Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài chà vá pygathrix nigipes dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài chà vá pygathrix nigipes dưới tác động của biến đổi khí hậu, cung cấp thông tin quan trọng cho bảo tồn.

• Tác giả: Vũ Thị Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Họ khỉ - Cercopithecidae
• 1.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học ở Việt Nam
• 1.3. Phương pháp mô hình hóa vùng phân bố
• 1.4. Mô hình Entropy cho sự phân bố các loài
• 1.5. Dữ liệu các biến khí hậu
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU – NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp kế thừa có chọn lọc từ các nguồn tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.5.3. Xử lý dữ liệu phân bố của các loài
• 2.5.4. Dữ liệu môi trường
• 2.5.5. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của Việt Nam
• 3.2. Khu vực Tây Nguyên
• 3.3. Khu vực Nam Trung Bộ
• 3.4. Điều kiện tự nhiên vùng Đông Nam Bộ
• 3.5. Điều kiện tự nhiên của Vương quốc Campuchia
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến vùng phân bố của loài Chà vá chân đen
• 4.2. Dữ liệu về sự có mặt của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigipes)
• 4.3. Mô phỏng vùng phân bố thích hợp của loài Chà vá chân đen ở thời điểm hiện tại
• 4.4. Mức độ thay đổi vùng phân bố thích hợp của loài Chà vá chân đen theo các kịch bản biến đổi khí hậu
• 4.5. Mức độ ưu tiên trong bảo tồn loài Chà vá chân đen của các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI – KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu phân bố loài chà vá pygathrix nigipes

Nghiên cứu về loài chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) dưới tác động của biến đổi khí hậu là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học. Loài này được xếp vào danh sách nguy cấp và có phân bố hạn chế tại Việt Nam. Việc hiểu rõ về phân bố loài này giúp xác định các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của loài chà vá pygathrix nigripes

Chà vá chân đen là loài đặc hữu của Việt Nam, sống chủ yếu trong các khu rừng thường xanh và rừng nửa rụng lá. Chúng có chế độ ăn đa dạng, chủ yếu là lá cây và trái cây. Sự thay đổi môi trường sống do biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự tồn tại của loài này.

1.2. Tình trạng bảo tồn và phân bố của loài

Theo Sách đỏ Việt Nam, chà vá chân đen được xếp vào bậc Nguy cấp. Phân bố của loài này chủ yếu ở khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Việc bảo tồn loài này là cần thiết để duy trì đa dạng sinh học tại Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu phân bố loài chà vá

Biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều thách thức cho phân bố loài chà vá chân đen. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi môi trường sống của chúng. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải tìm ra các phương pháp hiệu quả để dự đoán và bảo tồn loài này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường sống

Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm chất lượng môi trường sống của chà vá chân đen. Điều này có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng và phân bố của loài này trong tương lai.

2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của loài

Các yếu tố như sự thay đổi khí hậu, áp lực từ con người và sự mất mát môi trường sống đều ảnh hưởng đến phân bố loài chà vá chân đen. Việc nghiên cứu các yếu tố này là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu dự đoán phân bố loài chà vá

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp mô hình hóa để dự đoán phân bố loài chà vá chân đen dưới tác động của biến đổi khí hậu. Các mô hình này giúp xác định các khu vực có khả năng tồn tại của loài trong tương lai.

3.1. Mô hình hóa vùng phân bố ENMs

Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu bảo tồn. Nó giúp xác định các điều kiện môi trường thích hợp cho sự tồn tại của chà vá chân đen, từ đó đưa ra các dự đoán về sự thay đổi trong tương lai.

3.2. Sử dụng mô hình MaxEnt trong nghiên cứu

Mô hình MaxEnt được sử dụng để dự đoán phân bố tiềm năng của chà vá chân đen. Mô hình này dựa trên các dữ liệu hiện có và các yếu tố môi trường để xác định các khu vực có khả năng tồn tại của loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi đáng kể phân bố loài chà vá chân đen. Các mô hình dự đoán cho thấy sự suy giảm diện tích phân bố của loài này trong tương lai.

