ĐẶT VẤN ĐỀ Trong nhiều thế kỷ, cây cỏ đã được con người sử dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống, từ nông nghiệp, công nghiệp để chữa bệnh. Những năm gần đây, xu hướng sử dụng các thuốc có nguồn gốc từ thảo dược tự nhiên ngày càng tăng, không chỉ ở các nước Á Đông trong đó có Việt Nam mà còn ở các nước phương Tây do tác dụng phụ của thuốc tổng hợp hóa dược. Flavonoid là một nhóm chất phổ biến trong thực vật và một nhóm chất lớn trong dược liệu. Flavonoid có trong hầu hết các bộ phận của thực vật bậc cao, đặc biệt là hoa.
Flavonoid là một nhóm các chất có nhiều tác dụng sinh học khác nhau, các Flavonoid có hoạt tính sinh học được gọi là Bioflavonoid. Chúng có tác dụng chống oxy hóa, có tác dụng bảo vệ cơ thể, ngăn ngừa xơ vữa động mạch, quá trình lão hóa và thoái hóa gan, các chất Flavonoid do bức xạ gây ra làm tổn thương thành mạch máu. Có nhiều Flavonoid thuộc nhóm flavon, flavonol, flavanol có tác dụng lợi tiểu. Theo các nghiên cứu gần đây đã công bố trên thế giới cho thấy thành phần hóa học chính của cây hoa nhài (Jasminum sambac (L.) là cacbohydrat, protein, axit amin, tannin, hợp chất phenolic, phenolics, saponin, steroid, flavonoid [2,4,25].
Cây hoa nhài đã được chứng minh có tác dụng kháng khuẩn, giảm đau, hạ sốt, chống viêm, chống oxy hóa, chống đái tháo đường, da liễu, chống ung thư, ức chế peroxy hóa lipid, chống béo phì và tác dụng bảo vệ dạ dày [4]. Hiện nay, theo tra cứu ở trong nước mới chỉ có những báo cáo về phương pháp chiết xuất tinh dầu từ hoa nhài mà chưa có bài báo hay nghiên cứu nào về thành phần flavonoid trong hoa nhài, vì vậy nhóm nghiên cứu tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần flavonoid trong hoa nhài” với các mục tiêu: - Định tính nhóm hoạt chất flavonoid trong hoa nhài. - Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 01 hợp chất flavonoid từ hoa nhài. Tổng quan về cây hoa nhài 1.
Giới thiệu về cây hoa nhài 1. Phân loại Jasminum là một chi có khoảng 600 loài cây nhỏ và dây leo trong họ Oleaceae. Theo giá trị dược liệu cao, Jasminum sambac là một trong những loài được trồng nhiều nhất ở các nước Châu Á [25]., thường được gọi là hoa nhài và có nguồn gốc từ Ấn Độ [32]. Tên khoa học: Jasminum sambac (L.
Hình ảnh cây hoa nhài 2 1. Đặc điểm, phân bố Jasminum sambac được phân bố ở châu Á- nhiệt đới và châu Á- ôn đới. Nó là một trong những loài được trồng nhiều nhất ở các nước châu Á [4]. Cây mọc rải rác hoặc bụi, cao 1-3 m, mọc phân nhánh [4].
Lá mọc đối hoặc thành chùm ba lá, toàn bộ hình elip hoặc hình elip rộng đến hình cầu, tù hoặc nhọn, kích thước thay đổi, lớn tới 9cm và rộng 6cm. Phía trên mặt lá sáng bóng, phía dưới có gân nổi rõ. Cuống lá ngắn, mọc đối [4]. Hoa có mùi thơm, trong cụm hoa có vài hoa, cuống lên đến 6mm, lá bắc thẳng dài tới 6mm.
Đài hoa 5-9, cánh dài 1cm, hình chữ V. Tràng hoa màu trắng, đơn giản hoặc kép, ống dài 1cm, thùy từ 5-9 thuôn dài, nhọn hoặc tù, hoặc có vân dưới [4]. Hoa nhài chỉ nở trong một ngày, kéo dài đến 20 giờ. Hoa thường nở vào ban đêm, thường vào khoảng 6 đến 8 giờ tối [32].
Quá trình phát triển của hoa nhài Hoa được chia thành năm giai đoạn phát triển: (1) giai đoạn hình thành cánh mà tất cả các cánh hoa đều gần như nhau, (2) giai đoạn đầu ra hoa, tức là cánh hoa bên ngoài bắt đầu phản xạ ra bên ngoài, (3) giai đoạn mở hoa trong đó tất cả các cánh hoa trở nên phản xạ và sẵn sàng mở hoàn toàn, (4) giai đoạn mở hoa hoàn toàn, tất cả các cánh hoa mở hoàn toàn với một nửa số cánh hoa trở nên rũ xuống, và (5) giai đoạn hóa già bắt đầu, tức là cánh hoa bắt đầu héo [32]. Quả mọng, đơn hoặc không có hạt, hình cầu, đường kính 6mm, màu đen khi chín, được bao quanh bởi các răng đài [4]. 3 Đối với cây moc leo, các nhánh con có góc cạnh, hình elip đơn giản với các lá hình trứng dài tới 10 cm, nhọn hoặc tù, gốc tròn hoặc hình khối, lá gần như bóng với các đường gân nổi rõ, cuống lá hình mác, ngắn, hình cung. Hoa thơm, đài hoa thùy tuyến tính, cánh dài 6-7 mm, tràng hoa màu trắng, thường gấp đôi, các thùy thuôn dài gần giống hình lông chim, hình tù dài như ống [4].
