Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh gay gắt, ngành xây dựng đóng góp khoảng 8% đến 9% vào GDP cả nước, nhưng cũng là lĩnh vực có mức độ rủi ro tài chính cao với chi phí sản xuất xây lắp thường chiếm tới 80% đến 85% tổng doanh thu. Đối với Công ty Cổ phần Tư vấn Công nghệ, Thiết bị và Dịch vụ Kỹ thuật Cotechco (thành lập từ năm 2013 với mức vốn điều lệ 20 tỷ đồng), áp lực tối ưu hóa chi phí để nâng cao năng lực đấu thầu là yêu cầu sống còn. Thực tiễn tại doanh nghiệp cho thấy hệ thống kế toán hiện tại chủ yếu phục vụ lập báo cáo tài chính và kê khai thuế theo quy định của cơ quan quản lý, chưa đáp ứng được nhu cầu thông tin chuyên sâu cho công tác quản trị nội bộ.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp xây lắp, đánh giá toàn diện thực trạng công tác hạch toán, xây dựng định mức, lập dự toán và phân tích biến động chi phí tại Cotechco trong giai đoạn 2018 – 2020. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác kế toán quản trị chi phí, hướng tới mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ lãng phí từ 5% đến 8% chi phí sản xuất và nâng cao biên lợi nhuận ròng của từng công trình.

Công trình nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp bức tranh dữ liệu đa chiều, giúp Hội đồng quản trị và Ban Giám đốc đưa ra các quyết định điều hành giá thầu, phân bổ nguồn lực máy thi công và nhân công chính xác, nâng cao tỷ lệ trúng thầu và hiệu quả sử dụng vốn lưu động trong giai đoạn phát triển mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kế toán quản trị hiện đại, tuân thủ Luật Kế toán Việt Nam 2015 và các hướng dẫn chuyên ngành tại Thông tư 06/2016/TT-BXD của Bộ Xây dựng về lập và quản lý chi phí đầu tư xây dựng.

Khung lý thuyết vận dụng mô hình phân loại chi phí đa chiều:

  • Phân loại theo chức năng hoạt động (chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, máy thi công, sản xuất chung và chi phí quản lý doanh nghiệp).
  • Phân loại theo cách ứng xử chi phí (biến phí, định phí, chi phí hỗn hợp) phục vụ mô hình phân tích mối quan hệ Chi phí – Khối lượng – Lợi nhuận (CVP).
  • Phân loại theo thẩm quyền quản lý (chi phí kiểm soát được và chi phí không kiểm soát được).

Các khái niệm trọng tâm bao gồm hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật, dự toán chi phí linh hoạt, phương pháp kế toán chi phí tiêu chuẩn và kỹ thuật phân tích chênh lệch chi phí (Variance Analysis) nhằm bóc tách sai lệch giữa chi phí thực tế và chi phí dự toán thành ảnh hưởng của nhân tố lượng và nhân tố giá.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ hệ thống sổ kế toán chi tiết, bảng tính giá thành, dự toán thiết kế và báo cáo tài chính kiểm toán của Cotechco trong 3 năm liên tiếp (2018 – 2020). Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp thông qua quan sát hiện trường và phỏng vấn chuyên sâu 12 cán bộ chủ chốt, bao gồm giám đốc dự án, kỹ sư định giá và kế toán viên các đội thi công.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm 100% hồ sơ dự toán và quyết toán của 18 công trình tiêu biểu thuộc các nhóm dự án giao thông, thủy lợi và đường dây điện (tiêu biểu như dự án tuyến đường liên xã Thanh Oai, dự án trạm biến áp Hòa Bình). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ tính chất đa dạng của các loại hình hợp đồng xây lắp.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phương pháp so sánh tuyệt đối - tương đối và phương pháp loại trừ nhân tố. Việc lựa chọn phương pháp phân tích nhân tố giúp bóc tách định lượng chính xác mức độ ảnh hưởng của biến động đơn giá nguyên vật liệu và mức tiêu hao vật tư tại công trường đến tổng chênh lệch giá thành công trình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế tại Cotechco trong giai đoạn 2018 – 2020 chỉ ra 3 phát hiện nổi bật về công tác kế toán quản trị:

Thứ nhất, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp chiếm tỷ trọng áp đảo từ 62% đến 68% trong tổng giá thành xây lắp của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc kiểm soát định mức tiêu hao tại công trường còn lỏng lẻo, dẫn đến chênh lệch chi phí vật liệu thực tế vượt dự toán từ 3,5% đến 6,2% ở các công trình san lấp và hạ tầng giao thông.