4.1. Kết quả mô phỏng phân bố loài hiện tại

Mô phỏng cho thấy rằng chà vá chân đen hiện đang phân bố chủ yếu ở các khu vực rừng nguyên sinh. Tuy nhiên, sự thay đổi khí hậu có thể làm giảm diện tích phân bố của chúng trong những năm tới.

4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn

Để bảo tồn chà vá chân đen, cần có các biện pháp bảo vệ môi trường sống và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Các khu bảo tồn cần được thiết lập và quản lý hiệu quả để bảo vệ loài này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về phân bố loài chà vá chân đen dưới tác động của biến đổi khí hậu là rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về loài này mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các chính sách bảo tồn trong tương lai.

5.1. Tương lai của loài chà vá chân đen

Nếu không có các biện pháp bảo tồn hiệu quả, chà vá chân đen có thể đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Việc nghiên cứu và bảo tồn loài này cần được ưu tiên hàng đầu.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến các loài khác và phát triển các mô hình dự đoán chính xác hơn để hỗ trợ công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo Báo cáo Triển vọng Môi trường Toàn cầu của Liên Hợp Quốc và Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu toàn cầu. Dự báo đến năm 2100, nhiệt độ trung bình bề mặt trái đất sẽ tăng từ 1,8°C đến 6,4°C và lượng mưa biến động tăng từ 5% đến 10%, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc các hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Trong bối cảnh đó, Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) – loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của Việt Nam và Campuchia – đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng. Loài này được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ IUCN (2016) và Sách Đỏ Việt Nam (2007), đồng thời được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt ở cấp độ cao nhất theo nhóm IB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi xuất phát từ thực trạng Chà vá chân đen có tập tính hoạt động hoàn toàn trên cây, thức ăn phụ thuộc vào lá non và chồi cây rừng thường xanh, dẫn đến biên độ thích ứng sinh thái rất hẹp. Mục tiêu cụ thể của luận văn là thu thập dữ liệu phân bố thực tế, ứng dụng mô hình toán sinh thái để mô phỏng vùng sinh cảnh thích hợp hiện tại, dự đoán xu hướng biến động diện tích phân bố đến các năm 2050 và 2070 theo các kịch bản phát thải khí nhà kính khác nhau, từ đó xác định mức độ ưu tiên bảo tồn cho hệ thống các khu rừng đặc dụng.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ vùng phân bố tự nhiên của loài tại Việt Nam (thuộc các vùng Tây Nguyên, Duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ) và Vương quốc Campuchia. Phạm vi thời gian thực hiện đề tài diễn ra từ tháng 3/2015 đến tháng 9/2016. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa chính xác sự suy giảm sinh cảnh từ quy mô 68.445,66 km² ở hiện tại xuống dưới 28.000 km² trong tương lai, cung cấp cơ sở dữ liệu không gian ở độ phân giải lưới 0,83 x 0,83 km phục vụ hoạch định chính sách bảo tồn lâm nghiệp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng tích hợp của các lý thuyết sinh thái học hiện đại và mô hình toán học ứng dụng:

1. Lý thuyết Ổ sinh thái (Ecological Niche Theory) và Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs): Dựa trên nguyên lý ổ sinh thái đa chiều của Hutchinson, mô hình hóa vùng phân bố sử dụng mối quan hệ hàm số giữa các điểm quan trắc thực địa của loài và các biến số môi trường sinh - khí hậu để xác định không gian địa lý mà loài có thể tồn tại và phát triển ổn định.
2. Nguyên lý Entropy cực đại (Maximum Entropy Principle): Được xây dựng từ lý thuyết thông tin của Shannon (1948) và phát triển bởi Phillips và cộng sự (2006). Nguyên lý này ước tính phân bố xác suất của loài trên toàn bộ không gian nghiên cứu bằng cách tìm phân bố có độ bất định (entropy) lớn nhất thỏa mãn các ràng buộc thống kê từ các điểm dữ liệu đã ghi nhận, đảm bảo kết quả ước lượng không bị thiên lệch.
3. Khung kịch bản phát thải khí nhà kính (RCPs): Kế thừa Báo cáo đánh giá lần thứ 5 (AR5-WG1) của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2013), nghiên cứu sử dụng hai kịch bản phát triển đại diện: Kịch bản trung bình RCP 4.5 (bức xạ nhiệt ổn định ở mức 4,5 W/m², nồng độ CO2 tích lũy quy đổi đạt khoảng 650 ppm vào năm 2100) và Kịch bản phát thải cao RCP 8.5 (bức xạ nhiệt vượt mức 8,5 W/m², nồng độ CO2 tích lũy quy đổi đạt 1313 ppm vào năm 2100).

