Luận văn thạc sĩ công nghệ sinh học nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây thuốc thượng phaeanthus vietnamensis ban

Luận văn thạc sĩ công nghệ sinh học nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây thuốc Thượng Phaeanthus vietnamensis Ban.

• Tác giả: Bùi Thanh Phong
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Công Luận
• Trường học: Đại học Bách Khoa TP.HCM
• Chuyên ngành: Công nghệ sinh học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hóa Học và Tác Dụng Sinh Học của Cây Thuốc Thượng (Phaeanthus vietnamensis Ban)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Cây Thuốc Thượng Phaeanthus 55 ký tự

Cây Thuốc Thượng (Phaeanthus vietnamensis) là một kho tàng dược liệu quý của Việt Nam, từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền. Bài viết này cung cấp cái nhìn tổng quan về cây thuốc này, bao gồm vị trí phân loại, mô tả thực vật, phân bố, bộ phận dùng, thành phần hóa học và tác dụng dược lý đã được ghi nhận. Nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Thuốc Thượng có tiềm năng lớn trong việc phát triển các loại thuốc mới. Các hợp chất tự nhiên trong cây có thể sở hữu những hoạt chất sinh học có giá trị, mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh. Việc bảo tồn và khai thác bền vững nguồn dược liệu Việt Nam này là vô cùng quan trọng.

1.1. Vị trí phân loại khoa học của Phaeanthus vietnamensis

Phaeanthus vietnamensis Ban, hay còn gọi là Cây Thuốc Thượng, thuộc họ Na (Annonaceae). Việc xác định chính xác vị trí phân loại là bước đầu tiên quan trọng để hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học và mối quan hệ của cây với các loài thực vật khác. Cây này được biết đến với nhiều tên gọi địa phương như Thuốc Mọi, Da Xà Lắc, Thuốc Dấu Cà Doong. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật bản địa như Phaeanthus vietnamensis đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học của Việt Nam.

1.2. Đặc điểm hình thái và sinh thái của cây thuốc Thượng

Cây Thuốc Thượng là một cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, cao từ 2-10 mét. Cành non của cây gần như không có lông. Lá cây có hình thuôn hoặc gần hình mác, dài khoảng 9-16 cm và rộng 3.6-5 cm. Loài này được ghi nhận là đặc hữu của vùng Trung Trường Sơn, Việt Nam. Sự phân bố hạn chế này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn môi trường sống tự nhiên của cây. Thông tin về đặc điểm sinh thái giúp ích cho việc trồng trọt và bảo tồn Phaeanthus vietnamensis.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Cây Thuốc 58 ký tự

Mặc dù cây thuốc Thượng đã được sử dụng trong dân gian từ lâu, việc nghiên cứu bài bản về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nó còn rất hạn chế. Các nghiên cứu trước đây mới chỉ dừng lại ở việc phân lập một số alkaloid, còn nhiều hợp chất tiềm năng khác chưa được khám phá. Việc thiếu hụt thông tin này gây khó khăn cho việc khai thác tối đa giá trị dược liệu của cây. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để xác định đầy đủ các hợp chất tự nhiên có trong cây, từ đó đánh giá chính xác tiềm năng ứng dụng dược lý của nó.

2.1. Các hợp chất hóa học đã được xác định trong cây Thượng

Các nghiên cứu ban đầu đã xác định được một số alkaloid trong cây Thuốc Thượng, bao gồm N-methyl-6,7-dimethoxyisoquinolon, N-methylcorydaldin, argentinin, phenanthrenes và atherosperminin, secobenzylisoquinolin petalinemethin. Hai alkaloid thuộc nhóm bisbenzylisoquinolines là 1S,1'R-(-)-7,7'-O,O'-dimethylgrisabin và 1S,1'R-(-)-7- O-methylgrisabin. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần nhỏ so với tiềm năng thực tế của cây. Cần áp dụng các phương pháp phân tích hóa học hiện đại để khám phá thêm các hoạt chất sinh học khác.

