Nghiên Cứu Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư Phế Quản Phổi

Hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi là vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Tìm hiểu nguyên nhân và biện pháp hỗ trợ.

• Tác giả: Phạm Xuân Kiều
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Ngân Tâm
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Nội Khoa
• Đề tài: Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư Phế Quản Phổi
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 3. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 3.1. Đại cương về ung thư phế quản phổi
• 3.1.1. Lịch sử
• 3.1.2. Dịch tể học
• 3.1.3. UTPQP gồm hai loại UTPQP nguyên phát và UTPQP thứ phát
• 3.1.4. Chẩn đoán ung thư phế quản phổi
• 3.1.4.1. Lâm sàng
• 3.1.4.2. Cận lâm sàng
• 3.1.4.3. Phân giai đoạn ung thư phế quản phổi
• 3.2. Tình trạng dinh dưỡng ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi
• 3.3. Hội chứng suy mòn
• 3.4. Hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi
• 3.5. Nghiên cứu hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi trong và ngoài nước
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 4.2. Đối tượng nghiên cứu
• 4.3. Phương thức lấy mẫu
• 4.4. Liệt kê và định nghĩa các biến số
• 4.5. Phương tiện và dụng cụ nghiên cứu
• 4.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 4.7. Biện pháp hạn chế sai lệch thông tin
• 4.8. Xử lý số liệu
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Đặc điểm dân số của nghiên cứu
• 5.2. Đặc điểm bệnh lý ung thư phế quản phổi
• 5.3. Đặc điểm của hội chứng suy mòn
• 5.4. Mối liên quan giữa hội chứng suy mòn và đặc điểm của bệnh nhân
• 5.5. Điểm hạn chế của đề tài
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư Phổi

Ung thư phế quản phổi (UTPQP) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư trên toàn thế giới. Bên cạnh các phương pháp điều trị, hội chứng suy mòn ung thư nổi lên như một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống và tiên lượng của bệnh nhân. Suy mòn là một hội chứng phức tạp, đặc trưng bởi sự mất khối lượng cơ, có hoặc không kèm theo mất khối lượng mỡ, không thể đảo ngược hoàn toàn bằng dinh dưỡng thông thường. Tình trạng này dẫn đến suy giảm chức năng cơ quan, giảm khả năng đáp ứng với điều trị và giảm thời gian sống còn. Theo nghiên cứu, có đến 20% bệnh nhân ung thư tử vong do suy mòn. Việc hiểu rõ về hội chứng này là vô cùng quan trọng để có các biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả.

1.1. Định Nghĩa và Tiêu Chuẩn Chẩn Đoán Hội Chứng Suy Mòn

Hội chứng suy mòn được định nghĩa là tình trạng mất khối lượng cơ xương tiến triển, có thể kèm theo giảm khối lượng mỡ, và không thể phục hồi hoàn toàn bằng hỗ trợ dinh dưỡng thông thường. Tiêu chuẩn chẩn đoán chính bao gồm sụt cân không chủ ý (trên 5% trong vòng 6 tháng), giảm khối lượng cơ, mệt mỏi, chán ăn và các dấu hiệu viêm hệ thống. Các tiêu chuẩn này giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng suy mòn và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp. Theo tài liệu, tiêu chuẩn chẩn đoán chính của hội chứng suy mòn là sụt cân.

1.2. Tỷ Lệ Mắc Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư Phế Quản Phổi

Tỷ lệ mắc hội chứng suy mòn ở bệnh nhân UTPQP rất cao, đặc biệt ở những bệnh nhân nhập viện. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ này có thể lên đến 83% ở bệnh nhân nội trú và 36% ở bệnh nhân ngoại trú. Tỷ lệ này cho thấy tầm quan trọng của việc tầm soát và can thiệp sớm hội chứng suy mòn ở bệnh nhân UTPQP để cải thiện kết quả điều trị và chất lượng cuộc sống. Theo một nghiên cứu, tần suất suy mòn trên bệnh nhân UTPQP nhập viện là 83%, ngoại trú là 36%.

II. Các Yếu Tố Nguy Cơ Gây Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư Phổi

Nhiều yếu tố góp phần vào sự phát triển của hội chứng suy mòn ở bệnh nhân UTPQP. Các yếu tố này bao gồm giảm lượng thức ăn do chán ăn, buồn nôn, khó nuốt, và đau đớn, cũng như các tác dụng phụ của hóa trị liệu. Bên cạnh đó, sự bất thường trong chuyển hóa, tăng tình trạng viêm hệ thống, và sự mất cân bằng protein cũng đóng vai trò quan trọng. Việc xác định các yếu tố nguy cơ cụ thể ở từng bệnh nhân là cần thiết để có các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả. Nguyên nhân gây ra sự giảm lượng thức ăn nhập trên bệnh nhân UTPQP là do chán ăn, buồn nôn, nôn, khó nuốt, đau đớn, đây là những biến chứng do chính bản thân khối u gây ra hoặc do tác dụng phụ của hóa trị liệu.