Các khái niệm chính được vận hành xuyên suốt bao gồm: Vùng phân bố tiềm năng (Potential Distribution), Ổ sinh thái thực tế (Realized Niche), Biến sinh khí hậu (Bioclimatic Variables), và Chỉ số mức độ thích hợp sinh cảnh (Habitat Suitability Index).

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thu thập tổng cộng 472 vị trí tọa độ địa lý ghi nhận sự có mặt của loài Chà vá chân đen từ năm 1875 đến năm 2016. Phương pháp chọn mẫu là kế thừa có chọn lọc từ các công trình điều tra thực địa, báo cáo khoa học của các chuyên gia và hệ thống tọa độ kiểm lâm. Trong đó, lãnh thổ Việt Nam ghi nhận 350 vị trí (tập trung 143 điểm tại Vườn quốc gia Cát Tiên và 56 điểm tại Vườn quốc gia Núi Chúa), Vương quốc Campuchia ghi nhận 122 vị trí (tập trung chủ yếu tại tỉnh Mondolkiri).
• Nguồn dữ liệu môi trường: Sử dụng bộ dữ liệu 19 biến sinh thái - khí hậu (BIO1 đến BIO19) dạng liên tục được tải từ hệ thống WorldClim toàn cầu. Dữ liệu bao gồm các chỉ số nhiệt độ trung bình, biên độ nhiệt, lượng mưa theo quý và theo mùa với kích thước ô lưới pixel chuẩn hóa là 0,83 x 0,83 km.
• Phương pháp phân tích số liệu và lý do lựa chọn: Nghiên cứu ứng dụng phần mềm MaxEnt kết hợp hệ thống thông tin địa lý ArcGIS. Dữ liệu điểm xuất hiện được chuyển đổi định dạng CSV và các lớp biến khí hậu được chuyển đổi từ Raster sang ASCII qua công cụ Raster to ASCII. Lý do lựa chọn MaxEnt vì đây là thuật toán máy học có khả năng xử lý xuất sắc dữ liệu chỉ có sự xuất hiện (presence-only), không yêu cầu dữ liệu vắng mặt (absence data) vốn rất khó ghi nhận đầy đủ ngoài tự nhiên, đồng thời có cơ chế kiểm soát overfitting hiệu quả hơn các mô hình truyền thống như BIOCLIM hay GARP.
• Quy trình đánh giá mức độ ưu tiên bảo tồn: Xây dựng ma trận 4 tiêu chí đánh giá cho từng khu rừng đặc dụng gồm: Số lượng cá thể hiện tại (hệ số 2: trên 10 cá thể = 3 điểm, dưới 10 cá thể = 2 điểm, từng ghi nhận = 1 điểm); Mức độ suy giảm diện tích theo kịch bản RCP 4.5 (giảm dưới 30% = 3 điểm, 30-60% = 2 điểm, trên 60% = 1 điểm); Mức độ suy giảm diện tích theo kịch bản RCP 8.5 (tương tự 3 mức điểm); và Mức độ đa dạng sinh học (Vườn quốc gia = 3 điểm, Khu bảo tồn giàu = 2 điểm, Khu bảo tồn ít = 1 điểm). Thang điểm tổng hợp dao động từ 6 đến 15 điểm, phân thành 3 cấp: Ưu tiên thấp (6-9 điểm), Ưu tiên trung bình (10-12 điểm) và Ưu tiên cao (13-15 điểm).
• Timeline nghiên cứu: Tiến trình phân tích dữ liệu, chạy mô hình và biên tập bản đồ GIS được thực hiện liên tục trong 18 tháng (từ tháng 3/2015 đến tháng 9/2016).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng vùng phân bố thích hợp ở thời điểm hiện tại: Mô hình MaxEnt chỉ ra tổng diện tích sinh cảnh thích hợp cho loài Chà vá chân đen hiện nay đạt 68.445,66 km². Không gian cư trú tập trung mật độ cao tại dải rừng giáp ranh biên giới Việt Nam – Campuchia, vùng sinh thái chuyển tiếp giữa Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, cùng một số khu vực thuộc miền Đông Nam Bộ.
2. Mức độ suy thoái diện tích sinh cảnh theo kịch bản RCP 4.5: Đến năm 2050, tổng diện tích phân bố thích hợp của loài sụt giảm mạnh xuống còn 30.440,42 km² (giảm 38.005,24 km², tương đương mức mất mát 55,53% diện tích). Đến năm 2070, diện tích sinh cảnh tiếp tục thu hẹp xuống mức 27.555,20 km², tương ứng mức sụt giảm 59,74% so với hiện tại.
3. Sự dịch chuyển không gian và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ: Tại tỉnh Đồng Nai (nơi hiện ghi nhận tới 143 điểm phân bố tại Vườn quốc gia Cát Tiên), đến năm 2070 theo kịch bản RCP 4.5, toàn bộ sinh cảnh sẽ chuyển sang trạng thái "Không thích hợp" (Ma < 0,1). Ngược lại, diện tích vùng rất thích hợp (Ma >= 0,7) và thích hợp cao (0,5 <= Ma < 0,7) có xu hướng co cụm, dịch chuyển cục bộ lên các đai núi cao thuộc ranh giới giữa tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Lâm Đồng, cũng như khu vực giáp ranh giữa Đắk Nông và tỉnh Mondolkiri (Campuchia).
4. Phân hạng ưu tiên bảo tồn hệ thống rừng đặc dụng: Kết quả đánh giá 4 tiêu chí xác định các đơn vị đạt mức ưu tiên bảo tồn cao nhất (13-15 điểm) bao gồm Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà (Lâm Đồng), Vườn quốc gia Núi Chúa (Ninh Thuận), Vườn quốc gia Chư Yang Sin (Đắk Lắk) và Vườn quốc gia Phước Bình (Ninh Thuận).