Thành phần hóa học của cây hoa nhài Tính chất hóa lý của tinh dầu Jasminum sambac (hoa nụ kép) màu vàng trong và vàng nhạt, chiết suất 1,47 ở 20°C và 1,49 ở 20°C; điểm đông tụ là 17°C và 17,25°C; độ quay quang học là +3,30 ở 20°C và +3,50 ở 20°C; trọng lượng riêng là 0,956 ở 20°C và 0,9850 ở 20°C; số acid là 6,85 và 6,89 và số este tương ứng là 242,58 và 240,02 [2]. Phân tích hóa thực vật sơ bộ của Jasminum sambac có sự hiện diện của carbohydrate, protein, axid amin, coumarin, glicozit, tannin, các hợp chất phenolic, flavonoid, phenol, saponin, steroid, chất béo, tinh dầu, dầu cố định, terpines, nhựa và axit salicylic [2]. Phân tích sắc ký lớp mỏng (TLC) dịch chiết ethanoic của hoa nhài được sàng lọc để tìm các loại hợp chất khác nhau, được thực hiện với các hệ pha động khác nhau sử dụng thuốc thử thích hợp làm chất chuẩn [25]. Phương pháp TLC dịch chiết ethanolic của hoa nhài Thử nghiệm Tiêu Pha động Phun thuốc Phát Màu chuẩn thử hiện sắc Alkaloids Atropine Toluene: ethyl Dragendorff Visible Đốm acetate: màu da dimethylamine cam trên (70: 20: 10) nền màu vàng Anthraquinones Rhein Ethyl acetate: KOH UV 366 Vàng/ methol: nước nm cam/ đỏ 4 (81: 11: 8) Antioxidants Vit E Ethyl acetate: DPPH Visible Đốm toluene (50: trắng 50) trên nền tím Coumarins Coumarin Toluene: ethyl KOH UV 366 Xanh acetate (90: 10) nm lam nhạt/ xanh lục Essential oils Eugenol Toluene: ethyl Anisaldehyd Heat Đỏ tím acetate (93: 7) e sunfuric 100oC acid Visible Flavonoids Rutin Ethyl acetate: Natural UV 366 Cam/ formic acid: Product nm vàng/ acetic acid: (NP/PEG) xanh lá nước cây/ mờ (100: 11: 11: 27) Cardiac Ouabain Acetate: Kedde Visible Hồng/ glycosides methanol: vàng/ nước tím (81: 11: 8) Phenolics Catechol Toluene: ethyl Ferric Visible Màu acetate (97: 3) chloride xanh đen Saponins Saponin Butanol: ethyl Anisaldehyd Visible Màu acetate: acetic e sunfuric xanh da acid: nước acid trời 5 (10,8: 3,6: 0,2: 2,7) Tanin Gallic Methanol: Ferric Visible Màu acid ethyl acetate: chloride xanh acetic acid đen (10: 90: 0,1) Phân tích TLC chỉ ra rằng chiết xuất etanolic của hoa nhài chứa hỗn hợp của coumarin, glycoside, tinh dầu, flavonoid, phenol, saponin và steroid.
Tuy nhiên không phát hiện được alkaloids, anthraquinone và tannin [25]. Phân tích hóa thực vật của chiết xuất ethanolic của hoa nhài Các hợp chất Kết quả Alkaloids - Anthraquinones - Antioxidants + Coumarins + Cardiac glycosides + Essential oils + Flavonoids + Phenolics + Saponins + Steroids + Tanin - 6 Acid dotriacontanoic, dotriacontanol, acid oleanolic, daucosterol, hesperidin, [+] - jasminoid A, B, C, và D đã được phân lập từ rễ của cây Jasminum sambac [4]. Rutin, quercitrin, isoquercitrin, quercitrin-3 dirhamnoglycoside, kaempherol-3 rhamnoglycoside, a-amyrin, B-sitisterol được xác định trong lá của hoa nhài [4]. ChloroCoumarin, dẫn xuất Coumarin và kaempferol, một dẫn xuất flavonoidal đã được xác định trong lá của Jasminum sambac [21].