2.1. Vai Trò Của Cytokine và Viêm Hệ Thống Trong Suy Mòn

Tình trạng viêm hệ thống đóng vai trò then chốt trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng suy mòn. Các cytokine gây viêm như TNF-α, IL-6, và CRP được sản xuất quá mức ở bệnh nhân ung thư, gây ra sự dị hóa protein, giảm tổng hợp protein, và tăng tiêu hao năng lượng. Điều này dẫn đến mất khối lượng cơ và sụt cân. Kiểm soát tình trạng viêm là một mục tiêu quan trọng trong điều trị hội chứng suy mòn. Cơ chế bệnh sinh đặc trưng nhất gây ra suy mòn ở bệnh nhân ung thư là mất cân bằng protein và cân bằng năng lượng âm do sự kết hợp của giảm lượng thức ăn nhập, bất thường chuyển hóa, gia tăng tình trạng viêm hệ thống, sự mất khối cơ.

2.2. Ảnh Hưởng Của Kháng Insulin Đến Quá Trình Suy Mòn

Kháng insulin là một yếu tố khác góp phần vào hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư. Tình trạng này làm giảm khả năng sử dụng glucose của cơ bắp, dẫn đến tăng phân hủy protein cơ để cung cấp năng lượng. Kháng insulin cũng làm giảm tổng hợp protein cơ và tăng sản xuất các cytokine gây viêm. Cải thiện độ nhạy insulin có thể giúp giảm thiểu tình trạng suy mòn. Song song với tình trạng giảm lượng thức ăn nhập, bệnh nhân UTPQP lại có nhu cầu dinh dưỡng cao hơn bình thường do nhu cầu trao đổi chất tăng lên.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư

Đánh giá hội chứng suy mòn đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm đánh giá tình trạng dinh dưỡng, khối lượng cơ, chức năng cơ, và các dấu hiệu viêm. Các công cụ đánh giá thường được sử dụng bao gồm chỉ số khối cơ thể (BMI), đo chu vi cơ cánh tay (MAC), đánh giá sức cơ bàn tay, và xét nghiệm máu để đo nồng độ albumin, CRP, và các cytokine gây viêm. Việc đánh giá định kỳ giúp theo dõi tiến triển của hội chứng suy mòn và điều chỉnh kế hoạch điều trị phù hợp. Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng và can thiệp dinh dưỡng có vai trò quan trọng góp phần tăng hiệu quả điều trị, thời gian sống và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân ung thư.

3.1. Sử Dụng BMI và Đo Chu Vi Cơ Cánh Tay MAC Để Đánh Giá

BMI là một chỉ số đơn giản và dễ thực hiện để đánh giá tình trạng dinh dưỡng tổng thể. Tuy nhiên, BMI không phản ánh chính xác khối lượng cơ. Đo MAC giúp ước tính khối lượng cơ và phát hiện tình trạng mất cơ. Kết hợp cả hai chỉ số này giúp đánh giá chính xác hơn tình trạng suy mòn. Bệnh nhân UTPQP bị hội chứng suy mòn có thể mất đến 32% cân nặng so với lúc chưa bị bệnh. Đồng thời, bệnh nhân cũng bị mất khoảng 85% khối mỡ và 75% khối nạc, sụt giảm đáng kể thành phần chất khoáng, giảm khối lượng xương.

3.2. Đánh Giá Sức Cơ Bàn Tay và Tình Trạng Mệt Mỏi

Sức cơ bàn tay là một chỉ số khách quan để đánh giá chức năng cơ. Giảm sức cơ bàn tay là một dấu hiệu của suy mòn. Đánh giá tình trạng mệt mỏi bằng các công cụ như thang điểm FACIT-F giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của suy mòn đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Sự giảm nhanh khối lượng cơ xương giải thích tại sao bệnh nhân giảm khả năng đi lại, và do vậy giảm chất lượng cuộc sống cùng với rút ngắn thời gian sống còn, sự giảm khối cơ hô hấp dẫn đến chết do suy hô hấp.

IV. Các Phương Pháp Điều Trị Hội Chứng Suy Mòn Ở Bệnh Nhân Ung Thư

Điều trị hội chứng suy mòn đòi hỏi một cách tiếp cận đa mô thức, bao gồm can thiệp dinh dưỡng, tập thể dục, và sử dụng thuốc. Can thiệp dinh dưỡng tập trung vào việc tăng cường lượng calo và protein, cũng như bổ sung các vi chất dinh dưỡng cần thiết. Tập thể dục, đặc biệt là các bài tập kháng lực, giúp tăng cường khối lượng cơ và chức năng cơ. Một số loại thuốc, như megestrol acetate và dronabinol, có thể giúp kích thích sự thèm ăn và tăng cân. Tuy nhiên, hiệu quả của các loại thuốc này còn hạn chế và cần được sử dụng thận trọng. Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng và can thiệp dinh dưỡng có vai trò quan trọng góp phần tăng hiệu quả điều trị, thời gian sống và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân ung thư.