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm diện tích phân bố hơn 55% ngay trong giai đoạn 2050 bắt nguồn từ đặc tính sinh thái chuyên biệt của phân họ khỉ ăn lá Colobinae. Khi nhiệt độ trung bình tăng từ 1,4°C đến 2,2°C kết hợp chế độ hạn hán kéo dài theo các kịch bản biến đổi khí hậu, cấu trúc tầng tán rừng thường xanh và rừng nửa rụng lá bị biến đổi sâu sắc. Sự suy giảm nguồn thức ăn thực vật (chồi non, quả và lá cây đặc hữu) buộc loài phải di cư lên các đai cao trên 1.000 m ở Tây Nguyên để tìm kiếm nền nhiệt độ và độ ẩm phù hợp.

So sánh với các nghiên cứu linh trưởng của Brandon và cộng sự (2004) cũng như Đặng Ngọc Cần (2008), phát hiện này hoàn toàn tương đồng về quy luật dịch chuyển sinh cảnh lên vĩ độ cao hơn hoặc đai cao hơn dưới áp lực nóng lên toàn cầu. Tại Campuchia, sự co hẹp sinh cảnh về phía đông tỉnh Mondolkiri khẳng định tính chất liên kết sinh thái sống còn giữa Tây Nguyên và Đông Bắc Campuchia.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua chuỗi bản đồ Raster trên ArcGIS, kết hợp bảng ma trận so sánh 5 cấp độ thích hợp sinh cảnh (từ không thích hợp đến rất thích hợp). Việc biểu diễn dữ liệu bằng các biểu đồ cột chồng tỷ lệ phần trăm suy giảm diện tích theo từng mốc thời gian (hiện tại, 2050, 2070) và bảng đối chiếu điểm số ưu tiên bảo tồn 4 tiêu chí giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện ngay các điểm nóng suy thoái sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập hành lang đa dạng sinh học liên vùng: Khẩn trương quy hoạch và xây dựng các tuyến hành lang sinh thái kết nối Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, Vườn quốc gia Phước Bình và Vườn quốc gia Núi Chúa. Target metric: Bảo đảm khả năng dịch chuyển tự nhiên an toàn cho ít nhất 80% các đàn khỉ khi sinh cảnh vùng thấp bị suy thoái. Timeline: Hoàn thành phương án kỹ thuật giai đoạn 2026 - 2028, vận hành hành lang trước năm 2030. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì phối hợp với Ủy ban Nhân dân các tỉnh Lâm Đồng, Ninh Thuận và Khánh Hòa.
2. Nâng cấp phương án quản lý vùng lõi tại các khu bảo tồn ưu tiên cao: Tập trung 60% nguồn vốn đầu tư lâm nghiệp công và tuần tra bảo vệ vào nhóm 5 khu rừng đặc dụng đạt điểm ưu tiên từ 13 đến 15 điểm. Target metric: Giảm 100% các vụ bẫy bắt trái phép và giữ vững diện tích rừng thường xanh đai cao. Timeline: Triển khai liên tục giai đoạn 2026 - 2035. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý các Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, Núi Chúa, Chư Yang Sin cùng lực lượng Kiểm lâm địa bàn.
