mở đầu cho nghiệp chúa của họ Trịnh. Là người có tài thao lược, đi theo Nguyễn Kim “phò Lê diệt Mạc”, Trịnh Kiểm đã có nhiều đóng góp to lớn cho sự nghiệp của Nguyễn Kim, được Nguyễn Kim tin cậy giao cho chức vụ quan trọng. Sau khi Nguyễn Kim mất, quyền hành rơi hết vào tay Trịnh Kiểm. Có thể nói một tay Trịnh Kiểm gây dựng nền móng vững chắc cho cơ nghiệp nhà chúa, nhưng ông không trực tiếp xưng chúa, cũng không soán đoạt ngôi vị nhà Lê.
Con cháu Trịnh Kiểm sau này cũng tuân theo khuôn phép cha ông, mặc dù nắm mọi quyền hành điều khiển trăm quan nhưng không phế truất nhà Lê. Về chuyện này dân gian còn lưu truyền câu “Trịnh bại, Lê vong” (tức là nhà hậu Lê mất thì sự nghiệp chúa Trịnh cũng mất) như một lời sấm đoán và trên thực tế nó đã là sự thật lịch sử. Sau Trịnh Kiểm là Trịnh Tùng – người có công lập lên ngôi vị Chúa của dòng họ Trịnh. Trong các đời chúa Trịnh, Trịnh Tùng vừa là người có công định nghiệp chúa, vừa là người trực tiếp tổ chức các cuộc chiến chống - 21 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại nhà Mạc, và sau đó, khi thế và lực đã đủ mạnh, Trịnh Tùng tổ chức phản công, tiêu diệt nhà Mạc, khôi phục và đưa vương triều Lê trở lại Thăng Long.
Có thể nói, từ Trịnh Tùng, sự nghiệp chúa Trịnh chính thức được xác lập. Nhà chúa nắm quyền cai quản đất nước bên cạnh vua Lê. Đây là một loại hình cơ chế xã hội được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là “đặc thù” trong xã hội Phong kiến Việt Nam gia đoạn thế kỷ XVII – XVIII, gọi là thời kỳ vua Lê chúa Trịnh. Thời kỳ này tồn tại gần 250 năm (243 năm tính từ 1545 đến 1782).
Nhà chúa truyền ngôi qua 12 đời chúa. Từ các đời chúa này, dòng Trịnh chúa ngày càng mở rộng, phát triển nhiều chi nhánh, trở thành tộc họ Trịnh lớn trong cả nước. Phả ký Trịnh tộc vì thế hết sức phong phú, nhưng qua khảo sát cho thấy, dù là văn bản gia phả của các chi họ Trịnh cũng đều có nguồn gốc từ Chính phả Trịnh chúa được biên soạn vào thời Lê, niên hiệu Cảnh Hưng. - 22 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương II: VĂN BẢN GIA PHẢ CHÚA TRỊNH Trên cơ sở so sánh đối chiếu, phân tích văn bản theo phương pháp Văn bản học, chúng tôi chọn bản “Trịnh thị gia phả”, kí hiệu A.641và bản “Trịnh vương phả ký”, kí hiệu A.676 là hai bản chữ Hán, lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, cùng đối chiếu với Kim giám tập sao（金鑒集抄） in trong Trịnh tộc thế phả（鄭族世譜）.
Trịnh tộc thế phả （郑族世谱） Trịnh tộc thế phả （鄭族世譜）do Trịnh Sán biên chép, sao lục Kim giám tập, chia làm 3 quyển: Quyển 1: Kim giám tập sao （金鑒集抄） Quyển 2: Gia phả hậu biên điều lệ văn thư（家譜後編條例文書） Quyển 3: Trung hưng thực lục（中興實錄） Chúng tôi sử dụng quyển 1 Kim giám tập sao （金鑒集抄）để đối chiếu với hai văn bản gia phả chúa Trịnh nêu trên. Về niên đại, bản Trịnh thị thế phả có nhiều dấu tích văn bản thời Lê, như địa danh và đơn vị hành chính thuộc thời Lê, như Thanh Hoa xứ Thiệu Hóa phủ Vĩnh Lộc huyện Sóc Sơn sách. Bản Trịnh thị gia phả có chữ húy thời Nguyễn, như chữ Nhậm viết bớt nét. Tuy nhiên, văn bản này được chép dưới dạng truyện ký, tiểu sử mỗi đời chúa có một cốt truyện riêng, văn phong súc tích.