Thứ hai, công tác phân loại chi phí tại công ty mới chỉ phục vụ kế toán tài chính theo hệ số tài khoản quy định (TK 621, 622, 623, 627), chưa thực hiện phân tách chi phí theo cách ứng xử biến phí và định phí. Điều này khiến hơn 80% các báo cáo tài chính nội bộ không xác định được điểm hòa vốn kinh tế và tỷ suất lợi nhuận đóng góp cho từng hợp đồng nhận thầu.

Thứ ba, việc lập dự toán và phân tích biến động chi phí chưa được thực hiện định kỳ theo tháng hoặc theo từng mốc nghiệm thu kỹ thuật. Báo cáo kế toán quản trị giá thành chỉ được lập sau khi công trình hoàn thành và quyết toán từ 30 đến 60 ngày, làm triệt tiêu tính kịp thời của thông tin kế toán phục vụ kiểm soát chi phí thi công.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ mô hình tổ chức bộ máy kế toán kết hợp giản đơn, nhân viên kế toán tài chính phải kiêm nhiệm toàn bộ phần hành quản trị mà chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật bóc tách chi phí. Việc thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa phòng Kỹ thuật - Dự án và phòng Kế toán khiến các số liệu định mức kỹ thuật không được cập nhật kịp thời với biến động giá thị trường.

So sánh với các nghiên cứu cùng chuyên ngành trong lĩnh vực xây lắp, mức độ chênh lệch chi phí vật liệu vượt định mức từ 3,5% đến 6,2% tại Cotechco cao hơn mức trung bình của ngành (thường dao động từ 1,5% đến 2,5%). Điều này làm suy giảm đáng kể tỷ suất sinh lời trên doanh thu của công ty.

Dữ liệu kế toán quản trị có thể được hệ thống hóa trực quan qua các bảng phân tích biến động chi phí đa nhân tố (bảng so sánh giá trị dự toán và thực tế theo mẫu 1.1, mẫu 1.2) kết hợp với biểu đồ cột thể hiện cơ cấu chi phí sản xuất theo từng hạng mục công trình. Cách trình bày này giúp các nhà quản trị nhận diện ngay tức thì những hạng mục phát sinh lãng phí để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện kế toán quản trị chi phí tại Cotechco:

  1. Thiết lập hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật nội bộ tiên tiến: Phòng Kỹ thuật phối hợp cùng Phòng Kế toán xây dựng định mức tiêu hao nguyên vật liệu chính (thép, xi măng, cát, đá) và định mức ca máy theo từng điều kiện địa chất cụ thể. Mục tiêu cắt giảm tỷ lệ hao hụt vật liệu xuống dưới mức 1,5% và nâng độ chính xác của dự toán lên 95% trong 6 tháng đầu triển khai.

  2. Hoàn thiện phân loại chi phí và ứng dụng mô hình CVP: Tiến hành phân tách toàn bộ chi phí sản xuất chung và chi phí quản lý doanh nghiệp thành biến phí và định phí. Sử dụng mô hình Chi phí – Khối lượng – Lợi nhuận để xác định sản lượng hòa vốn, làm căn cứ định giá bỏ thầu linh hoạt cho từng gói thầu nhận thầu trong năm tài chính 2022.

  3. Áp dụng kỹ thuật phân tích biến động chi phí định kỳ: Ban Chỉ huy công trường phối hợp với kế toán quản trị lập bảng phân tích sai lệch chi phí hàng tháng, phân định rõ sai lệch do nhân tố lượng tiêu hao (trách nhiệm của đội trưởng thi công) và sai lệch do nhân tố giá thu mua (trách nhiệm của phòng cung ứng vật tư).