3. Ký kết cơ chế hợp tác bảo tồn xuyên biên giới Việt Nam – Campuchia: Xây dựng hiệp định bảo vệ chung dải sinh cảnh tự nhiên giữa tỉnh Đắk Nông và tỉnh Mondolkiri. Target metric: Đồng bộ hóa 100% dữ liệu tuần tra GPS tại 122 điểm ghi nhận sinh cảnh giáp ranh. Timeline: Ký kết và triển khai quy chế phối hợp trong giai đoạn 2026 - 2029. Chủ thể thực hiện: Cục Bảo tồn Thiên nhiên và Đa dạng Sinh học Việt Nam phối hợp Tổng cục Quản lý Rừng và Bảo tồn Thiên nhiên Vương quốc Campuchia.
4. Xây dựng trạm quan trắc vi khí hậu và giám sát cá thể tự động: Lắp đặt hệ thống camera trap cảm biến hồng ngoại và mạng lưới cảm biến nhiệt ẩm tự động tại các sinh cảnh trên 800 m. Target metric: Giám sát liên tục biến động cấu trúc đàn của trên 90% các đàn khỉ định vị. Timeline: Giai đoạn 2026 - 2030. Chủ thể thực hiện: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật phối hợp Trường Đại học Lâm nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước về Lâm nghiệp và Đa dạng sinh học: (Cục Lâm nghiệp, Cục Bảo tồn Thiên nhiên, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Tây Nguyên và Nam Bộ). Lợi ích: Tiếp cận bộ số liệu dự báo suy giảm 59,74% diện tích sinh cảnh để tích hợp vào Quy hoạch Lâm nghiệp quốc gia và điều chỉnh ranh giới các khu bảo tồn thiên nhiên thích ứng biến đổi khí hậu.
• Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: (VQG Núi Chúa, VQG Cát Tiên, VQG Bidoup – Núi Bà, VQG Chư Yang Sin, Khu BTTN Hòn Bà). Lợi ích: Áp dụng trực tiếp thang điểm đánh giá 4 tiêu chí để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, phân bổ nhân lực kiểm lâm và lập kế hoạch cứu hộ loài trước nguy cơ biến mất sinh cảnh cục bộ.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Lợi ích: Kế thừa quy trình chuẩn hóa mô hình MaxEnt kết hợp 19 biến sinh thái WorldClim và kỹ thuật xử lý GIS không gian để mở rộng nghiên cứu mô phỏng vùng phân bố cho các loài động thực vật nguy cấp khác.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: (IUCN, WWF, WCS, FFI). Lợi ích: Sử dụng dữ liệu 472 tọa độ thực địa và phân tích sinh cảnh xuyên biên giới để thiết kế hồ sơ tài trợ dự án, thúc đẩy các sáng kiến bảo tồn đa dạng sinh học liên quốc gia giữa Việt Nam và Campuchia.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình MaxEnt có ưu điểm gì vượt trội khi nghiên cứu phân bố của loài Chà vá chân đen? MaxEnt ứng dụng nguyên lý Entropy cực đại để xử lý dữ liệu chỉ có sự xuất hiện (presence-only), rất thích hợp với tập dữ liệu 472 tọa độ thực tế của Chà vá chân đen. Mô hình tích hợp 19 biến sinh khí hậu ở độ phân giải 0,83 x 0,83 km, giúp loại bỏ sự phụ thuộc vào dữ liệu vắng mặt (absence) vốn không thể thu thập đầy đủ trong rừng rậm nhiệt đới.

