Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu Vị thành niên (VTN): Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), VTN bao gồm các cá nhân nằm trong nhóm từ 10 – 19 tuổi (4). Tại Việt Nam, hiện chỉ có định nghĩa người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi và chưa có định nghĩa cụ thể về tuổi vị VTN (5). Hành vi nguy cơ: Được định nghĩa là các hành vi làm tăng nguy cơ mắc bệnh hoặc thương tích, có thể dẫn đến tàn tật, tử vong hoặc các vấn đề xã hội (6). Các HVNC phổ biến bao gồm bạo lực, nghiện rượu, rối loạn sử dụng thuốc lá, hành vi tình dục nguy cơ và rối loạn ăn uống (7).
Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ, đối với lứa tuổi VTN, các hành vi nguy cơ có thể được phân loại thành 06 nhóm chính bao gồm: (1) nhóm các hành vi dẫn đến chấn thương không chủ ý và bạo lực; (2) nhóm hành vi tình dục dẫn đến mang thai ngoài ý muốn, bệnh lây truyền qua đường tình dục bao gồm cả HIV; (3) sử dụng đồ uống có cồn và các chất gây nghiện; (4) hút thuốc; (5) chế độ ăn uống không lành mạnh; và (6) ít hoạt động thể chất (8). Đồ uống có cồn: Theo phân loại của WHO, đồ uống có cồn gồm 03 loại là bia, rượu nhẹ và rượu mạnh (9). Trong đó, nồng độ cồn của từng loại như sau: • Bia: Nồng độ cồn khoảng 5% • Rượu nhẹ: Nồng độ cồn thường khoảng 12-15% • Rượu mạnh: Nồng độ cồn khoảng 40% Đơn vị cồn: Là định nghĩa đơn vị tiêu chuẩn tính theo gram chất cồn tuyệt đối. Thông dụng hiện nay là 01 đơn vị cồn tương đương 10 gram.
Đơn vị cồn được tính theo công thức sau: Đơn vị cồn = Dung tích (ml) x Nồng độ (%) x Khối lượng riêng (10). Thuốc lá: Theo Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá, thuốc lá được định nghĩa là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác (11). 6 Sử dụng thuốc lá: Được định nghĩa là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá (11).2 Thực trạng hành vi hút thuốc lá và uống rượu của vị thanh niên 1.1 Thực trạng hành vi hút thuốc lá và uống rượu của vị thành niên trên thế giới 1. Thực trạng hành vi hút thuốc lá của vị thành niên trên thế giới Kết quả tổng quan nhiều báo cáo và nghiên cứu cho thấy hành vi sử dụng thuốc lá khá phổ biến ở nhóm tuổi VTN.
Kết quả nghiên cứu tổng quan của Muhammad và cộng sự trên 133 quốc gia vào năm 2019 ghi nhận tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nhóm VTN từ 13-15 tuổi là 19,3%, khảo sát sử dụng thuốc lá thanh niên toàn cầu (Global Youth Tobacco Surveys năm 2000) cũng cho thấy khoảng 20% trẻ em trong độ tuổi đến trường có hút thuốc lá (12, 13). Các nước thu nhập cao có tỷ lệ VTN sử dụng thuốc lá (22,1%) cao hơn hơn so với các nước thu nhập thấp (15,0%) (12). Tại châu Âu, kết quả nghiên cứu năm 2020 trên 4000 trẻ trong độ tuổi 14-19 trên 7 quốc gia chỉ ra tỷ lệ sử dụng thuốc lá dao động từ 15%-23%, trong đó tỷ lệ VTN hút thuốc lá ở Ý là cao nhất (32%) (14). Nghiên cứu cắt ngang tại Ấn Độ vào năm 2014 thì cho thấy 16,4% VTN từng sử dụng thuốc lá, còn tại Malaysia, trong số 5 triệu người hút thuốc lá có khoảng 20% là người dưới 18 tuổi (năm 2010) (15, 16).
Hút thuốc lần đầu tiên khi chưa đủ 18 tuổi góp phần vào việc hút thuốc suốt đời và với những người hút thuốc, việc bỏ thuốc lá trở nên khó khăn hơn (17). Thực trạng hành vi uống rượu của vị thành niên trên thế giới Sử dụng rượu là một trong các hành vi nguy cơ phổ biến của VTN, tỷ lệ này có sự khác nhau giữa các khu vực và quốc gia. Theo số liệu của WHO, tỷ lệ VTN trong độ tuổi từ 15 đến 19 tuổi sử dụng rượu ở các quốc gia dao động từ 0,3% đến 7 72% (năm 2018) (19). Cụ thể, Nga là nước có tỷ lệ VTN từ 15-19 tuổi sử dụng rượu cao nhất thế giới với trên 22.5 lít/người/năm, tiếp theo là Ukraina, Romani, Algeria và Sudan với trung bình 17.
Năm 2015, dự án đánh giá sử dụng đồ uống có cồn và thuốc (ESPAD) trên hơn 96.000 học sinh tuổi từ 15-16 ở 35 quốc gia châu Âu chỉ ra có 79% học sinh có sử dụng đồ uống có cồn trong 1 năm qua, tỷ lệ học sinh sử dụng đồ uống có cồn trong vòng 1 tháng qua là 57% và có gần 40% học sinh sử dụng rượu một cách thường xuyên (21). Kết quả một nghiên cứu khác tại khu vực Bắc Mỹ năm 2011 cho thấy trên nhóm học sinh-sinh viên từ 12-20 tuổi có ¼ đối tượng tham gia nghiên cứu có sử dụng rượu trong vòng 30 ngày qua, trong số này có 15,8% thường xuyên sử dụng đồ uống có cồn (22). Còn tại Úc, kết quả điều tra quốc gia về sử dụng thuốc, thuốc lá và rượu trong nhóm VTN từ 12 đến 17 tuổi năm 2015 đã chỉ ra có 50% VTN có sử dụng đồ uống có cồn trong 12 tháng qua (23). Kết quả khảo sát các trường học tại nhiều quốc gia cũng cho thấy VTN bắt đầu uống rượu từ rất sớm, trước năm 15 tuổi (24).
Uống rượu là một vấn đề y tế công cộng nổi cộm trên thế giới. Việc sử dụng rượu được coi là nguyên nhân gây ra hơn 230 loại bệnh tật và thương tích, các thương tích này bao gồm do bạo lực và tai nạn giao thông, các vấn đề sức khỏe phổ biến có thể kể đến các bệnh không lây nhiễm như bệnh tim mạch, bệnh về tiêu hóa/rối loạn tiêu hóa, ung thư…(10, 25, 26-28). Việc sử dụng rượu sớm và thường xuyên được chứng minh là có tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần, làm giảm sút kết quả học tập, có thể dẫn đến các hành vi nguy cơ sử dụng chất gây nghiện như thuốc lá, ma túy, …, làm gia tăng tình trạng bạo lực, tai nạn và chấn thương, ảnh hưởng tiêu cực đến an sinh xã hội và phát triển kinh tế (29-34).2 Thực trạng hành vi hút thuốc là và uống rượu của vị thành niên tại Việt Nam 1. Thực trạng hành vi hút thuốc lá của vị thành niên tại Việt Nam Tại Việt Nam, hành vi hút thuốc lá xảy ra khá phố biến trong nhóm VTN, đặc biệt là nhóm VTN nam.
Kết quả Khảo sát Thuốc lá Thanh niên (GYTS) năm 2014 ghi nhận tỷ lệ hút thuốc lá trong độ tuổi 13-15 tuổi ở Việt Nam là 3,5%, xét theo giới tính tỷ lệ hút thuốc trong nhóm nam và nữ lần lượt là 6,3% và 0,9% (35). Còn trên 8 Bản đồ thuốc lá (Tobacco Atlas), Việt Nam đang đứng ở mức 5 (trên thang 7 mức độ) về tỷ lệ hút thuốc lá, với hơn 50000 trẻ từ 10-14 tuổi có sử dụng thuốc lá (36). Năm 2015, Việt Nam tiến hành điều tra tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành cũng cho ra tỷ lệ bắt đầu hút thuốc từ trước khi 18 tuổi khá cao, chiếm hơn 1/5 đối tượng trả lời (37). Trong Điều tra Quốc gia về Vị thành niên và Thanh niên Việt Nam (SAVY) năm 2009, kết quả cho thấy hành vi hút thuốc lá khá phổ biến trong nhóm VTN, với gần 40% nam thanh thiếu niên phản hồi là đã từng hút thuốc và độ tuổi trung bình của thanh thiếu niên khi hút thuốc lần đầu tiên là 16,9 tuổi (38).
Theo báo cáo Khảo sát hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu, tỷ lệ học sinh đã từng thử hút thuốc giảm đáng kể từ năm 2013 (12,14%) đến năm 2019 (8,29%), trong đó tỷ lệ học sinh sử dụng shisha và thuốc lá điện tử lần lượt là 1,38% và 2,57% (89). Hút thuốc lá là hành vi gây ra nhiều tác hại rất lớn về mặt sức khỏe và kinh tế, đặc biệt là ở nhóm trẻ VTN, là lứa tuổi có nhiều sự phát triển về sức khỏe thể chất và tinh thần, hành vi hút thuốc lá trong nhóm VTN cần được quan tâm và kiểm soát. Theo báo cáo của Chương trình phòng chống tác hại thuốc lá Mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 40000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, con số này dự kiến sẽ tăng lên thành 70000 ca năm 2030 nếu không có các biện pháp phòng, chống tác hại thuốc lá một cách hiệu quả (39). Kết quả nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách Y tế cho thấy bệnh tật và tử vong sớm do thuốc lá đã làm mất đi 1,5 triệu năm sống khỏe mạnh của người Việt Nam, chiếm 12% tổng gánh nặng bệnh tật, hút thuốc lá cũng đã được chứng minh là có ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe sinh sản ở cả nam giới và nữ giới (39, 40).
Thực trạng hành vi uống rượu của vị thành niên tại Việt Nam Tại Việt Nam, thực trạng sử dụng rượu trong nhóm VTN ở mức cao và có xu hướng gia tăng. Theo kết quả điều tra SAVY lần thứ 2, gần 80% nam và 36,5% nữ thanh thiếu niên trong độ tuổi 14-25 sử dụng rượu, tỷ lệ thanh thiếu niên đã từng uống rượu là 75% (38). Trong đó, tỷ lệ sử dụng rượu trong độ tuổi 14 đến 17 tuổi, độ tuổi mà pháp luật không cho phép sử dụng rượu là 47,5% (38). Tỷ lệ này thấp hơn so với số liệu trong báo cáo của Cục Y tế dự phòng năm 2013.
Theo đó, tỷ lệ học sinh từ lớp 8 đến lớp 12 từng sử dụng rượu là 52,7%, với 22,5% đã từng say rượu. Trong số học 9 sinh đã từng sử dụng, có 43,8% học sinh uống lần đầu tiên trước 14 tuổi (41). Còn theo Báo cáo Quốc gia về thanh niên Việt Nam, tỷ lệ thanh niên trong nhóm tuổi 16- 19 từng say rượu là 41,7%; với độ tuổi trung bình lần đầu tiên say rượu là 17,2 tuổi (42). Theo kết quả khảo sát năm 2019 của WHO, tỷ lệ học sinh THPT toàn quốc đã từng uống rượu là 55,22%, tỷ lệ này tương đương với kết quả nghiên cứu tại thành phố Hà Nội là 52,7% (43, 89).
Uống rượu là hành vi có thể gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe, đặc biệt là ở lứa tuổi VTN. Tại Việt Nam, rượu xếp thứ 5 trong 15 yếu tố nguy cơ sức khỏe hàng đầu (44).