CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm kế toán quản trị, kế toán quản trị chi phí sản xuất Khái niệm về kế toán quản trị Kế toán là công cụ quản lý và điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, có chức năng thu thập, xử lý và cung cấp thông tin cho quyết định kinh tế.
Song, do phạm vi và mục đích cụ thể là cung cấp thông tin khác nhau nên kế toán được phân chia thành kế toán tài chính và kế toán quản trị. Trong đó, thông tin kế toán tài chính chủ yếu phục vụ nhu cầu của các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp, thông tin của kế toán quản trị lại được cung cấp cho nhà quản trị các cấp để quản lý, điều hành trong nội bộ doanh nghiệp. Trong nền kinh tế thị trường, nguyên nhân sự phát triển của kế toán quản trị là do sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, tập đoàn, quốc gia của tổng thể nền kinh tế. Nhưng trong bất kỳ một doanh nghiệp nào thì thông tin kế toán quản trị với chức năng cơ bản là công cụ hữu hiệu để các cấp lãnh đạo đưa ra quyết định điều hành mọi hoạt động nhằm hướng tới các mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận.
Việc nghiên cứu kế toán quản trị được xem xét từ nhiều quan điểm và góc độ khác nhau. Giáo trình Kế toán quản trị, Trường Đại học thương mại, 2006 trình bày như sau: “Kế toán quản trị có liên hệ với việc cung cấp các tài liệu cho các nhà quản lý là những người bên trong tổ chức kinh tế và có trách nhiệm trong việc điều hành và kiểm soát mọi hoạt động của tổ chức đó”. Theo quan điểm của giáo trình Kế toán quản trị - Học viện Tài chính (2002): “Kế toán quản trị là một khoa học thu nhận, xử lý và cụ thể, phục vụ cho các nhà Luan van 8 quản lý trong việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm tra và đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch các hoạt động của doanh nghiệp.” Trong Luật kế toán Việt Nam (2015), Kế toán quản trị được khái niệm như sau: “ Kế toán quản trị là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế ,tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán”. Như vậy, có thể hiểu khái quát về kế toán quản trị như sau: Kế toán quản trị là một môn khoa học thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin định lượng kết hợp với định tính về các hoạt động của một đơn vị cụ thể.
Các thông tin đó giúp các nhà quản trị trong quá trình ra quyết định liên quan đến việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm tra và đánh giá tình hình thực hiện các hoạt động của đơn vị nhằm tối ưu hóa các mục tiêu. Khái niệm về quản trị chi phí và kế toán quản trị chi phí Quản trị chi phí là quá trình tập hợp các phương pháp để lập kế hoạch, kiểm soát hoạt động phát sinh chi phí và ra quyết định quản lý gắn liền với mục tiêu của doanh nghiệp. Có nhiều quan điểm khác nhau khi định nghĩa về quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất. Theo Haberstock (1984): “Quản trị chi phí là việc tính toán hướng nội, mô tả - về nguyên tắc được thực hiện hằng tháng - đường vận động các nhân tố sản xuất trong quá trình kết hợp chúng với giới hạn ở việc tính toán mọi hao phí nhằm tạo ra và thực hiện các kết quả của doanh nghiệp” Nguyễn Ngọc Huyền (2003) định nghĩa: Quản trị chi phí kinh doanh là quá trình phân tích, tập hợp, tính toán và quản trị các chi phí kinh doanh phát sinh trong qua trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm (dịch vụ) nhằm cung cấp thông tin về chi phí kinh doanh đảm bảo độ chính xác cần thiết làm cơ sở cho các quyết định quản trị doanh nghiệp.
Như vậy, dù đứng trên quan điểm nào về quản trị chi phí, thì đều có thể nhận thấy đối tượng của quản trị chi phí là các thông tin về chi phí. Do vậy, để quản trị chi phí đạt hiệu quả cao, đòi hỏi phải có hệ thống cung cấp thông tin chi phí trong Luan van 9 đó kế toán quản trị chi phí là một công cụ quan trọng với vai trò cung cấp các thông tin chi phí cho quản trị chi phí phục vụ cho việc kiểm soát chi phí, ra quyết định. Hiện nay, chưa có khái niệm chính thức về kế toán quản trị chi phí, tuy nhiên xuất phát từ các nội dung đã phân tích ở trên về quản trị chi phí và kế toán quản trị có thể rút ra bản chất của kế toán quản trị chi phí: - Kế toán quản trị chi phí là một phần của kế toán quản trị do vậy cũng là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống kế toán doanh nghiệp; - Kế toán quản trị chi phí là công cụ quan trọng cung cấp thông tin chi phí kịp thời, phù hợp, cần thiết cho các hoạt động quản trị doanh nghiệp do vậy để đạt hiệu quả cao kế toán quản trị chi phí phải có sự phối hợp chặt chẽ với các bộ phận chức năng khác trong doanh nghiệp; - Khác với tính chất thông tin chi phí quá khứ do kế toán tài chính cung cấp, thông tin chi phí do kế toán quản trị chi phí cung cấp còn có tính định hướng (thông tin dự toán) và dễ dàng phân tích, đánh giá do gắn với các chỉ tiêu và bộ phận, đơn vị (trung tâm phát sinh chi phí). Có thể mô tả mối quan hệ và tính chất thông tin chi phí do kế toán tài chính và kế toán quản trị trong hệ thống kế toán doanh nghiệp cung cấp qua hình sau: Luan van 10 Hệ thống dữ liệu kinh tế Hệ thống thông tin phi tài chính Kế toán tài chính Thông tin tài chính Kế toán quản trị Thông tin chi phí Thông tin phân Lập dự toán chi theo giá phí thực tích, đánh giá chi phí sản xuất kinh tế, phù hợp với phí : - Phân tích doanh; chuẩn mực kế chênh lệch chi phí; - Đánh giá hiệu - Các thông tin chi toán, chế độ kế quả hoạt động của phí thích hợp hỗ toán: các bộ phận, đơn trợ ra quyết định; - - Giá trị SPDD vị; - …….