Vùng phân bố của loài Chà vá chân đen thay đổi như thế nào dưới kịch bản biến đổi khí hậu đến năm 2070? Theo kịch bản RCP 4.5, tổng diện tích sinh cảnh thích hợp suy giảm mạnh từ 68.445,66 km² ở hiện tại xuống còn 27.555,20 km² vào năm 2070 (giảm gần 60%). Đáng chú ý, toàn bộ sinh cảnh tại tỉnh Đồng Nai bị mất hoàn toàn, buộc loài phải dịch chuyển và co cụm về vùng đồi núi cao thuộc Lâm Đồng, Ninh Thuận và biên giới Mondolkiri.

Vì sao luận văn lại lựa chọn hai kịch bản RCP 4.5 và RCP 8.5 để mô phỏng? Theo báo cáo IPCC (2013), RCP 4.5 đại diện cho kịch bản phát thải trung bình với bức xạ nhiệt ổn định ở 4,5 W/m² (CO2 đạt 475 ppm), trong khi RCP 8.5 đại diện cho kịch bản phát thải cao nhất với bức xạ nhiệt lớn hơn 8,5 W/m² (CO2 đạt 1313 ppm). Việc so sánh hai kịch bản giúp nhà quản lý lượng hóa cả mức rủi ro trung bình và tình huống cực đoan nhất.

Những khu rừng đặc dụng nào tại Việt Nam cần được ưu tiên bảo tồn Chà vá chân đen cao nhất? Dựa trên ma trận đánh giá 4 tiêu chí đạt thang điểm cao từ 13 đến 15 điểm, Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, Vườn quốc gia Núi Chúa và Vườn quốc gia Chư Yang Sin là những đơn vị ưu tiên hàng đầu. Đây là những khu vực có quần thể ghi nhận trên 10 cá thể và duy trì được diện tích thích hợp ổn định ở đai cao.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn như thế nào đối với công tác bảo tồn xuyên biên giới Việt Nam – Campuchia? Nghiên cứu chỉ ra 122 điểm ghi nhận tại Campuchia và xu hướng co cụm sinh cảnh về dải ranh giới Đắk Nông – Mondolkiri. Điều này chứng minh rằng việc bảo tồn loài Chà vá chân đen bắt buộc phải có sự phối hợp quốc tế thông qua các hành lang di cư xuyên biên giới, không thể chia cắt theo địa giới hành chính đơn thuần.

Kết luận

• Tổng diện tích phân bố thích hợp của loài Chà vá chân đen hiện nay đạt 68.445,66 km², phân bố chủ yếu tại Tây Nguyên, Duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Campuchia.
• Biến đổi khí hậu làm suy giảm nghiêm trọng 55,53% diện tích sinh cảnh vào năm 2050 và giảm 59,74% vào năm 2070 theo kịch bản RCP 4.5.
• Sinh cảnh có xu hướng dịch chuyển rõ rệt từ vùng đồng bằng thấp lên các đai núi cao thuộc ranh giới Lâm Đồng, Ninh Thuận và dải biên giới Đắk Nông – Mondolkiri.
• Mô hình MaxEnt kết hợp 19 biến sinh thái WorldClim và 472 điểm tọa độ cung cấp công cụ dự báo có độ tin cậy và độ chính xác không gian cao.
• Khung đánh giá 4 tiêu chí đã phân hạng chuẩn xác các khu rừng đặc dụng ưu tiên cao (13-15 điểm) để tối ưu hóa nguồn lực bảo tồn thực địa.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là công trình khoa học tiên phong định lượng hóa tác động của biến đổi khí hậu lên loài Chà vá chân đen, cung cấp cơ sở dữ liệu số chuẩn xác cho quy hoạch lâm nghiệp tại Đông Dương. Bước đi tiếp theo trong giai đoạn 2026 - 2030 là các cơ quan kiểm lâm và tổ chức bảo tồn cần khẩn trương đưa bản đồ dự báo này vào đề án bảo tồn loài quốc gia, thiết lập hành lang sinh thái liên tỉnh và liên quốc gia nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ tuyệt chủng của loài linh trưởng quý hiếm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Báo cáo triển vọng Môi trường toàn cầu của Liên Hợp quốc 2007, Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Đặc biệt, Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các nước bị ảnh hưởng bởi khí hậu. BĐKH đang là vấn đề được cả thế giới quan tâm, là những thay đổi theo thời gian của khí hậu, bao gồm cả những biến đổi của tự nhiên và do con người gây ra. Các nguy cơ mà BĐKH có thể ảnh hưởng đến Việt Nam như sự dâng lên của nước biển, lũ lụt, bão.Trong bối cảnh BĐKH đã và đang gây ra các hậu quả nặng nề, Việt Nam coi ứng phó với BĐKH là vấn đề sống còn.

