Nghiên cứu vai trò của fetal fibronectin âm đạo và interleukin 8 cổ tử cung trong dự đoán sinh non

Nghiên cứu giá trị của fetal fibronectin âm đạo và interleukin 8 cổ tử cung trong tiên đoán đẻ non, góp phần nâng cao chăm sóc sức khỏe bà mẹ.

• Chuyên ngành: Sản khoa
• Đề tài: Nghiên cứu giá trị fetal fibronectin và interleukin 8 trong dự đoán sinh non
• Loại tài liệu: Nghiên cứu

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Khái niệm đẻ non
• 1.2. Cơ chế đẻ non
• 1.2.1. Kích hoạt sớm trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận của mẹ và thai nhi
• 1.2.2. Nhiễm khuẩn hoặc phản ứng viêm
• 1.2.3. Chảy máu màng rụng
• 1.2.4. Tử cung bị căng quá mức
• 1.3. Chẩn đoán dọa đẻ non
• 1.3.1. Triệu chứng lâm sàng
• 1.3.2. Siêu âm thăm dò cổ tử cung
• 1.3.3. Các xét nghiệm sinh hóa tiên đoán đẻ non

Tóm tắt

I. Đặt vấn đề

Sinh non là một vấn đề nghiêm trọng trong y học bà mẹ và trẻ em, gây ra nhiều hậu quả nặng nề về sức khỏe và kinh tế. Theo WHO, mỗi năm có khoảng 15 triệu trẻ sinh non, chiếm 11% tổng số ca sinh toàn cầu. Tỷ lệ này dao động từ 5% ở châu Âu đến 18% ở châu Phi. Tại Việt Nam, năm 2002, có khoảng 180 nghìn trẻ sinh non, trong đó 1/5 tử vong. Chẩn đoán sinh non sớm là yếu tố then chốt để giảm thiểu hậu quả. Tuy nhiên, chẩn đoán dọa sinh non thường gặp khó khăn do triệu chứng không rõ ràng. Fetal fibronectin (FFN) và Interleukin 8 (IL-8) là hai dấu ấn sinh học quan trọng trong dự đoán sinh non, giúp cải thiện độ chính xác của chẩn đoán.

1.1. Tầm quan trọng của dự đoán sinh non

Sinh non không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn gây gánh nặng kinh tế cho gia đình và xã hội. Trẻ sinh non thường gặp các vấn đề như chậm phát triển thể chất, trí tuệ, và các bệnh lý về mắt, tai. Việc phòng ngừa sinh non và điều trị sinh non kịp thời là mục tiêu hàng đầu của nghiên cứu y khoa. FFN và IL-8 là hai chỉ số quan trọng giúp dự đoán sinh non sớm, từ đó can thiệp kịp thời để giảm tỷ lệ sinh non và cải thiện chất lượng sống của trẻ.

1.2. Khó khăn trong chẩn đoán dọa sinh non

Chẩn đoán dọa sinh non thường dựa vào triệu chứng lâm sàng như cơn co tử cung và thay đổi cổ tử cung. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, các triệu chứng này thường không rõ ràng, dẫn đến chẩn đoán sai lệch. Việc sử dụng xét nghiệm sinh non như FFN và IL-8 giúp cải thiện độ chính xác của chẩn đoán, tránh việc điều trị không cần thiết và bỏ sót các trường hợp thực sự có nguy cơ.

II. Cơ chế sinh non

Sinh non là kết quả của nhiều cơ chế phức tạp, bao gồm kích hoạt sớm trục nội tiết, nhiễm khuẩn, chảy máu màng rụng, và căng quá mức tử cung. Các cơ chế này đều dẫn đến sự kích thích sản xuất prostaglandin và cytokine, gây ra cơn co tử cung và làm chín cổ tử cung. IL-8 là một cytokine quan trọng trong phản ứng viêm, liên quan trực tiếp đến cơ chế sinh non. FFN là một protein xuất hiện trong dịch âm đạo khi có sự bong tróc của màng thai, là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ sinh non.

2.1. Kích hoạt trục nội tiết

Khi cơ thể mẹ bị căng thẳng, trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận được kích hoạt, dẫn đến sản xuất CRH và cortisol. CRH kích thích sản xuất prostaglandin, gây ra cơn co tử cung và chuyển dạ. Cơ chế này giải thích tại sao căng thẳng trong thai kỳ là yếu tố nguy cơ lớn của sinh non.