2.2. Thiếu hụt nghiên cứu về tác dụng dược lý của cây Thượng

Hiện nay, số lượng công trình nghiên cứu về tác dụng dược lý của cây Thuốc Thượng còn rất hạn chế. Các ứng dụng trong dân gian mới chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, chưa có cơ sở khoa học vững chắc. Cần có những nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng để chứng minh hiệu quả và độ an toàn của cây thuốc, từ đó mở rộng khả năng ứng dụng trong điều trị bệnh. Nghiên cứu về kháng khuẩn, kháng viêm, và chống oxy hóa là những hướng đi đầy tiềm năng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Cây Thượng 56 ký tự

Nghiên cứu thành phần hóa học của cây Thuốc Thượng đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp hiện đại, từ chiết xuất, phân lập đến phân tích cấu trúc. Các phương pháp sắc ký, phổ nghiệm đóng vai trò then chốt trong việc xác định các hợp chất tự nhiên có trong cây. Quy trình nghiên cứu thường bắt đầu bằng việc chiết xuất các thành phần từ cây bằng các dung môi khác nhau, sau đó phân lập các hợp chất bằng các kỹ thuật sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng. Cuối cùng, cấu trúc của các hợp chất được xác định bằng các phương pháp phổ nghiệm NMR, MS.

3.1. Chiết xuất và phân đoạn các hợp chất từ cây thuốc Thượng

Quá trình chiết xuất là bước đầu tiên để thu được các hợp chất tự nhiên từ cây Thuốc Thượng. Việc sử dụng các dung môi khác nhau giúp chiết xuất các hợp chất có độ phân cực khác nhau. Sau khi chiết xuất, các phân đoạn khác nhau có thể được thu thập bằng cách sử dụng các kỹ thuật như chiết lỏng-lỏng. Theo tài liệu gốc, các cao chiết được thu từ lá Thuốc Thượng khô bao gồm alkaloid toàn phần, cao cồn tổng và cao phân đoạn (diethyl ether, chloroform, n-butanol, nước).

3.2. Kỹ thuật sắc ký trong phân lập các alkaloid từ Thượng

Các kỹ thuật sắc ký đóng vai trò quan trọng trong việc phân lập các alkaloid từ cây Thuốc Thượng. Sắc ký cột thường được sử dụng để phân tách các hỗn hợp phức tạp thành các phân đoạn đơn giản hơn. Sắc ký lớp mỏng được sử dụng để kiểm tra độ tinh khiết của các phân đoạn và để xác định các điều kiện sắc ký tối ưu. Theo tài liệu, cao alkaloid được phân tích thành các phân đoạn nhỏ, từ đó tách ra một alkaloid tinh sạch là N-methyl-6,7-dimethoxy-1-oxoisoquinolin (N-methyl-6,7-dimethoxyisoquinolon).

IV. Đánh Giá Tác Dụng Sinh Học Cây Thuốc Thượng 57 ký tự

Sau khi xác định và phân lập các hợp chất tự nhiên, bước tiếp theo là đánh giá tác dụng sinh học của chúng. Các thử nghiệm in vitro và in vivo được sử dụng để đánh giá hoạt tính kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa, và độc tính tế bào. Các kết quả từ các thử nghiệm này giúp xác định tiềm năng ứng dụng dược lý của các hợp chất và định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc đánh giá độc tính là đặc biệt quan trọng để đảm bảo an toàn khi sử dụng các hợp chất này.

4.1. Thử nghiệm kháng khuẩn của chiết xuất và alkaloid từ Thượng

Hoạt tính kháng khuẩn của cây Thuốc Thượng được đánh giá bằng các phương pháp như khuếch tán trên đĩa thạch và xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC). Thử nghiệm MIC xác định nồng độ thấp nhất của một chất có thể ức chế sự phát triển của vi khuẩn. Theo tài liệu, cao alkaloid toàn phần cho giá trị IC50 với các dòng vi khuẩn E. aeruginosa, MSSA, MRSA lần lượt là 1,5625; 3,125; 0,1953; 0,3906 mg/ml.