Biến đổi khí hậu gây ảnh hưởng đến nhiều mặt trong đó có đa dạng sinh học, đó là một trong các thành phần bị tác động trực tiếp và gây hậu quả rõ ràng. Biến đổi khí hậu sẽ làm thay đổi điều kiện môi trường sống gây ảnh hưởng đến sự phát triển, sinh sản và đời sống của các loài. Hơn nữa, BĐKH làm thay đổi sự phân bố của các loài, góp phần làm suy thoái đa dạng sinh học. Từ thực tế đó, việc đánh giá và dự đoán về ảnh hưởng của BĐKH đến phân bố của một loài sinh vật nào đó là hết sức quan trọng, có thể thấy được hiện trạng và xu hướng biến đổi của các loài nhằm đưa ra những quyết định quản lý cũng như bảo tồn một cách thích hợp nhất.

Chúng ta cũng biết rằng, các loài sinh vật muốn phát triển một cách bình thường cần phải có một môi trường sống phù hợp, tương đối ổn định về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, đất đai, thức ăn, nguồn nước.và các loài sinh vật trong nơi sống đó. Chỉ một trong những nhân tố của môi trường sống bị biến đổi, sự phát triển của một loài sinh vật nào đó sẽ bị ảnh hưởng, thậm chí có thể bị diệt vong, tùy thuộc vào mức độ biến đổi nhiều hay ít. Theo dự báo, nếu không có biện pháp hữu hiệu để giảm bớt lượng khí nhà kính, nhiệt độ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 trái đất sẽ tăng thêm từ 1,80C đến 6,40C vào năm 2100, lượng mưa sẽ tăng thêm 5 -10%[12]. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có khu hệ thú linh trưởng đa dạng về thành phần loài ở khu vực Châu Á.

Các nghiên cứu gần đây đã ghi nhận ở Việt Nam có 6 giống với 25 loài và phân loài thuộc 3 họ: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae) của bộ linh trưởng (Primate) (Phạm Nhật, 2002; Brandon và cs. 2004; Đặng Ngọc Cần, 2008). Giống Chà vá (Pygathrix) thuộc Họ Khỉ (Cercopithecidae) đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam. Đây cũng là những loài động vật nghiêm cấm khai thác và buôn bán, được quy định trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP.

Giống Chà vá gồm có 3 loài: Chà vá chân xám, Chà vá chân nâu và Chà vá chân đen[14]. Chà vá chân đen (Pygathrix nigipes) là loài đặc hữu của Việt Nam và Campuchia. Theo danh mục Sách Đỏ thế giới (IUCN Red list, 2016) và sách đỏ Việt Nam (2007) Chà vá chân đen được xếp vào bậc Nguy cấp - EN. Qua các nghiên cứu trước đây cho thấy, loài Chà vá chân đen có phân bố và giới hạn hẹp.

Đồng thời, BĐKH tác động mạnh mẽ tới sinh cảnh, môi trường. Vì vậy, để góp phần đánh giá mức độ, phân bố và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và việc bảo tồn các loài quý hiếm này tại Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigipes) dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Họ khỉ - Cercopithecidae Tất cả các loài khỉ tại Châu Âu, Châu Á và Châu Phi đều thuộc họ Cercopithecidae.