Nếu văn bản Trịnh thi gia phả có giá trị mang ý nghĩa văn học, thì văn bản Trịnh tộc thế phả lại có nhiều giá trị sử liệu. So với văn bản Trịnh thị gia phả（鄭氏家譜） và Trịnh vương phả - 23 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ký（鄭王譜記）, Trịnh tộc thế phả（鄭族世譜） có bài tựa, bài bạt, phàm lệ, cùng đồ phả vương gia và chữ húy chúa Trịnh. Những tư liệu này hết sức quan trọng, chỉ có duy nhất trong tập gia phả này. Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu nguyên văn chữ Hán (bản đánh máy), phiên âm và bản dịch lời tựa, lời bạt, cũng như các quy định của tập sách.
Lời tựa (序): Chữ Hán: 卷一 序 聞之、家之有譜、國之有史，所以考事狀而明世次也。我族清化 人奉世祖輔黎政、嗣後簪紳迭耀、豐組流輝二百年余。明德其來也遠 、黎朝丁未年经纂编著在 金鑒實錄者昭然可見。丙午以後黎祚移鐘、偽西染鼎、辰日變革 、族因旅居、為之散亡也。名家多有堆疊逡巡、歲日已六十年於茲。 我長嗣公與我顯考及謂川縣官諱褒在日、嘗欲達詞族內。使一畨纏、 正以歸於一。弟（但、古同次序）渙散之日萃聚誠難、手裏尚存、 一老不遺、鳴呼痛哉。 燦俯閱遺編未嘗不致慨於斯、達詞則族內屬分繁、難於編輯、仍 舊則魯魚亥豚舛謬頗多、乃不自量補苴録編輯成一卷、顏曰金監集抄 。雖於支派之繁衍、居邑之分殊不能盡詳、以此準比、觀者可知世代 相傳之事跡雲耳、況乎。 - 24 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 祖功 宗德百世不遷子孝孫賢萬代如見、使能禮文相接、誠意相孚、親 睦著於家庭、禮義聞於乡曲、則譜以人而其盛可傳、人以譜而其美可 延乎以揚。 世德振家聲將復成一鼎族而金鑒至詳、至備。正其機矣、是為序 。 歲在嗣德十七年甲子冬季望前四日、耳孫鄭燦畨手書。 Phiên âm: Quyển nhất Tự. … văn chi, gia chi hữu phả, quốc chi hữu sử. Sở dĩ khảo sự trạng nhi minh thế thứ dã. Ngã tộc Thanh Hóa nhân, phụng Thế tổ phụ Lê triều chính.
Tự hậu trâm thân điệt diệu, khuê tổ lưu huy, nhị bách niên dư. Minh đức kì lai dã viễn. Lê triều Đinh Mùi niên kinh toản biên, tại Kim giám thực lục giả, chiêu nhiên khả kiến. Bính Ngọ dĩ hậu, Lê tộ di chung, ngụy Tây nhiễm đỉnh, thời quốc cách biến.
Tộc nhân lữ cư, vi chi tán vong. Danh gia đa hữu đôi điệp, điệt tuần tuế nhật, dĩ lục thập niên vu tư. Ngã trưởng tự công dữ ngã hiển khảo cập Vị Xuyên huyện quan húy Bao tại nhật, thường dục đạt từ tộc nội, sử nhất phiên ly chính, dĩ quy vu nhất. Đệ hoán tán chi nhật, tụy tụ thành nan, thủ lí (?) thượng tồn, nhất lão bất di.