4.1. Can Thiệp Dinh Dưỡng Tăng Cường Calo và Protein

Can thiệp dinh dưỡng là nền tảng của điều trị hội chứng suy mòn. Mục tiêu là cung cấp đủ calo và protein để đáp ứng nhu cầu tăng cao của cơ thể. Bệnh nhân nên được khuyến khích ăn các bữa ăn nhỏ, thường xuyên, giàu protein và calo. Bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt, như sữa giàu năng lượng và protein, có thể giúp tăng cường lượng dinh dưỡng. Nguyên nhân gây ra sự giảm lượng thức ăn nhập trên bệnh nhân UTPQP là do chán ăn, buồn nôn, nôn, khó nuốt, đau đớn, đây là những biến chứng do chính bản thân khối u gây ra hoặc do tác dụng phụ của hóa trị liệu.

4.2. Tập Thể Dục và Phục Hồi Chức Năng Cơ

Tập thể dục, đặc biệt là các bài tập kháng lực, giúp tăng cường khối lượng cơ và chức năng cơ. Các bài tập này nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng. Tập thể dục cũng giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi và chất lượng cuộc sống. Bệnh nhân UTPQP bị hội chứng suy mòn có thể mất đến 32% cân nặng so với lúc chưa bị bệnh. Đồng thời, bệnh nhân cũng bị mất khoảng 85% khối mỡ và 75% khối nạc, sụt giảm đáng kể thành phần chất khoáng, giảm khối lượng xương.

V. Ảnh Hưởng Của Hội Chứng Suy Mòn Đến Tiên Lượng Bệnh Ung Thư Phổi

Hội chứng suy mòn có ảnh hưởng tiêu cực đến tiên lượng của bệnh nhân UTPQP. Tình trạng này làm giảm khả năng đáp ứng với điều trị, tăng nguy cơ biến chứng, và giảm thời gian sống còn. Bệnh nhân bị suy mòn thường có chất lượng cuộc sống kém hơn và cần được chăm sóc giảm nhẹ tích cực. Việc kiểm soát hội chứng suy mòn có thể giúp cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Sụt cân là một yếu tố tiên lượng xấu trong ung thư, sụt cân càng nhiều thì thời gian sống còn càng ngắn. Các nghiên cứu đã ghi nhận có đến 20% bệnh nhân ung thư chết do suy mòn.

5.1. Suy Mòn Làm Giảm Khả Năng Đáp Ứng Điều Trị

Bệnh nhân bị suy mòn thường khó dung nạp các phương pháp điều trị ung thư như hóa trị và xạ trị. Tình trạng này làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và giảm hiệu quả điều trị. Việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng và chức năng cơ có thể giúp bệnh nhân đáp ứng tốt hơn với điều trị. Từ lâu hội chứng suy mòn đã được chứng minh gây ảnh hưởng bất lợi trên bệnh nhân ung thư. Nó dẫn đến suy giảm chức năng cơ quan, giảm khả năng chịu đựng hóa trị liệu và giảm tỉ lệ sống còn.

5.2. Suy Mòn và Chất Lượng Cuộc Sống Của Bệnh Nhân

Hội chứng suy mòn ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân UTPQP. Tình trạng này gây ra mệt mỏi, suy nhược, giảm khả năng vận động, và giảm khả năng tham gia vào các hoạt động xã hội. Chăm sóc giảm nhẹ, bao gồm hỗ trợ dinh dưỡng, tập thể dục, và hỗ trợ tâm lý, có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Sự giảm nhanh khối lượng cơ xương giải thích tại sao bệnh nhân giảm khả năng đi lại, và do vậy giảm chất lượng cuộc sống cùng với rút ngắn thời gian sống còn, sự giảm khối cơ hô hấp dẫn đến chết do suy hô hấp.

VI. Nghiên Cứu Mới Về Điều Trị Hội Chứng Suy Mòn Ung Thư Phổi

Các nghiên cứu gần đây tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới cho hội chứng suy mòn, bao gồm các loại thuốc tác động vào cơ chế bệnh sinh của suy mòn, như các chất ức chế cytokine gây viêm và các chất kích thích tăng trưởng cơ. Nghiên cứu cũng tập trung vào việc phát triển các phương pháp can thiệp dinh dưỡng và tập thể dục cá nhân hóa, dựa trên đặc điểm cụ thể của từng bệnh nhân. Các nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại những tiến bộ đáng kể trong việc điều trị hội chứng suy mòn và cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân UTPQP. Tuy vậy, hiện nay nghiên cứu về hội chứng suy mòn ở bệnh nhân UTPQP ở nước ta vẫn còn chưa đầy đủ.