4.2. Nghiên cứu hoạt tính gây độc tế bào ung thư từ cây Thượng

Hoạt tính gây độc tế bào ung thư của các chiết xuất và hợp chất từ cây Thuốc Thượng được đánh giá bằng các thử nghiệm như SRB. Thử nghiệm này đo lường khả năng của một chất trong việc ức chế sự phát triển của các tế bào ung thư. Theo tài liệu, nồng độ IC50 của cao alkaloid toàn phần tương ứng với các dòng tế bào ung thư MCF – 7, NCI - H460, HepG2, HeLa, Fibroblast lần lượt là 26,71; 32,28; 11,68; 31,19 và 71,50 µg/ml. Các alkaloid có thể là nguồn hoạt chất sinh học tiềm năng cho các thuốc điều trị ung thư.

V. Ứng Dụng Dược Lý Tiềm Năng Cây Thuốc Thượng 59 ký tự

Kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Thuốc Thượng mở ra nhiều hướng ứng dụng dược lý tiềm năng. Các hợp chất có hoạt tính kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa, và gây độc tế bào ung thư có thể được sử dụng để phát triển các loại thuốc mới. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để tối ưu hóa việc chiết xuất, phân lập và điều chế các dược phẩm từ cây Thuốc Thượng.

5.1. Phát triển thuốc kháng khuẩn từ cây thuốc Thượng

Hoạt tính kháng khuẩn của cây Thuốc Thượng cho thấy tiềm năng phát triển các loại thuốc điều trị các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn. Trong bối cảnh tình trạng kháng kháng sinh ngày càng gia tăng, việc tìm kiếm các nguồn kháng sinh mới từ tự nhiên là vô cùng quan trọng. Cao alkaloid toàn phần có thể là một nguồn kháng sinh thực vật tiềm năng.

5.2. Nghiên cứu tiềm năng điều trị ung thư từ cây Thượng

Hoạt tính gây độc tế bào ung thư của cây Thuốc Thượng cho thấy tiềm năng phát triển các loại thuốc điều trị ung thư. Các hợp chất từ cây có thể ức chế sự phát triển của tế bào ung thư và gây chết tế bào. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để xác định cơ chế tác dụng và để tối ưu hóa hiệu quả của các hợp chất này. Nghiên cứu về độc tính tế bào đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển thuốc.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Cây Thuốc Thượng 59 ký tự

Nghiên cứu về cây Thuốc Thượng (Phaeanthus vietnamensis) là một lĩnh vực đầy hứa hẹn, với tiềm năng phát triển các loại thuốc mới điều trị nhiều bệnh khác nhau. Tuy nhiên, cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để khai thác tối đa giá trị dược liệu của cây. Các hướng nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc xác định đầy đủ các hợp chất tự nhiên có trong cây, đánh giá tác dụng sinh học của chúng, và phát triển các quy trình chiết xuất, phân lập, điều chế hiệu quả. Việc bảo tồn và khai thác bền vững nguồn dược liệu Việt Nam này là vô cùng quan trọng.

6.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn nguồn gen cây thuốc Thượng

Cây Thuốc Thượng là một loài thực vật bản địa quý hiếm của Việt Nam. Việc bảo tồn nguồn gen của cây là vô cùng quan trọng để đảm bảo rằng các thế hệ tương lai có thể tiếp tục khai thác giá trị dược liệu của nó. Cần có những chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống tự nhiên của cây.