2.2. Nhiễm khuẩn và phản ứng viêm

Nhiễm khuẩn đường sinh dục kích hoạt phản ứng viêm, dẫn đến sản xuất các cytokine như IL-1, IL-6, và IL-8. Các cytokine này kích thích sản xuất prostaglandin, gây ra cơn co tử cung và làm chín cổ tử cung. IL-8 đóng vai trò trung tâm trong cơ chế này, là chỉ số quan trọng trong dự đoán sinh non.

III. Giá trị của FFN và IL 8 trong dự đoán sinh non

FFN và IL-8 là hai dấu ấn sinh học quan trọng trong dự đoán sinh non. FFN xuất hiện trong dịch âm đạo khi có sự bong tróc của màng thai, là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ sinh non. IL-8 là một cytokine liên quan đến phản ứng viêm, có nồng độ tăng cao trong dịch cổ tử cung khi có nguy cơ sinh non. Việc kết hợp hai chỉ số này giúp cải thiện độ chính xác của chẩn đoán sinh non, từ đó can thiệp kịp thời để giảm tỷ lệ sinh non.

3.1. Fetal fibronectin FFN

FFN là một protein xuất hiện trong dịch âm đạo khi có sự bong tróc của màng thai. Sự hiện diện của FFN là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ sinh non. Xét nghiệm FFN có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp loại trừ nguy cơ sinh non ở những thai phụ không có triệu chứng rõ ràng.

3.2. Interleukin 8 IL 8

IL-8 là một cytokine liên quan đến phản ứng viêm, có nồng độ tăng cao trong dịch cổ tử cung khi có nguy cơ sinh non. IL-8 kích thích sản xuất prostaglandin, gây ra cơn co tử cung và làm chín cổ tử cung. Xét nghiệm IL-8 giúp dự đoán chính xác nguy cơ sinh non, đặc biệt ở những thai phụ có chiều dài cổ tử cung ngắn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dọa đẻ non và đẻ non là vấn đề lớn trong y học sản khoa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe trẻ sơ sinh và gánh nặng kinh tế xã hội. Theo WHO, mỗi năm có khoảng 15 triệu trẻ đẻ non ra đời, chiếm tỷ lệ khoảng 11% trên toàn cầu. Tỷ lệ này ở châu Âu là khoảng 5%, trong khi ở châu Phi lên tới 18%. Tại Việt Nam, năm 2002 có khoảng 180 nghìn trẻ sơ sinh non tháng trên tổng số gần 1,6 triệu trẻ sinh ra, với tỷ lệ tử vong cao gấp 20 lần so với trẻ đủ tháng. Những trẻ sống sót thường gặp các di chứng về thể chất và trí tuệ suốt đời.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định giá trị của hai xét nghiệm tiên đoán đẻ non là fetal fibronectin (FFN) dịch âm đạo và Interleukin-8 (IL-8) dịch cổ tử cung (CTC) ở nhóm thai phụ dọa đẻ non có chiều dài CTC ≤ 25mm và > 25mm. Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương trong giai đoạn 2014-2016, với 146 thai phụ được theo dõi đến khi chuyển dạ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trong việc phát hiện sớm nguy cơ đẻ non, giúp can thiệp kịp thời, giảm tỷ lệ đẻ non và các biến chứng liên quan, từ đó nâng cao chất lượng dân số và giảm chi phí y tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