6.1. Liệu Pháp Nhắm Trúng Đích Vào Cytokine Gây Viêm

Các liệu pháp nhắm trúng đích vào các cytokine gây viêm, như TNF-α và IL-6, đang được nghiên cứu để giảm tình trạng viêm hệ thống và cải thiện tình trạng suy mòn. Các liệu pháp này có thể giúp giảm dị hóa protein, tăng tổng hợp protein, và cải thiện khối lượng cơ. Tình trạng viêm hệ thống đóng vai trò then chốt trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng suy mòn. Các cytokine gây viêm như TNF-α, IL-6, và CRP được sản xuất quá mức ở bệnh nhân ung thư, gây ra sự dị hóa protein, giảm tổng hợp protein, và tăng tiêu hao năng lượng.

6.2. Can Thiệp Dinh Dưỡng Cá Nhân Hóa Dựa Trên Gen

Các nghiên cứu về gen đang mở ra cơ hội để phát triển các phương pháp can thiệp dinh dưỡng cá nhân hóa, dựa trên đặc điểm di truyền của từng bệnh nhân. Các phương pháp này có thể giúp tối ưu hóa việc sử dụng dinh dưỡng và cải thiện tình trạng suy mòn. Can thiệp dinh dưỡng là nền tảng của điều trị hội chứng suy mòn. Mục tiêu là cung cấp đủ calo và protein để đáp ứng nhu cầu tăng cao của cơ thể. Bệnh nhân nên được khuyến khích ăn các bữa ăn nhỏ, thường xuyên, giàu protein và calo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư phế quản phổi là một trong những bệnh lý ác tính có tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong hàng đầu trên phạm vi toàn cầu. Theo thống kê của Tổ chức Ung thư Toàn cầu (GLOBOCAN), chỉ riêng trong năm 2018, Việt Nam đã ghi nhận 23.667 ca mắc mới ung thư phế quản phổi, chiếm 14,4% tổng số ca ung thư các loại, đồng thời cướp đi sinh mạng của khoảng 20.710 người bệnh. Tại các quốc gia đang phát triển, tỷ lệ bệnh nhân sống sót sau 5 năm kể từ thời điểm phát hiện bệnh chỉ đạt mức xấp xỉ 15%.

Bên cạnh tiến triển xâm lấn tại chỗ và di căn xa của khối u, hội chứng suy mòn là biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng sống còn. Ước tính có khoảng 20% bệnh nhân ung thư tử vong trực tiếp do hậu quả của suy mòn thay vì tổn thương cơ quan đích do khối u. Bệnh nhân ung thư phế quản phổi mắc hội chứng suy mòn có thể sụt giảm tới 32% tổng trọng lượng cơ thể, mất đến 85% khối lượng mô mỡ và 75% khối lượng cơ nạc. Tình trạng này làm suy giảm nghiêm trọng khả năng đáp ứng với hóa trị, xạ trị, gia tăng tần suất biến chứng và rút ngắn thời gian sống.

Nghiên cứu được thực hiện tại Trung tâm Ung Bướu thuộc Bệnh viện Chợ Rẫy nhằm khảo sát toàn diện thực trạng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi nhập viện. Mục tiêu cụ thể là xác định tỷ lệ mắc hội chứng suy mòn, phân tích các đặc điểm lâm sàng, nhân trắc học, cận lâm sàng, đồng thời làm rõ mối liên quan giữa suy mòn với giai đoạn bệnh, thể giải phẫu bệnh và tiền sử hút thuốc lá, cung cấp cơ sở thực chứng giá trị cho can thiệp dinh dưỡng lâm sàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Hội chứng suy mòn ung thư được định nghĩa theo Đồng thuận Quốc tế năm 2006 của Hiệp hội Dinh dưỡng Lâm sàng và Chuyển hóa Châu Âu (ESPEN). Đây là hội chứng chuyển hóa đa yếu tố đặc trưng bởi sự mất khối lượng cơ xương liên tục, có hoặc không kèm theo suy giảm khối mỡ, không thể bù đắp hoàn toàn bằng các can thiệp dinh dưỡng thông thường.

Cơ chế bệnh sinh trung tâm là sự mất cân bằng năng lượng âm tính và gia tăng thoái biến protein cơ. Quá trình này được thúc đẩy bởi sự giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, Interleukin-1, Interleukin-6 và Interferon-gamma. Các cytokine này kích hoạt con đường tín hiệu nhân NF-kB, ức chế yếu tố phiên mã MyoD, đồng thời kích thích hệ thống phân giải protein ubiquitin-proteasome và yếu tố ly giải protein (PIF), làm tiêu hủy chuỗi nặng myosin. Đi kèm với đó là sự suy giảm các hormone đồng hóa như Testosterone, Insulin-like Growth Factor-1 (IGF-1) và sự gia tăng hormone dị hóa Glucocorticoid.

Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định bao gồm tiêu chuẩn chính: sụt cân không chủ ý ít nhất 5% trong vòng 12 tháng (hoặc chỉ số khối cơ thể BMI dưới 20 kg/m² khi không ghi nhận được tiền sử sụt cân) kết hợp với ít nhất 3 trong 5 tiêu chuẩn phụ:

1. Giảm sức cơ bàn tay.
2. Mệt mỏi lâm sàng đánh giá qua thang điểm FACIT-F dưới 30 điểm.
3. Tình trạng chán ăn với năng lượng nạp dưới 20 kcal/kg/ngày hoặc dưới 70% khẩu phần thông thường.
4. Giảm chỉ số khối không mỡ với chu vi cơ giữa cánh tay (MAMC) dưới bách phân vị thứ 10 theo tuổi và giới.
5. Rối loạn sinh hóa: Tăng protein phản ứng C (CRP trên 5 mg/l), thiếu máu (Hemoglobin dưới 12 g/dl), hoặc giảm Albumin huyết thanh dưới 3,2 g/dl.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế cắt ngang mô tả trên đối tượng bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên được chẩn đoán xác định ung thư phế quản phổi nguyên phát dựa trên kết quả giải phẫu bệnh, đang điều trị nội trú tại Khoa Hóa - Xạ Trị, Trung tâm Ung Bướu Bệnh viện Chợ Rẫy trong giai đoạn 2019-2020.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (hệ số Z bằng 1,96), mức sai số tuyệt đối mong muốn d bằng 0,1 và tỷ lệ suy mòn dự đoán p bằng 0,83 (dựa trên y văn quốc tế về bệnh nhân ung thư phổi nhập viện). Cỡ mẫu tối thiểu được tính toán là 55 bệnh nhân. Phương thức chọn mẫu thuận tiện toàn bộ các trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn chọn bệnh và không thuộc nhóm loại trừ (hôn mê, rối loạn huyết động, bệnh lý thần kinh cơ hoặc thở máy xâm lấn).

Bộ công cụ thu thập số liệu bao gồm: cân điện tử và thước dây chuẩn hóa để tính BMI; lực kế Jamar Hand Grip Dynamometer để đo sức co bóp bàn tay; thước đo nếp gấp da vùng cơ tam đầu (TSF) kết hợp chu vi cánh tay (MAC) để tính MAMC; thang điểm chuẩn hóa FACIT-F gồm 13 câu hỏi khảo sát mệt mỏi; phiếu ghi nhớ khẩu phần ăn 24 giờ; và các xét nghiệm định lượng Albumin, Hemoglobin, CRP. Dữ liệu được nhập và xử lý bằng phần mềm thống kê y học, áp dụng kiểm định Chi-bình phương (Chi-square) và Fisher's exact test cho biến định tính, kiểm định t-Student cho biến định lượng với mức ý nghĩa thống kê p dưới 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát lâm sàng trên nhóm bệnh nhân ung thư phế quản phổi nhập viện ghi nhận tỷ lệ mắc hội chứng suy mòn ở mức rất cao, đạt 68,5% tổng số đối tượng nghiên cứu. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân có biểu hiện sụt cân thực tế trên 5% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 tháng chiếm tới 72,3%. Trong khi đó, tỷ lệ bệnh nhân có thể trạng gầy theo chỉ số khối cơ thể (BMI dưới 18,5 kg/m²) chỉ chiếm 31,4%, cho thấy việc chỉ dựa vào chỉ số BMI đơn thuần sẽ bỏ sót hơn 37% các trường hợp suy mòn thể tiềm ẩn ở nhóm người có thể trạng bình thường hoặc thừa cân.

Về các tiêu chuẩn suy giảm chức năng và nhân trắc, có 64,8% bệnh nhân bị suy giảm sức cơ bàn tay rõ rệt khi đo bằng lực kế Jamar, và 58,2% trường hợp có chỉ số chu vi cơ giữa cánh tay (MAMC) tụt xuống dưới bách phân vị thứ 10. Tình trạng mệt mỏi thể chất và tinh thần xuất hiện áp đảo với 77,5% bệnh nhân đạt điểm FACIT-F dưới 30 điểm. Về mặt dinh dưỡng, 69,1% bệnh nhân rơi vào tình trạng chán ăn với mức năng lượng nạp hằng ngày thấp dưới 20 kcal/kg/ngày.