Ô hô thống tai. Sán phủ duyệt di biên, vị thường bất trí khái vu tư. Đạt từ tắc tộc nội thuộc phân phồn, nan ư biên tập. Nhưng cựu tắc lỗ ngư hợi thỉ, suyễn mậu - 25 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nãi bất tự lượng, bổ tư duyệt lậu, tập thành nhất quyển, nhan viết Kim giám tập sao. Tuy ư chi phái phồn diễn, cư ấp chi phân thù, bất tận tường, dĩ thử chuẩn bỉ, quan giả khả tri thế đại tương truyền chi sự tích vân nhĩ. Huống hồ tổ công tông đức bách thế bất thiên. Tử hiếu tôn hiền, vạn đại như kiến.
Sử năng lễ văn tương tiếp, thành ý tương phù, thân mục trứ ư gia đình, lễ nghĩa văn ư hương khúc. Tắc phổ, dĩ nhân nhi kỳ thịnh khả truyền. Nhân dĩ phổ nhi kỳ mỹ khả diên. Vu dĩ dương thế đức, chấn gia thanh.
Tương phục thành nhất đỉnh tộc. Nhi Kim giám chí tường chí bị, chính kỳ cơ hĩ. Thị vi tự. Tuế tại Tự Đức thập thất niên Giáp Tý đông quý vọng tiền tứ nhật.
Nhĩ tôn Trịnh Sán quán thủ thư. Dịch nghĩa: Quyển thứ nhất Lợi tựa: "Thường nghe, nhà có gia phả cũng như nước có sử sách, vì phả là để khảo sự trạng, làm rõ thế thứ các đời”. Tộc họ (Trịnh) ta ở đất Thanh Hóa, đức Thế tổ phụ tá chính trị triều Lê, các đời sau đó, kế nối trâm thân, ấn thao lưu truyền, huy hoàng đến hơn hai trăm năm. Đức sáng ấy có nguồn gốc từ xa lắm.
Từ năm Đinh Mùi dưới triều Lê đã soạn Kim giám thực lục, thế phả dòng họ ta rực rỡ, có thể thấy được. Từ năm Bính Ngọ về sau, do hoàn cảnh “nhà Lê dời chuông, Tây Sơn chiếm đỉnh”, thời thế biến đổi, tộc họ ta phải lữ cư nơi đất khách quê người, vì thế trong cảnh tán vong, danh gia đã tăng thêm nhiều lớp. Năm tháng qua đi, đến nay đã đến 60 năm. Ngài trưởng tự của họ ta đã cùng đấng hiển khảo ta và viên quan huyện Vị Xuyên tên là ông Bao, khi còn sống đã từng muốn viết gia phả, có lời hay, đạt từ trong tộc họ, - 26 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một phen tu chỉnh, để quy phả tộc họ về một mối.
Nhưng các chi nhánh thì rải rác, tập hợp thực là một việc vô cùng khó. Tay … (cháu con) vẫn còn nhưng một người cao niên không sót. Than ôi ! Tình cảnh thật là đau lòng lắm. Sán tôi cúi xuống, xem lại di biên, không có lúc nào mà không thở than cảm khái.
Muốn viết cho có lời hay, đạt từ gia phả thì tộc họ đông đúc, khó biên tập cho được. Còn như cứ theo những tài liệu cũ thì đều là tình trạng chữ “lỗ” nhầm thành chữ “ngư”, chữ “hợi” nhầm thành chữ “thỉ”, sai sót nhầm nhỡ quá nhiều. Trước tình hình đó, tôi đành bạo dạn, chẳng lượng sức mình, bổ cứu thô lậu, biên thành một quyển, nhan đề là Kim giám tập sao. Dẫu vậy, các chi phái thì đông đúc, chỗ ở thì khác nhau, cho nên cũng không thể tường tận cho hết được.
Tôi phải “lấy chỗ này chuẩn cho chỗ kia”, chỉ mong người xem, ngõ hầu qua đây thấy được sự tích các đời truyền nối cho nhau mà thôi. Huống hồ, tổ công tông đức, trăm đời không đổi; tử hiếu tôn hiền muôn đời như hiện. Để cho lễ văn tiếp nối, ý thành kế thừa, tình hòa mục rõ trong gia đình, lễ nghĩa khuôn nơi xóm làng cần đến gia phả. Được như vậy thì đúng là “phả vì người nên hưng thịnh được truyền, người vì phả mà những gì là tốt đẹp trong họ còn mãi.