• Cơ chế sinh bệnh học đẻ non: Bao gồm kích hoạt sớm trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận do căng thẳng, phản ứng viêm/nhiễm khuẩn, chảy máu màng rụng, và tử cung bị căng quá mức. Các yếu tố này dẫn đến sự thay đổi sinh hóa tại cổ tử cung và màng ối, gây chuyển dạ sớm.
• Xét nghiệm FFN: FFN là glycoprotein đóng vai trò "chất keo" giữ màng ối và màng rụng. Sự xuất hiện FFN trong dịch âm đạo từ 22 đến 35 tuần thai cho thấy sự phá vỡ liên kết mô, là dấu hiệu tiên đoán đẻ non.
• Xét nghiệm IL-8: IL-8 là cytokine hóa ứng động bạch cầu đa nhân trung tính, đóng vai trò trung tâm trong phản ứng viêm tại cổ tử cung, góp phần làm mềm và xóa cổ tử cung, thúc đẩy chuyển dạ.
• Chiều dài cổ tử cung (CTC): Đo bằng siêu âm đầu dò âm đạo, chiều dài CTC ≤ 25mm được xem là yếu tố nguy cơ cao của đẻ non.
• Khái niệm dọa đẻ non: Xuất hiện cơn co tử cung đều đặn trước 37 tuần, kèm biến đổi cổ tử cung (xóa hoặc mở).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang, theo dõi tiến cứu.
• Đối tượng: 146 thai phụ dọa đẻ non, tuổi thai 28-34 tuần, chia làm 2 nhóm theo chiều dài CTC (≤ 25mm và > 25mm).
• Thu thập dữ liệu: Lấy mẫu dịch âm đạo để xét nghiệm FFN định tính bằng que thử nhanh, lấy dịch cổ tử cung để định lượng IL-8 bằng máy miễn dịch.
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm SPSS 16, kiểm định t, χ2, tính độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị chẩn đoán dương tính/âm tính, tỷ số khả dĩ (LR), tỷ suất chênh (OR).
• Thời gian nghiên cứu: 2014-2016, tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương và Viện nghiên cứu y dược học quân sự.
• Cỡ mẫu: 146 thai phụ, đảm bảo độ tin cậy thống kê với tỷ lệ đẻ non dự kiến 30% ở nhóm CTC ≤ 25mm và 3% ở nhóm CTC > 25mm.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Tỷ lệ đẻ non chung trong nghiên cứu là 38,3%. Tỷ lệ đẻ non ở nhóm CTC ≤ 25mm là 46,3%, cao hơn đáng kể so với nhóm CTC > 25mm (19,2%) (p<0,01).
• Xét nghiệm FFN dương tính chiếm 34,9% tổng số, trong đó nhóm CTC ≤ 25mm có tỷ lệ FFN dương tính cao hơn (52,1%) so với nhóm CTC > 25mm (17,8%) (p<0,001).
• Không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ FFN dương tính theo tuổi mẹ hay tiền sử sản khoa.
• Nồng độ IL-8 trong dịch cổ tử cung ở nhóm thai phụ dọa đẻ non có chiều dài CTC ≤ 25mm cao hơn đáng kể so với nhóm CTC > 25mm.
• Kết hợp xét nghiệm FFN và đo chiều dài CTC giúp tăng khả năng tiên đoán đẻ non trong vòng 7-14 ngày, giảm can thiệp không cần thiết.
• Tỷ lệ đẻ non không phụ thuộc vào giới tính thai nhi hay số lần sinh trước đó.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế cho thấy chiều dài CTC ≤ 25mm và xét nghiệm FFN dương tính là những chỉ số tiên đoán đẻ non hiệu quả. FFN có giá trị chẩn đoán âm tính cao (>99%), giúp loại trừ nguy cơ đẻ non trong vòng 7 ngày, giảm nhập viện và chi phí điều trị không cần thiết. Nồng độ IL-8 tăng cao phản ánh quá trình viêm tại cổ tử cung, góp phần làm mềm và xóa cổ tử cung, thúc đẩy chuyển dạ. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác có kết quả không đồng nhất về IL-8, có thể do sự khác biệt về kỹ thuật xét nghiệm và đặc điểm mẫu nghiên cứu. Việc kết hợp các phương pháp siêu âm và xét nghiệm sinh hóa giúp nâng cao độ chính xác trong tiên đoán đẻ non, từ đó cải thiện hiệu quả can thiệp y tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ đẻ non theo nhóm CTC và FFN, bảng so sánh độ nhạy, độ đặc hiệu của các xét nghiệm, giúp minh họa rõ ràng giá trị tiên đoán của từng phương pháp.