6.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về cây Thượng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc: (1) Xác định đầy đủ các hợp chất tự nhiên có trong cây Thuốc Thượng bằng các phương pháp phân tích hóa học hiện đại. (2) Đánh giá tác dụng sinh học của các hợp chất này, bao gồm hoạt tính kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa, và gây độc tế bào ung thư. (3) Nghiên cứu cơ chế tác dụng của các hợp chất có hoạt tính sinh học. (4) Phát triển các quy trình chiết xuất, phân lập, điều chế hiệu quả và bền vững. (5) Tiến hành các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng để chứng minh hiệu quả và độ an toàn của các chế phẩm từ cây Thuốc Thượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Từ lâu, con ngƣời đã biết việc sử dụng những loại cây cỏ trong tự nhiên làm thảo dƣợc để chữa bệnh một cách có hiệu quả nhƣng chủ yếu dựa trên kinh nghiệm đƣợc truyền lại. Ngày nay con ngƣời đã đi sâu và phân tích cơ sở khoa học của tác dụng chữa bệnh của cây thuốc, các nhà nghiên cứu đã phân loại đƣợc rất nhiều hợp chất từ cây cỏ và hiểu rõ hơn về thành phần hóa học, tách dụng sinh học của những hợp chất này. Bên cạnh việc ứng dụng những hoạt chất có nguồn gốc từ thảo dƣợc tự nhiên chữa bệnh trong y học cổ truyền đã đƣợc biết từ rất lâu, các hợp chất phân lập từ cây cỏ còn đƣợc ứng dụng một cách rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp, nông nghiệp, đƣợc dùng làm thuốc bảo vệ thực vật, làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm… Mặc dù, công nghệ toàn phần hợp dƣợc ngày nay phát triển mạnh mẽ, nhiều loại biệt dƣợc đã đƣợc tạo ra sử dụng trong phòng, chữa bệnh, nhƣng chúng luôn để lại tác dụng phụ không mong muốn. Hơn nữa, một số loại hợp chất tự nhiên rất khó đƣợc tổng hợp theo phƣơng thức hóa học, trong khi đó các loại thuốc dân gian hầu nhƣ không gây ra tác dụng phụ.

Cây Thuốc Thƣợng (Phaeanthus vietnamensis Ban), còn có tên gọi là Thuốc Mọi, Da Xà Lắc, Thuốc Dấu Cà Doong thuộc họ Na – Annonaceae là một cây gỗ nhỏ hay bụi, đã đƣợc sử dụng nhiều trong dân gian nhất là trong chiến tranh – Thuốc Thƣợng đƣợc sử dụng nhƣ một thuốc chống nhiễm trùng trên vết thƣơng rất tốt. Trong dân gian dùng lá non hấp chín trên nồi cơm, lấy nƣớc nhỏ mắt chữa đau mắt đỏ. Vỏ rễ, vỏ thân và lá đem nấu cao dán chỗ mụn nhọt sƣng tấy. Còn đƣợc dùng chữa bệnh đƣờng ruột (tiêu chảy).

Cao đặc nấu từ lá, chế thành viên nén dùng chữa bệnh ỉa phân trắng ở lợn con rất tốt. Cây Thuốc Thƣợng đƣợc sử dụng đắp lên vết thƣơng để ngăn nhiễm trùng rất tốt. Hiện nay, chỉ có một công trình khoa học nghiên cứu về thành phần hóa học và chƣa có công trình nghiên cứu về tác dụng dƣợc lý của cây Thuốc Thƣợng. Do đó, đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Thuốc Thƣợng (Phaeanthus vietnamensis Ban)” đƣợc thực hiện với các nội dung: - Xác định các hợp chất hóa học có trong cây Thuốc Thƣợng.

1 - Thu nhận alkaloid toàn phần, cao toàn phần và cao phân đoạn của cây Thuốc Thƣợng: dietyl ete, chloroform, n – butanol, nƣớc. - Xác định hoạt tính kháng khuẩn của: cao toàn phần, cao phân đoạn, alkaloid toàn phần. - Xác định hoạt tính độc tế bào ung thƣ của: cao toàn phần, cao phân đoạn, alkaloid toàn phần. - Xác định cao có hoạt tính sinh học tốt nhất, tiến hành sắc ký cột, xác định chất tinh khiết và chạy phổ để xác định cấu trúc của nó.

- Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn và kháng ung thƣ của chất phân lập đƣợc. Đề tài đƣợc thực hiện nhằm mục đích: Xác định một số thành phần hoá học có trong cây Thuốc Thƣợng và một số hoạt tính sinh học (khả năng kháng khuẩn, khả năng gây độc tế bào) của các cao chiết (cao toàn phần, cao phân đoạn, alkaloid toàn phần) và chất phân lập đƣợc từ cây Thuốc Thƣợng. Qua đó góp phần tăng hiểu biết về thành phần hoá học và hoạt tính sinh học của cây thuốc Việt Nam. 2 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.

Tổng quan về cây Thuốc Thƣợng 1. Vị trí phân loại Tên thông dụng: Thuốc Thƣợng, Thuốc Mọi, Da Xà Lắc, Thuốc Dấu Cà Doong. Tên khoa học: Phaeanthus vietnamensis Ban. Thuộc: - Giới: Thực vật - Ngành: Magnoliophyta - Lớp: Magnoliopsida - Bộ: Magnoliales - Họ: Annonaceae (Na) - Chi: Phaeanthus [2][13].

Mô tả thực vật Hình 1.1: Cây Thuốc Thƣợng Phaeanthus vietnamensis Ban [2] Cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, cao 2-10 m. Cành non gần nhƣ không lông. Lá thuôn hoặc gần hình mác, dài 9-16 cm, rộng 3,6-5 cm, đầu có mũi dài và nhọn; gốc hình nêm, hơi lệch, không lông; gân bên 9-11 đôi; cuống dài 5-6 mm. Hoa mọc so le với lá, thƣờng thành xim 2 hoa.

Hoa có cuống dài 1,5-3 cm mang 4-6 lá bắc nhỏ; lá đài và 3 cánh hoa ngoài rất giống nhau, dài trên 1mm, cánh hoa trong màu vàng dài 8-12 mm, rộng 4-6 m; nhị nhiều, lá noãn nhiều (trên 10). Phân quả hình trái xoan, cỡ 12-15 x 6-7 mm, không có lông, khi chín màu vàng sau chuyển thành màu mận chín; cuống dài 13- 15 mm; vỏ quả rất mỏng. Ra hoa tháng 5-12, có quả tháng 6-1 [2][51]. Phân bố, sinh thái Phaeanthus vietnamensis Ban là loài thực vật đặc hữu của vùng Trung Trƣờng Sơn.

Nơi sống và thu hái: mới thấy ở Trung bộ Việt Nam: Thừa Thiên - Huế (Phú Lộc), Quảng Nam - Đà Nẵng (Đại Lộc, Quế Sơn, Núi Thành, Duy Xuyên, Tiên Phƣớc, Phƣớc Sơn) [2][11][51]. Bộ phận dùng Bộ phận dùng: lá, vỏ và vỏ rễ [2][51]. Thành phần hóa học và tác dụng dƣợc lý Hiện chỉ có một công trình nghiên cứu về thành phần hóa học và chƣa có công trình nghiên cứu về tác dụng hóa sinh - dƣợc lý của cây Thuốc Thƣợng (Phaeanthus vietnamensis Ban) [51]. Công trình nghiên cứu về thành phần hóa học của cây Thuốc Thƣợng còn hạn chế.