Trimeric iridoidal glycoside, sambacoside A, molihuasides A-E được phân lập từ hoa của Jasminum sambac [31]. Một họ peptide giàu Cysteine thực vật mới, jasmintide được phân lập từ Jasminum sambac. Hai jasmintide 27 axit amin [jS1 và jS2] đã được xác định ở cấp độ gen và protein [8]. 2,3-Dihydro-Benzofuran, 1-Nonadecene, 2, 6, 10 Trimethyl, 14-Ethylene- 14-Pentadecne, 1-Nonadecene, 1-Heptacosanol, alpha-Tocopherol-.-D mannoside, Nonacosane đã được phân lập từ lá và 1-Nonadecene, Nonadecyl trifluoroacetate, 1-Heptacosanol, 1-Heptacosanol, 1-Heptacosanol, E-14- Hexadecenal được phân lập từ thân cây Jasminum sambac [16].
Benzyl 6-0-beta-D-xylopyranosyl-beta-D-gluco pyranoside (beta- primeveroside), 2-phenylethyl beta primeveroside và 2-phenylethyl 6-0-alpha-L rhamnopyranosyl-beta-D-glucopyranoside [beta rutinoside] được phân lập như tiền chất tạo mùi thơm của rượu benzyl và 2-phenylethanol từ nụ hoa của cây Jasminum sambạc [13]. Các hợp chất có trong hoa Jasminum sambac tạo hương thơm là: Benzyl alcohol, Cycloheptasiloxane tetradecamethyl-Methyl benzoate, Linalool, Benzyl acetate, Indole, Cyclohexasiloxanedodecamethyl- Hexadeca methyl cyclooctasiloxane. [Z] -3-Hexenyl 7 benzoate, N-Acetyl Methyl anthranilate, Cyclohexasiloxane, [E] -Methyl jasmonete Benzyl benzoate và Isophytol [4] Chiết xuất ethanol của lá Jasminum sambac, chứa Bicyclo [2.1] heptane- 2,5-diol, 1,7,7 trimethyl – [2-endo, 5-ex; Phenol, H 3 ,5-bis [1,1 dimetylete]-, 1- Octadecyne; Acid hexadecanoic; 2- [4H] - Benzofuranone, 5,6,7,7A Tetrahydro- 6-Hy; R-Limonene; 1-Octadecyne; Acid eicosanoic, metyl este; 9- Acid octadecenoic [Z] n-Acid hexadecenoic, Acid hexadecenoic; Ancol etylic; Acid octadecenoic; 9- Axit octadecenoic, metyl este, [E] - Phytol; Tetradecenal, [Z] - 9 Acid octadecenoic [Z]; Di-n-octyl phthalate; Squalene và 2,5,7,8-Tetramethyl-2 - 4,8,12-Trimethylridecy [9]. Công dụng của hoa nhài trong y học cổ truyền Hoa của Jasminum sambac được sử dụng để điều chế tinh dầu và làm trà hoa nhài.
Hoa có vị đắng, hăng, tính mát, bổ huyết, nhuận phế, chữa phong nhiệt, bạch đới, cảm ngứa, sốt, hết nôn, có tác dụng chữa các bệnh về mắt, miệng, dùng chữa bệnh ngoài da, phong, ung nhọt. Hoa cũng được sử dụng để điều trị tiêu chảy, đau bụng, viêm kết mạc, hen suyễn, ung thư, chữa lành vết thương, đau răng và viêm da. Những chiếc lá đã được sử dụng để chữa lành vết thương [4]. Hoa và lá cũng được sử dụng trong y học dân gian để ngăn ngừa và điều trị ung thư vú.
Hoa được phụ nữ sử dụng khi ủ như một loại thuốc bổ vì nó hỗ trợ ngăn ngừa ung thư vú và cầm máu tử cung. Cây đã được đưa vào các chế phẩm thảo dược để điều trị chứng mất trí và chứng động kinh [4]. Toàn cây được coi là thuốc tẩy giun sán, lợi tiểu và tiêu độc [4]. Ở Malaya, phụ nữ dùng hoa ngâm rửa khuôn mặt.
Những bông hoa được sử dụng như một loại thuốc đắp lên ngực của phụ nữ để giảm tiết sữa. Lá và rễ của cây được sử dụng theo truyền thống để điều trị viêm, sốt và đau [4]. Dầu hoa nhài có một loạt các ứng dụng y học và được sử dụng trong nước hoa, xà phòng, hương liệu và ngành công nghiệp mỹ phẩm. Về mặt y học, nó được 8 sử dụng để điều trị da khô, nhờn, kích ứng và nhạy cảm, họ khó chịu, giảm đau cơ và điều trị bong gân, chống trầm cảm, sát trùng, chống co thắt, an thần và bổ tử cung [4].
Các bộ phận được sử dụng là: hoa, rễ, lá [4]. Tác dụng dược lý Tác dụng kháng khuẩn Hiệu quả kháng khuẩn của chất chiết xuất petroleum ether, chloroform, ethyl acetate và ethanol của lá Jasminum sambac đã được kiểm tra đối với Bacillus subtilis, Bacillus cereus, Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa cũng như chống lại Aspergillus niger, Aspergillus flavus bằng phương pháp khuếch tán nấm Candida albicans.