---

Đề xuất và khuyến nghị

• Áp dụng rộng rãi siêu âm đo chiều dài cổ tử cung cho tất cả thai phụ có triệu chứng dọa đẻ non trong giai đoạn 28-34 tuần để sàng lọc nguy cơ đẻ non.
• Sử dụng xét nghiệm định tính FFN dịch âm đạo như một công cụ hỗ trợ chẩn đoán dọa đẻ non, đặc biệt để loại trừ nguy cơ đẻ non trong vòng 7 ngày, giảm nhập viện và chi phí điều trị không cần thiết.
• Kết hợp xét nghiệm IL-8 dịch cổ tử cung trong các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá thêm giá trị tiên đoán, đồng thời phát triển kỹ thuật xét nghiệm chuẩn hóa, nâng cao độ tin cậy.
• Đào tạo chuyên môn cho nhân viên y tế về kỹ thuật siêu âm đầu dò âm đạo và lấy mẫu xét nghiệm FFN, IL-8 nhằm đảm bảo chất lượng kết quả.
• Xây dựng hướng dẫn lâm sàng dựa trên kết quả nghiên cứu để áp dụng trong thực hành, giúp can thiệp kịp thời, giảm tỷ lệ đẻ non và biến chứng.
• Thời gian thực hiện: triển khai trong vòng 1-2 năm tại các bệnh viện sản khoa tuyến trung ương và địa phương.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ sản khoa và nhân viên y tế: Nâng cao kiến thức về chẩn đoán và tiên đoán đẻ non, áp dụng kỹ thuật xét nghiệm FFN và IL-8 trong thực hành lâm sàng.
• Nhà nghiên cứu y học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và đề xuất để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về sinh học phân tử và sinh hóa trong sản khoa.
• Quản lý y tế và hoạch định chính sách: Sử dụng dữ liệu để xây dựng chính sách chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh, tối ưu hóa nguồn lực y tế.
• Sinh viên và học viên cao học ngành y học: Tài liệu tham khảo học thuật về cơ chế đẻ non, phương pháp nghiên cứu và ứng dụng xét nghiệm tiên đoán trong sản khoa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Xét nghiệm FFN là gì và có vai trò gì trong tiên đoán đẻ non?
   FFN là glycoprotein được giải phóng khi màng ối bị tổn thương. Xét nghiệm FFN dương tính cho thấy nguy cơ đẻ non cao trong vòng 7 ngày, còn âm tính giúp loại trừ nguy cơ này với độ chính xác trên 99%.

2. Chiều dài cổ tử cung ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ đẻ non?
   Chiều dài CTC ≤ 25mm được xem là yếu tố nguy cơ cao của đẻ non, do cổ tử cung ngắn dễ bị xóa mở sớm, dẫn đến chuyển dạ sớm.

3. IL-8 có phải là chỉ số tiên đoán đẻ non chính xác không?
   IL-8 là cytokine phản ánh quá trình viêm tại cổ tử cung, có vai trò trong cơ chế đẻ non. Tuy nhiên, giá trị tiên đoán của IL-8 còn nhiều tranh cãi và cần nghiên cứu thêm.

4. Kết hợp xét nghiệm FFN và siêu âm CTC có lợi ích gì?
   Kết hợp giúp tăng độ chính xác trong tiên đoán đẻ non, giảm can thiệp không cần thiết, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả điều trị.

5. Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm FFN?
   Quan hệ tình dục trong vòng 48 giờ trước khi lấy mẫu và có máu trong dịch âm đạo có thể làm tăng tỷ lệ dương tính giả của xét nghiệm FFN.

---

Kết luận

• Tỷ lệ đẻ non ở nhóm thai phụ có chiều dài cổ tử cung ≤ 25mm cao hơn đáng kể so với nhóm > 25mm.
• Xét nghiệm FFN dịch âm đạo có giá trị tiên đoán đẻ non cao, đặc biệt giá trị chẩn đoán âm tính giúp loại trừ nguy cơ đẻ non trong vòng 7 ngày.
• Nồng độ IL-8 trong dịch cổ tử cung tăng cao liên quan đến nguy cơ đẻ non, tuy nhiên cần nghiên cứu thêm để khẳng định giá trị lâm sàng.
• Kết hợp siêu âm đo chiều dài cổ tử cung và xét nghiệm FFN là phương pháp hiệu quả trong tiên đoán và quản lý dọa đẻ non.
• Đề xuất áp dụng rộng rãi các phương pháp này trong thực hành lâm sàng để giảm tỷ lệ đẻ non và các biến chứng liên quan.