Về biến đổi cận lâm sàng, phản ứng viêm hệ thống được ghi nhận với 71,6% bệnh nhân có nồng độ CRP huyết thanh tăng trên 5 mg/l. Hiện tượng thiếu máu (Hb dưới 12 g/dl) và hạ Albumin máu (dưới 3,2 g/dl) lần lượt chiếm tỷ lệ 56,4% và 43,8% trong dân số khảo sát.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ suy mòn 68,5% ghi nhận tại Bệnh viện Chợ Rẫy tương đồng với các công bố quốc tế về ung thư phổi tiến triển (dao động từ 60% đến 83%), đồng thời cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ suy mòn 40,4% trên quần thể bệnh nhân ung thư chung tại một số bệnh viện đa khoa tuyến trung ương. Sự chênh lệch này bắt nguồn từ đặc thù bệnh học của ung thư phế quản phổi với gánh nặng dị hóa mạnh mẽ và tỷ lệ lớn bệnh nhân đến khám ở giai đoạn muộn.

Dữ liệu phân tích mối liên quan cho thấy tỷ lệ suy mòn có xu hướng gia tăng rõ rệt theo giai đoạn tiến triển của khối u. Khi trình bày dữ liệu đối chiếu qua bảng tương quan hai chiều và biểu đồ cột ghép giữa các giai đoạn bệnh theo phân loại TNM phiên bản 8 của IASLC, tỷ lệ suy mòn ở nhóm bệnh nhân giai đoạn III và IV lên tới 78,4%, cao vượt trội so với mức 35,2% ở giai đoạn I và II. Khối u kích thước lớn và di căn xa giải phóng nồng độ cao các cytokine gây viêm, thúc đẩy tiêu hủy khối cơ và tạo cảm giác chán ăn trung ương tại vùng hạ đồi.

Sự suy giảm đồng thời giữa sức cơ bàn tay và chu vi MAMC phản ánh hiện tượng teo cơ vân nghiêm trọng. Khi sụt cân vượt quá 10%, chức năng cơ hoành và cơ hô hấp phụ bị suy giảm, dẫn đến gia tăng nguy cơ viêm phổi tắc nghẽn và suy hô hấp. So sánh với các nghiên cứu theo dõi dọc cho thấy, thời gian sống trung bình của nhóm suy mòn nặng chỉ đạt khoảng 263 ngày so với 825 ngày ở nhóm duy trì được khối nạc ổn định.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập quy trình sàng lọc suy mòn đa tầng bắt buộc: Bác sĩ điều trị và điều dưỡng tại các khoa ung bướu cần triển khai đánh giá tình trạng sụt cân, đo lực cơ bàn tay bằng lực kế cầm tay và chấm điểm mệt mỏi FACIT-F cho 100% bệnh nhân ung thư phế quản phổi ngay trong vòng 24 đến 48 giờ đầu nhập viện. Mục tiêu nhằm phát hiện sớm và giảm 30% tỷ lệ suy mòn chuyển sang giai đoạn trơ không hồi phục trong vòng 6 tháng áp dụng.

2. Tích hợp can thiệp dinh dưỡng sớm giàu năng lượng và acid béo thiết yếu: Khoa Dinh dưỡng lâm sàng phối hợp cùng bác sĩ ung bướu xây dựng phác đồ bổ sung dinh dưỡng đường miệng chuyên biệt (ONS) chứa acid béo Omega-3/EPA và hàm lượng đạm cao, bảo đảm cung cấp năng lượng từ 25 đến 30 kcal/kg/ngày và lượng protein đạt 1,2 đến 1,5 g/kg/ngày cho ít nhất 85% bệnh nhân có nguy cơ suy mòn trong suốt quá trình hóa - xạ trị.

3. Áp dụng liệu pháp kiểm soát viêm hệ thống kết hợp điều hòa chuyển hóa: Hội đồng chuyên môn dược lâm sàng và ung thư cần đưa vào phác đồ điều trị các biện pháp điều biến miễn dịch, giảm nồng độ protein phản ứng C (CRP) về dưới mức 5 mg/l thông qua chế độ dinh dưỡng kháng viêm và sử dụng các hoạt chất hỗ trợ thèm ăn nhằm phục hồi cân bằng chuyển hóa trước mỗi chu kỳ hóa trị liệu.

4. Triển khai chương trình phục hồi chức năng vận động và tập kháng lực: Kỹ thuật viên vật lý trị liệu hướng dẫn các bài tập vận động cơ xương cá thể hóa với cường độ phù hợp, duy trì tối thiểu 3 buổi mỗi tuần nhằm cải thiện sức mạnh co bóp cơ tay thêm 10% đến 15% và hạn chế tốc độ suy giảm khối nạc sau 8 đến 12 tuần điều trị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Ung bướu và Hô hấp: Nắm vững các tiêu chuẩn chẩn đoán toàn diện của hội chứng suy mòn để đưa ra quyết định điều trị hóa - xạ trị tối ưu, dự phòng độc tính của thuốc và hạn chế biến chứng nhiễm trùng cho hơn 70% bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn tiến triển.

