Schilli đã tổng hợp các phân loại để đưa ra một phân loại đường gãy XHD thành bốn nhóm. Liên quan đến môi trường bên ngoài Liên quan đến kiểu gãy Liên quan đến tình trạng răng hiện diện trên cung hàm Liên quan đến vị trí đường gãy 9 Phân loại của Kruger và Schilli là tương đối đầy đủ và có giá trị nhất trong các phân loại nêu trên [10]. Phân loại theo cơ sinh học: Phân loại theo cơ sinh học được phân loại cơ bản gồm hai loại như sau: Gãy thuận lợi: đường gãy và hướng co cơ giữ đường gãy lại làm đường gãy ít hoặc không di lệch.

Gãy không thuận lợi: đường gãy và hướng co cơ gây nên di lệch [37]. Ngoài ra gãy xương hàm dưới còn được phân loại sau [15]: Di lệch ngang thuận lợi và không thuận lợi. Di lệch dọc thuận lợi và không thuận lợi.5: Di lệch thuận lợi (1) và không thuận lợi (2) theo chiều trên dưới (Nguồn: Textbook of Advanced Oral, Maxillofacial Surgery, 2013 [37]) Hình 1.6: Di lệch thuận lợi và không thuận lợi theo chiều ngoài trong. Chẩn đoán gãy xương hàm dưới [15] 1.

Triệu chứng lâm sàng Gãy vùng cằm - Chức năng: tự nhiên đau ít. - Khám ngoài miệng: + Tụ máu bầm tím vùng cằm, sưng nề và có thể kèm theo rách da môi cằm. + Ấn đau chói vùng cằm. - Khám trong miệng: + Bầm tím lợi và ngách lợi, kẽ răng nơi đường gãy đi qua rộng ra.

+ Lung lay, gãy hoặc mất răng, khớp cắn sai ít. Gãy cành ngang - Chức năng: đau, không nhai được, khó nuốt và khó phát âm, dấu hiệu Vincent (tê môi cằm cùng bên) nếu gãy qua ống thần kinh răng dưới. - Khám ngoài miệng: mặt biến dạng, cằm hơi lệch về bên gãy, rách da, sưng nề, tụ máu dưới da, có thể lan rộng lên má và xuống cổ. Ấn đau chói, sờ có dấu mất liên tục của xương, khuyết bậc thang.

- Khám trong miệng: + Khi ngậm miệng: vén môi má sẽ thấy khớp cắn sai, đoạn gãy ngắn chạm với hàm trên, đoạn dài bị kéo xuống dưới gây ra hở khớp cắn. + Khi há miệng: biến dạng cung răng, ở nơi gãy, đoạn ngắn đổ về phía lưỡi, nhưng đôi khi có thể ở ngoài đoạn dài nếu bị vướng, nhưng bao giờ cũng ở cao hơn đoạn dài, đoạn dài bị kéo xuống thấp và lệch về bên gãy; có thể rách lợi, răng lung lay hoặc chảy máu nếu bệnh nhân đến sớm, di động đoạn gãy dễ dàng; có thể ấn ở ngách hàng lang để tìm điểm đau chói hoặc di chuyển hai đoạn xương để xác định đường gãy [20], [34]. 11 Gãy góc hàm: - Chức năng: đau nhẹ, nhai kém hoặc không nhai được. Dấu hiệu Vincent (tê môi cằm cùng bên) có thể dương tính.

- Khám ngoài miệng: + Sưng nề và bầm tím góc hàm. + Ấn đau chói. - Khám trong miệng: + Há miệng hạn chế. + Rách lợi, chảy máu vùng răng 8.

+ Nếu gãy có di lệch khớp cắn sai, lệch hàm về bên gãy, khớp cắn chạm sớm bên gãy. Gãy cành lên - Chức năng: đau khó há miệng, không nhai được - Khám ngoài miệng: + Sưng nề và bầm tím. + Đau dọc đường gãy, cằm hơi lệch về phía đường gãy. - Khám trong miệng: + Có dấu hiệu khớp cắn hai thì.