Hành động tiếp theo: Triển khai đào tạo kỹ thuật, xây dựng hướng dẫn lâm sàng và nghiên cứu mở rộng về IL-8 để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị dọa đẻ non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Dọa đẻ non và đẻ non luôn là vấn đề lớn của y học nói chung cũng như sản khoa nói riêng. Theo nghiên cứu của WHO, mỗi năm có khoảng 15 triệu trẻ đẻ non ra đời. Tỷ lệ đẻ non trên thế giới ước tính khoảng 11%. Ở những nước châu âu, tỷ lệ đẻ non thấp hơn các vùng khác trên thế giới, khoảng 5% trong khi những nước châu Phi có tỷ lệ đẻ non cao nhất, khoảng 18% [1].

Theo thống kê của Việt Nam, năm 2002 có khoảng 180 nghìn sơ sinh non tháng trên tổng số gần 1.6 triệu sơ sinh chào đời, 1/5 số các trẻ sơ sinh non tháng này tử vong. Tỷ lệ tử vong của nhóm sơ sinh non tháng cao gấp 20 lần nhóm đủ tháng. Trong những trẻ đẻ non sống sót, nhiều trẻ mang theo những di chứng suốt cuộc đời như chậm phát triển về mặt thể chất và trí tuệ cùng với những vấn để về mắt và tai. Hiện nay với sự phát triển của y học, chúng ta đã có thể nuôi sống được những trẻ có trọng lượng thấp và tuổi thai còn khá nhỏ.

Tuy nhiên, để nuôi sống được những trẻ non tháng này sẽ tốn kém rất nhiều công sức, nhân lực và tài chính của xã hội cũng như ngành y tế, đồng thời tỷ lệ bệnh tật của những đứa trẻ này khi lớn lên còn khá cao. Do đó, phát hiện sớm những thai phụ có nguy cơ cao đẻ non để can thiệp kịp thời để hạn chế tỷ lệ đẻ non luôn là mục đích của y học nhằm cho ra đời những đứa trẻ có thể chất khỏe mạnh và thông minh, đảm bảo nguồn nhân lực tương lai và chất lượng dân số cho xã hội. Trên thực tế lâm sàng, chẩn đoán sớm dọa đẻ non gặp rất nhiều khó khăn vì giai đoạn đầu triệu chứng lâm sàng thường không rõ ràng. Chính vì vậy có nhiều chẩn đoán dọa đẻ non không chính xác.

Từ đó, nhiều thai phụ phải nhập viện điều trị thuốc giảm co và corticoid không cần thiết dẫn đến tốn kém về kinh tế để chi trả tiền thuốc và viện phí cũng như mất đi cơ hội về 2 việc làm trong thời gian nằm viện. Bên cạnh đó, chúng ta lại bỏ sót những trường hợp dọa đẻ non thực sự, để những thai phụ này về nhà theo dõi dẫn đến thời gian can thiệp muộn, điều trị giữ thai không còn hiệu quả. Trên thế giới và trong nước đã có rất nhiều các công trình khoa học nghiên cứu về cơ chế sinh bệnh học, các yếu tố nguy cơ, triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng và điều trị để hạn chế tình trạng đẻ non. Với sự phát triển của khoa học, trong những năm gần đây các nhà nghiên cứu trên thế giới đã tìm hiểu được sâu sắc hơn cơ chế của đẻ non và tìm ra được các chất hóa học tham gia vào cơ chế của đẻ non.

Bằng cách phát hiện sự thay đổi nồng độ các chất này ở giai đoạn sớm của chuyển dạ đẻ non, các thầy thuốc lâm sàng có thể chẩn đoán dọa đẻ non sớm hơn và chính xác hơn để can thiệp kịp thời giúp hạn chế tỷ lệ đẻ non và hậu quả của đẻ non. Trong các xét nghiệm tiên đoán đẻ non, 2 xét nghiệm có giá trị cao là fetal fibronectin (FFN) dịch âm đạo và Interleukin-8 (IL-8) dịch cổ tử cung (CTC). Do đó, chúng tôi tiến hành "Nghiên cứu giá trị của Fetal fibronectin âm đạo và Interleukin 8 cổ tử cung trong tiên đoán đẻ non" nhằm mục tiêu: 1. Xác định nồng độ IL8 dịch CTC và xét nghiệm FFN dịch âm đạo ở nhóm thai phụ dọa đẻ non có chiều dài CTC ≤ 25mm và nhóm thai phụ dọa đẻ non có chiều dài CTC > 25mm.

Nghiên cứu giá trị của IL-8 và FFN trong tiên đoán khả năng đẻ non. 3 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Khái niệm đẻ non Theo tổ chức y tế thế giới, đẻ non là cuộc chuyển dạ xảy ra từ tuần thứ 22 đến trước tuần thứ 37 của thai kỳ hoặc 259 ngày tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối cùng [2]. Tại Việt Nam theo hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản thì tuổi thai đẻ non là từ hết 22 tuần đến hết 37 tuần thai nghén.

Các tài liệu đưa ra nhiều cách phân loại đẻ non khác nhau nhưng theo WHO có 3 cách phân loại phổ biến nhất là theo tuổi thai, theo cân nặng và theo nguyên nhân [2]. Theo tuổi thai, đẻ non được phân ra 3 loại: đẻ non rất sớm (trước 28 tuần), đẻ non sớm (từ 28 đến trước 32 tuần), đẻ non trung bình và muộn (32 tuần đến trước 37 tuần). Theo cân nặng, đẻ non cũng được phân ra 3 loại: cân nặng đặc biệt thấp (<1000g), cân nặng rất thấp (từ 1000g đến <1500g), cân nặng thấp (từ 1500g đến <2500g). Theo nguyên nhân, chia ra 2 loại: đẻ non tự nhiên hoặc do chỉ định y khoa.

Đẻ non tự nhiên: chiếm 70-80% (bao gồm chuyển dạ đẻ tự nhiên (40-50%) và vỡ ối non (20-30%). Đẻ non do chỉ định y khoa: chiếm 20-30%. Chỉ định y khoa có thể do mẹ hoặc do thai như tiền sản giật, rau tiền đạo, rau bong non, thai chậm phát triển trong tử cung,. Tỷ lệ đẻ non trên thế giới ước tính khoảng 11%.

Ở những nước châu Âu, nền y tế phát triển hơn, tỷ lệ đẻ non thấp hơn các vùng khác trên thế giới, khoảng 5% trong khi những nước châu Phi có tỷ lệ đẻ non cao nhất, khoảng 18%. Theo nghiên cứu của WHO, mỗi năm có khoảng 15 triệu trẻ đẻ non ra đời. Như vậy cứ 10 đứa trẻ đẻ ra trên thế giới lại có một trẻ đẻ non. Trong số những trẻ đẻ non này, 84% nằm trong 32 đến 36 tuần,10% nằm trong 28- <32 tuần và 5% trước 28 tuần.

Trên 1 triệu trẻ tử vong hàng năm có liên quan đến các biến chứng của đẻ non [1]. 4 Tại Việt Nam cho đến nay vẫn chưa có thống kê trên cả nước về tỷ lệ đẻ non mà chỉ có những nghiên cứu tại từng vùng miền hoặc từng bệnh viện. Theo Nguyễn Viết Tiến và Phạm Thị Thanh Hiền, tỷ lệ đẻ non tại viện Bảo vệ bà mẹ và trẻ sơ sinh năm 1985 là 17,6%, năm 1986 là 16,9% [3]. Nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ về đẻ non năm 2002 của Nguyễn Công Nghĩa cho thấy tỷ lệ đẻ non tại Hà Nội là 11,8% [4].

Nghiên cứu của Trương Quốc Việt và nghiên cứu của Phan Thành Nam về nhóm thai phụ có triệu chứng dọa đẻ non phải nhập viện điều trị tại khoa sản bệnh lý Bệnh viện phụ sản Trung ương năm 2012 và 2013, tỷ lệ đẻ non là 35,2% và 37,3% [5],[6]. Cơ chế đẻ non Cơ chế bệnh sinh của đẻ non đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa có giả thuyết nào được coi là tối ưu. Trong số đó có một số giả thuyết được chấp nhận rộng rãi là: 1. Kích hoạt sớm trục nội tiết hạ đồi -tuyến yên -tuyến thƣợng thận của mẹ và thai nhi: Đây là một trong những giả thuyết lâu nhất về đẻ non đến nay vẫn còn được chấp nhận.

Nguyên nhân gây ra đẻ non khi kích hoạt trục nội tiết là do cơ thể người mẹ bị căng thẳng. Khi bị căng thẳng, vùng dưới đồi sẽ tiết ra hormon chống lại sự căng thẳng (corticotrophic releasing hormon- CRH). Bình thường CRH do tuyến dưới đồi tiết ra nhưng trong suốt thời kỳ thai nghén, một lượng lớn CRH được các tế bào màng rụng, tế bào màng ối và rau thai tiết ra. CRH sẽ kích thích tuyến yên tiết ra ACTH, ACTH sẽ kích thích tuyến thượng thận tiết cortisol.

Ở phụ nữ không mang thai, cortisol có tác dụng như phản hồi âm tính lên các tuyến nội tiết, ức chế tuyến dưới đồi giảm tiết CRH và tuyến yên giảm tiết ACTH. Tuy nhiên khi có thai, CRH được tiết ra rất nhiều và liên tục ở màng rụng và màng rau không chịu sự 5 ức chế của tuyến dưới đồi và tuyến yên. CRH tăng cao liên tục sẽ kích thích trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [7]. Mặt khác, CRH cũng kích thích tổng hợp prostaglandin (PG) ở màng rụng, màng ối và nước ối và chính PG cũng có tác dụng feedback dương tính kích thích tổng hợp CRH.

PG có tác dụng gây ra cơn co tử cung và làm tăng enzym protease ở đường sinh dục (matrix metalloproteinases -MMPs) để làm chín muồi cổ tử cung, gây ra chuyển dạ. Những feedback dương tính này sẽ tạo thành một vòng xoắn kích thích lẫn nhau làm cho CRH và PG được tiết ra liên tục và cuối cùng dẫn đến chuyển dạ. Trong một nghiên cứu năm 2011, Dunkel Schetter và Glynn kết luận rằng căng thẳng trong quá trình mang thai là một yếu tố nguy cơ lớn của đẻ non và rút ngắn thời gian mang thai [8]. Một nghiên cứu năm 2014 tổng hợp 12 nghiên cứu với cỡ mẫu 17304 thai phụ của XX.Dinh và cộng sự cho thấy căng thẳng của mẹ trong quá trình thai nghén làm tăng có ý nghĩa thống kê tỷ lệ đẻ non (RR=1,5;95%; CI=1,33-1,7) và tỷ lệ đẻ thấp cân (RR=1,76;95%; CI=1,32-2,33) [9].

Nhiễm khuẩn hoặc phản ứng viêm Khi có sự xâm nhập vi khuẩn vào đường sinh dục, các receptor nằm trên bề mặt các tế bào màng rụng, màng ối, cổ tử cung và bánh rau sẽ gắn với vi khuẩn và tiết ra các cytokine nội sinh. Dưới tác dụng hóa ứng động của các cytokine, các tế bào bạch cầu đa nhân trung tính, các đại thực bào sẽ hoạt hóa và tập trung lại ở vùng có mặt của vi khuẩn và tiết ra rất nhiều các chất trung gian hóa học như interleukin 1,6,8; yếu tố hoại tử u (TNF), MMPs,. Có nhiều bằng chứng chỉ ra rằng các cytokine đóng vai trò trung tâm trong các cơ chế của viêm / nhiễm khuẩn gây ra đẻ non. IL-1 kích thích gây ra cơn co tử cung và kích thích chuyển dạ đẻ và đẻ non trên động vật và có khả năng bị 6 chặn lại khi dùng chất đối vận [10].

Nồng độ TNF- α tăng lên ở thai phụ vỡ ối non và cao hơn khi xuất hiện chuyển dạ. Đưa TNF-α vào cổ tử cung gây ra những thay đổi ở CTC tương tự như khi CTC trong quá trình chín và TNF- α có thể kích thích chuyển dạ khi dùng toàn thân ở động vật [11]. Ngoài ra, IL-1 và TNF-α kích thích tổng hợp prostaglandin bằng cách kích thích tiết ra COX-2 vào màng rụng và nước ối trong khi ức chế emzym chuyển hóa prostaglandin (15-hydroxy-prostaglandin dehydrogenase) trong màng đệm.