Làm như thế để đề cao cái đức ở đời, chấn hưng thanh vọng gia đình, khôi phục tộc họ xứng đáng là một tộc họ có chuông có đỉnh. Còn như làm cho Kim giám rất tường rất đủ thì đây chính là cơ hội đấy. Bởi thế cho nên tôi viết bài tự này. Ngày trước ngày rằm 4 ngày tháng cuối đông năm Giáp Tý niên hiệu Tự Đức thứ 17 (1864), Nhĩ tôn Trịnh Sán kính cẩn ghi lại".
Lời Bạt (跋): Chữ Hán: 大哉乾元而萬物資始、至哉坤元、而萬物資生。物之本乎天地猶 - 27 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 人之本乎祖也。 我鄭肇跡於前黎之世、迄今上下三百余年、其建蔦基勤殆一日矣 。 福蔭公初擢第三場為我族文明之鼻族逮至 太王而王基以立、繼至 哲王而王基以成。大哉其功存乎帝室、其彼乎生民、昭然在方策 。自是而後正王位十二世矣。他如終斯齊美麟趾呈祥。文之狀元進士 、儒生中試。武之造士攝棄生合式難以枚舉、極至於男而大王者有矣 、女而帝後者有矣。夫豈特仰承。 世蔭而已邪、其主中饋者、又皆簪紳棄胃之家而淑德微音、見於 間牒所書又復不反。究其所以、然者非甚。盛德喝克。。噫。 祖功宗德百世不遷、子孝孫賢、萬代如見。經曰：受祉施於孫子 、傳曰：德厚者流光詎不信邪抑嘗考之。我越名家大族、如東鄂之範 氏、河內省良舍之鄧氏。河內與夫海陽之武氏、唐安縣之丁氏、錦江 縣北寧之阮氏仙遊縣、武舍縣唯世出公侯。然未見其全盛也。求其聖 德文功輝炤天地耿光叠耀主組祖承與帝室相為始終者。。。有如我鄭 也哉。燦嘗棒讀是編固知。 祖宗遺訓之為子孫繼承慿籍之資。。。。。。之續。是編者恩以 - 28 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 作求。 世德振圮家聲非徒拜稽頌揚已也。是編之久矣。。。曰而輯之其 正派則大書於前、旁支則分註於後。燦然世次分明可為萬世監覽之鑒 鏡也名曰金鑒也宜哉。 拜手謹書是為跋。 Phiên âm: Đại tai càn nguyên nhi vạn vật tư thủy. Chí tai khôn nguyên nhi vạn vật tư sinh. Vật chi bản hồ thiên địa do nhân chi bản hồ tổ dã. Ngã Trịnh triệu tích ư tiền Lê chi thế, hất kim thượng hạ tam bách niên dư niên.
Kỳ kiến điểu cơ cần, đãi phi nhất nhật hĩ. Phúc Ấm công sơ trạc đệ tam trường, vi ngã tộc văn minh chi tị tổ. Đãi chí Thái vương nhi vương cơ dĩ lập. Kế chí Triết vương nhi vương cơ dĩ thành.
Đại tai kỳ công, tồn hồ đế thất. Kỳ đức bị hồ sinh dân, chiêu nhiên bố tại phương sách. Tự thị nhi hậu, chính vương vị phàm thập nhị thế hĩ. Tha như “chung tư tế mỹ, lân chỉ trình tường”.
Văn chi trạng nguyên tiến sỹ, nho sinh trúng thức. Vũ chi tạo sỹ toát biền sinh hợp thức, nan dĩ mai cử. Cực chí ư nam nhi đại vương giả, hữu hĩ. Nữ nhi đế hậu giả, hữu hĩ.
Phù khởi đặc ngưỡng thừa thế ấm nhi dĩ da? Kì chủ trung quý giả, hựu giai trâm than, biền trụ chi gia.