2. Bác sĩ và cử nhân Dinh dưỡng lâm sàng: Ứng dụng các thông số thực chứng về mức tiêu hao năng lượng, nhu cầu đạm và chỉ số nhân trắc MAMC để thiết lập thực đơn nuôi dưỡng chuyên biệt cho người bệnh ung thư phổi nội trú và ngoại trú.

3. Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh y dược học: Tham khảo mô hình nghiên cứu cắt ngang chuẩn mực, phương pháp lựa chọn cỡ mẫu, quy trình thu thập dữ liệu bằng dụng cụ nhân trắc học (Jamar Dynamometer, nếp gấp da TSF) và cách thức phân tích chỉ dấu sinh học (CRP, Albumin, Hb).

4. Điều dưỡng viên và nhân viên chăm sóc giảm nhẹ: Khai thác hiệu quả thang điểm FACIT-F gồm 13 tiêu chí và phương pháp ghi nhận khẩu phần ăn 24 giờ để theo dõi sát diễn biến thể trạng, nâng cao chất lượng chăm sóc toàn diện cho người bệnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi được chẩn đoán dựa trên những tiêu chuẩn nào?
   Chẩn đoán xác định khi bệnh nhân có sụt cân ngoài ý muốn trên 5% trong 12 tháng (hoặc BMI dưới 20 kg/m²) kết hợp ít nhất 3 trong 5 tiêu chuẩn phụ gồm: giảm sức cơ tay, mệt mỏi lâm sàng (FACIT-F dưới 30 điểm), chán ăn dưới 20 kcal/kg/ngày, giảm MAMC dưới bách phân vị thứ 10, và bất thường sinh hóa (CRP trên 5 mg/l, Hb dưới 12 g/dl, Albumin dưới 3,2 g/dl).

2. Vì sao chế độ ăn uống thông thường không thể phục hồi hoàn toàn hội chứng suy mòn do ung thư?
   Khác với tình trạng đói ăn thông thường, suy mòn ung thư bị chi phối bởi tình trạng viêm hệ thống và rối loạn chuyển hóa do cytokine (TNF-alpha, IL-6) gây ra. Các chất này kích hoạt dị hóa protein cơ và ly giải mô mỡ qua hệ thống ubiquitin-proteasome, khiến cơ thể tiêu hủy khối nạc liên tục dù được cung cấp đủ năng lượng qua đường tiêu hóa.

3. Sụt cân ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến tiên lượng sống còn của bệnh nhân ung thư phổi?
   Sụt cân là yếu tố tiên lượng độc lập xấu nhất trong ung thư phế quản phổi. Bệnh nhân sụt cân nhiều có thời gian sống trung bình rút ngắn xuống khoảng 263 ngày so với 825 ngày ở nhóm ít sụt cân. Tỷ lệ sống sót sau 1 năm giảm từ 78% xuống còn 31% do suy kiệt cơ hô hấp và giảm khả năng dung nạp hóa trị.

4. Lực kế Jamar và thang điểm FACIT-F có vai trò gì trong đánh giá suy mòn?
   Lực kế Jamar là tiêu chuẩn vàng đo lường sức cơ bàn tay nhằm phát hiện sớm tình trạng suy giảm chức năng cơ nạc, yếu tố làm tăng nguy cơ tử vong lên gấp 1,39 đến 1,67 lần. Thang điểm FACIT-F gồm 13 câu hỏi giúp lượng hóa chính xác mức độ mệt mỏi thể chất của bệnh nhân với độ nhạy cao.

5. Các chỉ số xét nghiệm cận lâm sàng nào phản ánh rõ nét nhất tình trạng suy mòn?
   Nghiên cứu tập trung vào ba chỉ dấu cốt lõi: CRP huyết thanh tăng trên 5 mg/l (phản ánh mức độ viêm mạn tính hệ thống), Albumin máu giảm dưới 3,2 g/dl (phản ánh thiếu hụt protein huyết tương) và nồng độ Hemoglobin dưới 12 g/dl (biểu hiện của thiếu máu do bệnh mạn tính và ức chế tủy xương).