- Giá thành - Giá vốn - Giá trị hàng tồn kho - ……. Thông tin quá Thông tin hướng khứ tới tương lai Hình 1.1: Thông tin chi phí do hệ thống kế toán DN cung cấp (Nguồn: Tác giả tổng hợp) 1. Khái niệm chi phí sản xuất Hiện tại có khá nhiều khái niệm về chi phí sản xuất như: Theo giáo trình Kế toán quản trị của Trường Đại học Thương Mại (2005): “Chi phí sản xuất là những khoản chi phí phát sinh tại các phân xưởng (bộ phận) sản xuất gắn liền với các hoạt động sản xuất chế tạo sản phẩm của doanh nghiệp”. Theo giáo trình Kế toán quản trị của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2012): “Chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của những hao phí lao động sống và lao Luan van 11 động vật hóa phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh được tính cho một thời kỳ nhất định”.
Theo chuẩn mực kế toán VAS 01- Chuẩn mực chung: “ Chi phí là tổng các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản hấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”. Chi phí sản xuất, dưới góc độ của kế toán quản trị có thể được coi là những khoản phí tổn thực tế phát sinh trong hoạt động sản xuất, có thể là những phí tổn ước tính hoặc dự kiến trước được tổng hợp theo từng bộ phận, từng khâu của quá trình sản xuất. Khái niệm chi phí sản xuất có sự khác với khái niệm chi tiêu. Mặc dù chi tiêu là cơ sở để phát sinh chi phí.
Tuy nhiên, chi phí và chi tiêu khác nhau cả về thời gian phát sinh và về lượng. Có những khoản chi tiêu kỳ này nhưng chưa được tính hết ngày vào chi phí trong kỳ này và có những khoản được tính vào chi phí kỳ này nhưng thực tế chưa chi tiêu. Sự khác nhau giữa chi phí và chi tiêu là do đặc điểm, cách thức chuyển dịch giá trị của từng loại tài sản trong quá trình sản xuất cũng như yêu cầu kỹ thuật khi hạch toán. Từ các quan điểm trên có thể hiểu chi phí sản xuất là các khoản giảm lợi ích kinh tế của doanh nghiệp (chi phí về lao động sống, lao động vật hóa và các chi phí khác) phát sinh gắn liền với hoạt động sản xuất, chế tạo sản phẩm của doanh nghiệp tính cho một thời kỳ nhất định và được biểu hiện bằng tiền.
Khái niệm giá thành sản phẩm Giá thành sản phẩm là một chỉ tiêu kinh tế rất quan trọng trong doanh nghiệp sản xuất. Thông qua chỉ tiêu này có thể thấy được năng lực, hiệu quả của công nghệ sản xuất, công tác quản lý sản xuất trong việc phối hợp các yếu tố đầu vào để tạo ra sản phẩm đầu ra. Giá thành sản phẩm là cơ sở để xác định giá bán của sản phẩm hàng hóa trên thị trường. Theo giáo trình Kế toán tài chính trong các doanh nghiệp của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2011): “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ Luan van 12 các khoản hao phí về lao động sống vào lao động vật hóa có liên quan đến khối lượng, công tác, sản phẩm, lao vụ, dịch vụ đã hoàn thành.
Theo Giáo trình kế toán quản trị (2009) trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh: “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ những hao phí về lao động sống và lao động vật hóa được tính cho một đại lượng, kết quả, sản phẩm hoàn thành nhất định”. Cùng quan điểm trên Giáo trình Kế toán tài chính (2009) của Đại học Thương Mại (trang 242) cho rằng: “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền các chi phí sản xuất tính cho một khối lượng sản phẩm (công việc, lao vụ) nhất định đã hoàn thành”.