  4. Chuẩn hóa hệ thống báo cáo kế toán quản trị chi phí: Ban hành đồng bộ hệ thống biểu mẫu nội bộ gồm Báo cáo chi phí theo công trình, Báo cáo kiểm soát ca máy thi công và Báo cáo lãi lỗ theo bộ phận. Ban Giám đốc chỉ đạo phân công tối thiểu 2 chuyên viên chuyên trách phần hành kế toán quản trị tại phòng Tài chính - Kế toán từ quý 1/2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Ban Giám đốc và Nhà quản trị doanh nghiệp xây lắp: Nắm vững phương pháp hoạch định chi phí dự toán, định giá bỏ thầu chính xác và ứng dụng các công cụ kiểm soát chi phí thực tế nhằm nâng cao biên lợi nhuận gộp của doanh nghiệp từ 12% lên mức 18%.
  • Kế toán trưởng và Chuyên viên kế toán doanh nghiệp: Vận dụng trực tiếp khung biểu mẫu báo cáo quản trị, phương pháp phân bổ chi phí máy thi công và kỹ thuật phân tích chênh lệch giá - lượng vào công tác hạch toán hàng ngày.
  • Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Sử dụng công trình như một tài liệu nghiên cứu điển hình về kế toán quản trị chi phí trong ngành xây lắp, tham khảo cấu trúc nghiên cứu thực nghiệm và phương pháp xử lý số liệu kế toán nội bộ.
  • Kỹ sư định giá và Cán bộ quản lý dự án xây dựng: Nắm bắt góc nhìn tài chính về cấu thành giá thành công trình, tăng cường sự phối hợp liên phòng ban trong việc nghiệm thu khối lượng thi công và kiểm soát hao hụt vật tư tại hiện trường.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao doanh nghiệp xây lắp cần phân loại chi phí thành biến phí và định phí? Phân loại theo cách ứng xử giúp doanh nghiệp xác định chính xác điểm hòa vốn cho từng gói thầu, tính toán biên đóng góp của từng hạng mục công trình và đưa ra quyết định nhận thầu với mức giá sàn tối ưu khi thị trường cạnh tranh gay gắt.

  2. Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp chiếm bao nhiêu phần trăm trong giá thành xây dựng tại Cotechco? Tại Cotechco, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp chiếm tỷ trọng rất lớn, dao động từ 62% đến 68% tổng giá thành công trình. Do đó, việc xây dựng định mức tiêu hao chặt chẽ là yếu tố quyết định đến hiệu quả kinh doanh của công ty.

  3. Phương pháp phân tích biến động chi phí mang lại lợi ích gì cho nhà quản lý? Phương pháp này giúp bóc tách nguyên nhân sai lệch chi phí thành hai yếu tố riêng biệt là biến động lượng và biến động giá. Nhờ đó, nhà quản trị đánh giá chính xác trách nhiệm thuộc về bộ phận mua hàng (giá cả) hay bộ phận thi công (định mức tiêu hao).

  4. Doanh nghiệp xây lắp có vốn điều lệ 20 tỷ đồng nên chọn mô hình tổ chức kế toán quản trị nào? Doanh nghiệp quy mô vừa như Cotechco nên áp dụng mô hình kết hợp có phân nhiệm rõ ràng. Mô hình này vừa tận dụng được hệ thống chứng từ, dữ liệu của kế toán tài chính, vừa tiết kiệm 30% đến 40% chi phí vận hành bộ máy so với mô hình tách biệt hoàn toàn.

  5. Luận văn sử dụng khung thời gian và dữ liệu thực nghiệm trong bao lâu? Nghiên cứu tập trung thu thập, xử lý và đánh giá dữ liệu tài chính, dự toán và chi phí thi công thực tế tại Cotechco trong giai đoạn 3 năm liên tiếp từ năm 2018 đến năm 2020.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí mang tính đặc thù cao trong ngành xây lắp.
  • Phân tích sâu sắc thực trạng hạch toán và kiểm soát chi phí tại Công ty Cotechco giai đoạn 2018 – 2020 với nguồn dữ liệu minh chứng xác thực.
  • Nhận diện các điểm nghẽn cốt lõi trong công tác quản lý định mức vật tư và sự thiếu hụt hệ thống báo cáo kế toán quản trị kịp thời.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao, bao gồm xây dựng định mức kỹ thuật, phân tách biến phí - định phí và chuẩn hóa báo cáo quản trị.
  • Cung cấp cẩm nang thực hành và công cụ phân tích chênh lệch chi phí hữu ích cho các doanh nghiệp xây lắp quy mô vừa và nhỏ.

Việc triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp trong lộ trình 3 đến 6 tháng sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao 100% tính chủ động trong kiểm soát dòng tiền và chi phí sản xuất kinh doanh. Các nhà quản trị doanh nghiệp xây lắp hãy bắt tay vào chuẩn hóa hệ thống định mức nội bộ ngay hôm nay để tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường.