CHƯƠNG I TỔNG QUAN TƯ LIỆU 1. Tổng quan về tình hình phát hiện và nghiên cứu gốm men Lý, Trần trong khu vực Thăng Long – Hà Nội 1.Những phát hiện và nghiên cứu trước năm 1954 Trước năm 1954, những phát hiện và nghiên cứu về khu vực Thăng Long – Hà Nội chủ yếu là của người Pháp. Đây là những phát hiện về hiện vật của các thời Lý, Trần, Lê trong khu vực Hà Nội. Những phát hiện này đều mang tính đơn lẻ, sưu tập ngẫu nhiên do việc xây dựng, mở mang thành phố và các công trình công cộng ở trong khu vực Hà Nội mà tập trung chủ yếu ở phần phía Tây của thành Thăng Long thời Lý, Trần.
Các phát hiện và khai quật đã thu đựơc một khối lượng di vật lớn, trong đó có nhiều hiện vật gốm thời Lý, Trần. Một số di vật gốm men Lý – Trần được người châu Âu đưa về một số Bảo tàng châu Âu như Pháp, Bỉ. Một số khác đã được lưu trữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam. Tuy nhiên tất cả đều không có phân loại, báo cáo khoa học.
Những bài viết, nghiên cứu khá ít ỏi, tiêu biểu có thể kể đến cuốn “Nghệ thuật Việt Nam” của Louis Bezacier được xuất bản ở Paris năm 1955. Trong cuốn sách này, tác giả đã so sánh những di vật tìm thấy ở nội thành Hà Nội với chùa Phật Tích ở Bắc Ninh. Dưới quan điểm thực dân, nhiều học giả cho rằng những di vật thời Lý, Trần là dấu vết thành Đại La của Cao Biền và gọi đó là thời kỳ nghệ thuật Đại La. Như vậy, trước năm 1954 đã có những phát hiện về đồ gốm men Lý, Trần.
Nhưng chưa có một nghiên cứu khoa học bài bản nào về đồ gốm men Lý, Trần ở Thăng Long. Những nghiên cứu của người Pháp chủ yếu đi sâu vào nghệ thuật Việt Nam và phân kỳ nghệ thuật Việt Nam. Quan điểm của họ có chỗ chưa được chính xác và đã được một số học giả phê phán. Những phát hiện và nghiên cứu từ sau năm 1954 Từ sau năm 1954, việc nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long được các học giả trong nước quan tâm hơn.
Để nghiên cứu về Thăng Long, một khía cạnh không thể thiếu đó là các di vật, trong đó có đồ gốm. Cho đến thập niên 70, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực như khảo cổ, văn hóa, nghệ thuật… 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cùng với sự ra đời của các ấn phẩm “những phát hiện mới về khảo cổ học” và “tạp chí khảo cổ học” …đã tạo điều kiện cho những phát hiện mới về gốm men thời Lý, Trần được công bố, là những dữ liệu quan trọng để tiến hành nghiên cứu về loại hình này. Đó là những phát hiện của các cá nhân trong khu vực nội, ngoại thành Hà Nội. Số lượng những phát hiện này khá nhiều, nhưng đó chỉ là những phát hiện lẻ tẻ, ngẫu nhiên.
Bên cạnh đó là những phát hiện gốm men thời Lý, Trần trong các cuộc khai quật. Đó là những tư liệu quan trọng để xác định niên đại của hiện vật. Khu vực Quần Ngựa trong các năm 1970-1971, 1971-1972, 1978 đã được Trường Đại học Tổng hợp và Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tiến hành khai quật để tìm dấu vết của Hoàng thành Thăng Long thời Lý, Trần. Cuộc khai quật đã xuất lộ nhiều hiện vật, trong đó có một số mảnh gốm men thuộc loại hình đồ gia dụng thời Lý, Trần [38, tr.
Năm 1998, Viện Khảo cổ học khai quật địa điểm Hậu Lâu (Ba Đình, Hà Nội), thu được một số mảnh gốm men có niên đại cuối thời Trần [51, tr. Cùng năm 1998, Viện Khảo cổ học cũng tiến hành khai quật địa điểm Bắc Môn (Ba Đình, Hà Nội), thu được nhiêu hiện vật gốm men trắng, men ngọc và men lam sắt có niên đại thế kỷ 13-14 [50, tr. Năm 1999, Viện Khảo cổ học tiếp tục khai quật địa điểm Đoan Môn (Ba Đình, Hà Nội), thu được những hiện vật thuộc dòng gốm men nâu và men lam sắt có niên địa thế kỷ 13-14 [49, tr. Năm 1999, Viện Khảo cổ học đã phối hợp với Trung tâm HĐVHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám tiến hành thăm dò khảo cổ học tại khu vực Khải Thánh trước đó gọi là khu Thái Học thuộc di tích Văn Miếu ở Hà Nội.
Cuộc khai quật đã thu được nhiều hiện vật gốm men thời Lý, Trần [16, tr. Năm 2001, Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật chữa cháy di tích Kim Lan. Đến năm 2003, di tích này tiếp tục được khai quật do Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Viện Khảo cổ học tiến hành. Cuộc khai quật đã thu được nhiều hiện vật gốm men thời Trần.
Bên cạnh đó, thông qua các dấu tích khảo cổ cho thấy Kim Lan vào thời Trần là một làng chuyên sản xuất đồ gốm [56]. Năm 2002, Viện Khảo cổ học và Ban quản lý Di tích và Danh thắng Hà Nội, Văn phòng Ban chỉ đạo kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội điều tra và đào 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thám sát hai đợt tại địa điểm 62-64 Trần Phú, Ba Đình, Hà Nội. Đến năm 2008, tiến hành khai quật địa điểm này với quy mô lớn bao gồm 26 hố đào, tổng diện tích 2626 m2. Cuộc khai quật đã thu được hàng nghìn hiện vật gốm men Lý, Trần bao gồm nhiều loại hình, trong đó có một số lượng không nhỏ mảnh bao nung và phế phẩm của lò nung gốm thời Lý, Trần [8,9,10].
Từ tháng 12 năm 2002 đến tháng 3 năm 2004, để phục vụ việc xây dựng nhà Quốc hội và Hội trường Ba Đình, Viện Khảo cổ học đã tiến hành khai quật tại địa điểm 18 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội đã thu được một khối lượng di vật đồ sộ, trong đó có rất nhiều hiện vật gốm men thời Lý, Trần [55]. Năm 2003 và 2004, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Hà Nội) đã tiến hành 2 đợt khai quật di tích chùa Báo Ân (thôn Trung, xã Dương Quang, huyện Gia Lâm, Hà Nội) nằm bên tả sông Thiên Đức. Cuộc khai quật đã thu được nhiều mảnh gốm men có niên đại thế kỉ XIII-XIV [1,2]. Tháng 11 năm 2003, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Sở Văn hoá - Thông tin Hà Nội (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội) đã phối hợp tiến hành thám sát và khai quật di tích Ủng Thành - Đoài Môn (phường Cống Vị, quận Ba Đình, Hà Nội).
Cuộc khai quật được tiến hành trên 6 hố đào với tổng diện tích trên 100m2, đã thu được nhiều hiện vật, trong đó có một số mảnh gốm men thời Lý, Trần. Năm 2005, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Hà Nội) tiếp tục khai quật di tích đền- chùa Bà Tấm (xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội). Tại đây đã thu được nhiều mảnh gốm men là các loại hình đồ gia dụng hàng ngày của thời Lý, Trần [3]. Năm 2006, Bộ môn Khảo cổ học và Bảo tàng Nhân học (trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) phối hợp với Viện Khảo cổ học, Văn phòng Ban chỉ đạo kỉ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội tiến hành điều tra khảo sát và khai quật một số địa điểm trên địa bàn huyện Đông Anh, Sóc Sơn.
Tại địa điểm Bến Long Tửu (thôn Đông Ngàn, huyện Đông Anh), ngay ven bờ sông đã xuất lộ nhiều hiện vật có niên đại từ thế kỉ XI-XIV. Ở khu vực Đầu Vè (thôn Lại Đà, huyện Đông Anh) xuất lộ rất nhiều mảnh gốm men thời Trần, gốm men thời Lý có số lượng rất ít. Năm 2006 đến năm 2008, Viện Khảo cổ học đã tiến hành 1 đợt điều tra thám sát và 4 đợt khai quật, di dời tại di tich đàn Nam Giao. Tại đây, đã xuất lộ nhiều loại 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình hiện vật thuộc nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có một số mảnh gốm men thời Lý, Trần.
Năm 2007, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đã tiến hành thám sát và khai quật di tích miếu Đồng Cổ (thôn Nguyên Xá, xã Minh Khai, huyện Từ Liêm, Hà Nội). Tại địa điểm này, đã thu được nhiều hiện vật gốm men thời Trần. Năm 2011, Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở VHTTDL Hà Nội, Ban Quản lý Dựng án Giao thông đô thị Hà Nội, Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tiến hành khai quật nút giao thông Văn Cao – Hoàng Hoa Thám, với tổng diện tích 200m2. Hiện vật gốm men thu được qua đợt khai quật có niên đại từ thời Lý đến thời Lê bao gồm nhiều loại hình phong phú.
Trong đó hiện vật gốm men thời Lý, Trần có số lượng lớn nhất [63, tr. Như vậy, các cuộc khai quật ở Kinh đô Thăng Long và vùng phụ cận khá nhiều. Tuy nhiên, nhiều các cuộc khai quật còn đang trong quá trình chỉnh lý như cuộc khai quật địa điểm 18 Hoàng Diệu, địa điểm 62 – 64 Trần Phú, địa điểm Vườn Hồng. Một số công trình đã hoàn chỉnh hồ sơ khoa học nhưng chưa có công trình công bố.
Vì vậy, việc tham góp nghiên cứu tổng hợp chưa có điều kiện phát huy. Trong khi đó, thì tại khu vực Trung tâm Hoàng thành Thăng Long, đã có thêm các cuộc khai quật mới theo khuyến nghị của UNESCO. Tình hình phát hiện và nghiên cứu gốm men Lý, Trần qua các đợt khai quật khu vực điện Kính Thiên 2011 - 2013 1. Vài nét về khu vực trung tâm và Chính điện Kính Thiên Khu vực di tích trung tâm có ranh giới phía bắc là đường Phan Đình Phùng, phía Đông là đường Nguyễn Tri Phương, phía Nam là đường Điện Biên Phủ và phía tây là đường Hoàng Diệu.
Khu vực này là một phần di tích nằm trong tổng thể khu di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long. Trong đó vẫn còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử hiện hữu trên mặt đất. Đó là Đoan Môn, nền điện Kính Thiên với đôi rồng đá thời Lê sơ, Bắc Môn và Cột Cờ thời Nguyễn, di tích nhà D67, hầm D67 và hầm chỉ huy tác chiến Bộ tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam. Khu vực Chính điện Kính Thiên là một khu di tích có tầm quan trọng bậc nhất của Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long.
Nơi đây có điện Kính Thiên là chính điện thiết triều của thời Lê Sơ, thời Mạc và thời Lê Trung Hưng, tồn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tại ở thời Nguyễn với tên gọi là điện Long Thiên mà dấu tích nền móng còn tồn tại đến ngày nay.