Kết luận

• Tỷ lệ mắc hội chứng suy mòn ở bệnh nhân ung thư phế quản phổi nhập viện tại Bệnh viện Chợ Rẫy ở mức cao, đạt 68,5%, trong đó có tới 72,3% bệnh nhân bị sụt cân trên 5% thể trọng.
• Việc chỉ dựa vào chỉ số BMI đơn thuần bỏ sót hơn 37% trường hợp suy mòn thể tiềm ẩn ở những người bệnh có thể trạng bình thường hoặc thừa cân.
• Tình trạng suy giảm sức cơ bàn tay (64,8%), mệt mỏi mức độ nặng (77,5%) và gia tăng phản ứng viêm CRP trên 5 mg/l (71,6%) là những đặc trưng lâm sàng và sinh học nổi bật.
• Mức độ suy mòn có mối tương quan chặt chẽ với giai đoạn bệnh tiến triển, trong đó nhóm ung thư phổi giai đoạn III và IV có tỷ lệ suy mòn lên tới 78,4%.
• Cần chuẩn hóa quy trình sàng lọc dinh dưỡng đa tầng trong 24 đến 48 giờ đầu nhập viện và phối hợp đa mô thức giữa can thiệp dinh dưỡng giàu EPA, kiểm soát viêm và vận động trị liệu nhằm kéo dài thời gian sống còn và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư phế quản phổi (UTPQP) là loại ung thư phổ biến đứng thứ hai sau ung thư tiền liệt tuyến ở nam và ung thư vú ở nữ [78]. Mặc dù gần đây đã có rất nhiều tiến bộ trong chẩn đoán và điều trị nhưng UTPQP có tỷ lệ sống còn thấp. Tại các nước đang phát triển tỷ lệ bệnh nhân sống 5 năm kể từ khi phát hiện UTPQP khoảng 15% [41]. Hiệp Hội Ung Thư Mỹ ước tính vào năm 2018 có khoảng 234.030 người mới mắc UTPQP và có 154.050 người chết do UTPQP [78].

Hút thuốc lá vẫn là nguyên nhân chủ yếu gây ra UTPQP [124]. Tình trạng hút thuốc lá gia tăng ở phụ nữ và tình trạng trẻ hóa độ tuổi hút thuốc lá làm cho tỷ lệ UTPQP đang gia tăng rất nhanh chóng và dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ tới [69], [124]. Bệnh ung thư thường gây ra hội chứng suy mòn. Suy mòn trong ung thư là một hội chứng với biểu hiện giảm khối lượng cơ xương (có hoặc không có giảm khối mỡ) không thể phục hồi hoàn toàn bằng hỗ trợ dinh dưỡng thông thường [1], [14].

Từ lâu hội chứng suy mòn đã được chứng minh gây ảnh hưởng bất lợi trên bệnh nhân ung thư. Nó dẫn đến suy giảm chức năng cơ quan, giảm khả năng chịu đựng hóa trị liệu và giảm tỉ lệ sống còn [1], [26]. Cơ chế bệnh sinh đặc trưng nhất gây ra suy mòn ở bệnh nhân ung thư là mất cân bằng protein và cân bằng năng lượng âm do sự kết hợp của giảm lượng thức ăn nhập, bất thường chuyển hóa, gia tăng tình trạng viêm hệ thống, sự mất khối cơ [1], [136]. Nguyên nhân gây ra sự giảm lượng thức ăn nhập trên bệnh nhân UTPQP là do chán ăn, buồn nôn, nôn, khó nuốt, đau đớn, đây là những biến chứng do chính bản thân khối u gây ra hoặc do tác dụng phụ của hóa trị liệu [136].

Song song với tình trạng giảm lượng thức ăn nhập, bệnh nhân UTPQP lại có nhu cầu dinh dưỡng cao hơn bình thường do nhu cầu trao đổi chất tăng lên [92]. Tiêu chuẩn chẩn đoán chính của hội chứng suy mòn là sụt cân [48]. Sụt cân là một yếu tố tiên lượng xấu trong ung thư, sụt cân càng nhiều thì thời gian sống còn càng ngắn. Các nghiên cứu đã ghi nhận có đến 20% bệnh nhân ung thư chết do suy mòn [1].

Trong suy mòn do ung thư, sự mất khối mỡ và khối nạc rất lớn. Bệnh nhân UTPQP bị hội chứng suy mòn có thể mất đến 32% cân nặng so với lúc chưa bị bệnh. Đồng thời, bệnh nhân cũng bị mất khoảng 85% khối mỡ và 75% khối nạc, sụt giảm đáng kể thành phần chất khoáng, giảm khối lượng xương. Sự giảm nhanh khối lượng cơ xương giải thích tại sao bệnh nhân giảm khả năng đi lại, và do vậy giảm chất lượng cuộc sống cùng với rút ngắn thời gian sống còn, sự giảm khối cơ hô hấp dẫn đến chết do suy hô hấp.

Tử vong ở bệnh nhân ung thư xảy ra khi mất 25-30% cân nặng cơ thể [136]. Tần suất suy mòn ở bệnh nhân ung thư khá cao. Trong đó, tần suất suy mòn trên bệnh nhân UTPQP nhập viện là 83%, ngoại trú là 36% [140]. Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng và can thiệp dinh dưỡng có vai trò quan trọng góp phần tăng hiệu quả điều trị, thời gian sống và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân ung thư [91].

Tuy vậy, hiện nay nghiên cứu về hội chứng suy mòn ở bệnh nhân UTPQP ở nước ta vẫn còn chưa đầy đủ.