Nguyễn Thị Nghĩa và các cộng sự (1991) đã phân lập đƣợc 8 alkaloid từ cây Thuốc Thƣợng. Năm alkaloid đƣợc xác định thuộc nhóm isoquinolines gồm N-methyl- 6,7-dimethoxyisoquinolon, N-methylcorydaldin, argentinin, phenanthrenes và atherosperminin, secobenzylisoquinolin petalinemethin [14][15]. Hai alkaloid thuộc nhóm bisbenzylisoquinolines là 1S,1'R-(-)-7,7'-O,O'-dimethylgrisabin và 1S,1'R-(-)-7- O-methylgrisabin. Tính vị, công dụng Dân gian dùng lá non hấp chín trên nồi cơm, lấy nƣớc nhỏ mắt chữa đau mắt đỏ.

Vỏ rễ, vỏ thân và lá đem nấu cao dán chỗ mụn nhọt sƣng tấy. Còn đƣợc dùng chữa bệnh đƣờng ruột (tiêu chảy). Cao đặc nấu từ lá, chế thành viên nén dùng chữa bệnh ỉa phân trắng ở lợn con rất tốt [2][51]. Khái quát về alkaloid 1.

Khái niệm Alkaloid có nguồn gốc từ chữ: alcali tiếng Ả rập là kiềm. Alkaloid là: 4 - Những hợp chất hữu cơ có chứa dị vòng nitơ, có tính bazơ thƣờng gặp ở trong nhiều loài thực vật và đôi khi còn tìm thấy trong một vài loài động vật. - Có phản ứng kiềm cho các muối với axit và các muối này dễ kết tinh. - Có hoạt tính sinh học rất quan trọng.

- Có một số phản ứng chung là tạo “tủa” cần thiết cho sự xác định chúng. - Tên của alkaloid có chứa nitơ thƣờng đƣợc quy định gọi tên bằng cây mà chúng đƣợc chiết xuất cộng thêm đuôi “in”. Chúng là một nhóm hợp chất thiên nhiên quan trọng về nhiều mặt. Đặc biệt trong lĩnh vực y học, chúng cung cấp nhiều loại thuốc có giá trị chữa bệnh cao và độc đáo [1].

Cấu tạo hóa học Về mặt hóa học, nghiên cứu sự phong phú và đa dạng của alkaloid đã trở thành một chuyên ngành, chiếm một vị trí quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu và trong tạp chí thông tin về hóa học. Đối với việc nghiên cứu alkaloid còn quan trọng hơn bởi vì chúng phân bố trong hệ thực vật nhiệt đới phong phú. Về mặt cấu trúc hóa học, chúng có ít nhất một nguyên tử nitơ trong phân tử, chủ yếu nằm trong vòng. Có ý kiến xếp các hợp chất có N ngoài vòng nhƣ colchicin, hordenin, là các protoalkaloid.

Sự có mặt của nguyên tử N trong cấu trúc quyết định tính bazơ của alkaloid. Alkaloid bao giờ cũng có nitơ (N), carbon (C) và hydro (H), đồng thời cũng hay gặp oxy (O). Vì vậy đôi khi ngƣời ta chia làm hai nhóm là loại có mang oxy và loại không mang oxy. Loại không mang oxy, có nghĩa là trong cấu tạo chỉ có C, H, N nhƣ: conin (C8H17N), nicotin (C10H14N2), spactien (C15H28N2), semperoirin (C19H16N2)… Những alkaloid không có oxy chiếm phần lớn.

Đó là các morphin (C17H19O3N), codein (C18H12O3N), atropine (C17H23O3N), cocain (C17H21O4N), mescalin (C11H17O3N), pilocacbin (C11H26O2N6), strychnin (C21H22O2N2), quinin (C19H24O2N2)… Các alkaloid là các bazơ bậc 1, 2 hay 3 đôi khi là các amoni hydrat bậc 4. Thông thƣờng nhất là nitơ (N) tham gia vào nhân dị vòng, nhƣng cũng có những alkaloid mà các nitơ ở ngoài vòng [1][4]. Phân loại alkaloid Ngày nay tùy vào cấu trúc của nhân mà ngƣời ta phân loại các alkaloid. Đó là các alkaloid không có nhân dị vòng, có nhân dị vòng, có nhân sterol và có cấu trúc terpen [1].

Alkaloid không có nhân dị vòng Những alkaloid thuộc loại nhóm này có các amin, còn gọi là các protoalkaloid và có N đính vào mạch ngang. Ví dụ: hordenin (C10H15NO) trong mạch nha, ephedrin (C10H15NO) trong ma hoàng, capsaichin (C19H27NO3) trong ớt. Alkaloid là dẫn xuất của nhân pyrol Các dẫn chất của pyrol hay nói đúng hơn là của pylolidin vì nhân đã đƣợc hydro hóa hoàn toàn. Ví dụ: pyrolidin (C4H9N) trong cà rốt, hygrin (C8H15NO) trong lá coca.

Những alkaloid là dẫn xuất của nhân pyridin Ví dụ: arecolin (C8H13NO2) trong hạt cau, nicotin (C10H14N2) trong thuốc lá. Những alkaloid là dẫn xuất của nhân indol Ví dụ: haemalin (C13H14N3O) trong Peganum harmala, strychinin (C21H22N2O2) trong mã tiền, bruxin (C23H26N2O4) trong mã tiền. Những alkaloid là dẫn xuất của nhân tropan Ví dụ: atropin (C17H23NO3) trong Atropa beladoza, cocain (C17H21NO4) trong lá coca, scopolamine (C17H21NO4) trong Hyoscyamus niger. Những alkaloid là dẫn xuất của nhân imidazol Ví dụ: pilocacpin (C11H16N2O2) trong Jaborandi, jaborin (C22H23N4O4) trong Jaborandi, pilocacpidin (C10H14N2O2) trong Jaborandi.

Những alkaloid là dẫn xuất của nhân purin Ví dụ: theophyllin (C5H2(CH3)2N4O2) trong chè, theobromin (C5H2(CH3)2N4O2) trong cacao, cafein ( C5H2(CH3)2N4O2) trong chè, cà phê. Những alkaloid là dẫn xuất của nhân quinolin Ví dụ: các alkaloid chiết từ vỏ cây canhkina nhƣ quinin (C20H24N2O2), quinidin (C20H24N2O2), xinchonin (C19H22N2O), xinchinodin (C19H22N2O). 6 Những alkaloid là dẫn xuất của nhân isoquinolin Ví dụ: berberin (C20H19NO5) trong hoàn liên gai, papaverin (C20H21NO4) và narcotin (C22H23NO7) trong thuốc phiện, emetin (C30H44N2O4) trong ipeca, xechelin (C28H38N2O4) trong peca. Những alkaloid là dẫn xuất của nhân phenanthren Ví dụ: morphin (C17H19NO3H2O), thebain (C19H19NO3) và codein (C18H21NO3) trong thuốc phiện; colchicin (C23H25NO6) trong tỏi độc.

Những alkaloid có nhân sterol Nhóm này có thể kể alkaloid của họ cà đó là ancamin 27C và alkaloid connexin Những alkaloid có cấu trúc terpen Cấu trúc terpen là cấu trúc trong phân tử chỉ có C, H hoặc C, H, O. Genalkaloid là do chức amin bậc 3 của vài alkaloid bị khóa bởi nguyên tử oxy, tạo ra một nhóm chức aminooxit R=N→O nhƣ N – oxy – hyozxiamin, N – oxyhiosxin, N – oxy – bufotein. Các genalkaloid thƣờng có độc tính giảm đi nhiều so với alkaloid, ví dụ ít độc hơn atropin 250 lần. Để điều chế genalkaloid ngƣời ta cho các alkaloid tác dụng với H2O2.

Phân bố alkaloid Cromwell (1995) ƣớc tính alkaloid phân bố trong khoảng 1 phần 7 loài thực vật có hoa. Một ƣớc tính khác (Hegnauer, 1963) cho rằng alkaloid có từ 12 % - 20 % trong tổng số cây có nhựa.