Đặc điểm đặc trưng của các loài này bao gồm: chân sau dài hơn chân trước; đuôi không có khả năng cầm nắm, mũi và hàm hẹp. Dựa vào các đặc điểm giải phẫu thích nghi với các chế độ ăn khác nhau, họ này được chia thành hai phân họ. Các loài khỉ có túi má, phân họ Cercopithecidae, gồm 5 loài khỉ, Macaca. Chiều dài đuôi của các loài thuộc nhóm này có sự khác biệt nhau, túi ở má lớn, hàm dài, răng khỏe và dạ dày đơn giản.

Đây là nhóm động vật ăn tạp, trong tự nhiên hoạt động cả dưới mặt đất và trên cây. 10 loài voọc hay còn gọi là “Khỉ ăn lá”, 6 loài thuộc giống Trachypithecu, 3 loài thuộc giống Pygathrix và 1 loài thuộc giống Rhinopithecus là các đại diện thuộc phân họ khỉ thứ hai, họ Colobinae. Chúng có răng yếu và dạ dày kết túi. Nhóm này gồm các loài hoạt động hoàn toàn trên cây và ăn lá cây.

Quần thể của một số loài thuộc họ khỉ đang suy giảm mạnh do áp lực săn bắn[8]. Trên thế giới: có 81 loài. Ở Việt Nam: có 15 loài, bao gồm: 1. Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) 2.

Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) 6. Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) 7. Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) 8. Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) 9.

Voọc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) 13. Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) 15. Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) Chà vá là loài khỉ lớn so với những loài voọc khác, kích thước cơ thể dài từ 53 – 63cm.

Cơ thể có trọng lượng trung bình từ 5,3 – 11,5kg với nhiều màu sắc. Đuôi màu trắng với kích thước tương đương chiều dài của cơ thể. Chi sau dài hơn chi trước. Đầu không có mào nhọn trên đỉnh.

Lông ở trên đầu chải ngược về phía sau. Đôi mắt hình quả hạnh và góc mắt hơi nghiêng. Dương vật của con đực trưởng thành có màu đỏ. Màu sắc của con đực trưởng thành và con cái như nhau ngoại trừ ở con đực có một túm lông trắng ở phía trên mỗi góc hình tam giác ở gốc đuôi.

Màu lông con non của 3 loài chà vá tương đối giống nhau với màu vàng cam, khuôn mặt hơi đỏ xanh, mắt màu vàng sáng. Đỉnh đầu có màu hơi đỏ đen, dọc theo sống lưng có một đường màu đen. Màu sắc của 3 loài đã có sự khác biệt rõ ràng. Chà vá chân xám và Chà vá chân đỏ khuôn mặt có màu vàng cam.

Chà vá chân đen khuôn mặt có màu xanh. Màu lông phía sau lưng đậm hơn so với Chà vá chân đỏ, nhưng màu lông ở phía trước bụng lại sáng hơn. Chi sau 3 loài có màu sắc được thể hiện ở tên gọi của mỗi loài: Chà vá chân đỏ có màu nâu đỏ, Chà vá chân đen có màu đen, Chà vá chân xám có màu xám tro[8].  Vùng phân bố giống Pygathrix Giống Pygathrix có phân bố giới hạn ở Việt Nam, Lào, Campuchia, phía đông của sông Mê Kông (Corbet và Hill, 1992).

Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) phân bố từ khoảng 19030’N đến 16000’N từ tỉnh Nghệ An đến Quảng Nam. Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) phân bố từ 15050’N đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 14030’N ở huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam đến Khu bảo tồn Kon Cha Rang, tỉnh Gia Lai. Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) phân bố từ 14030’N đến 11000’N bao gồm khu vực Tây Nguyên, Nam Trung bộ và Đông Nam Bộ[8]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Bản đồ phân bố các loài Chà vá ở Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7  Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) Chà vá chân đen là loài thú lớn: Dài thân – đầu 55 – 68cm; đuôi 64 – 70 cm; trọng lượng 8 – 11 kg.

Loài chà vá chân đen có đôi chân dài màu xám thẫm [8]. Các ngón tay, ngón chân cũng có màu đen. Thân màu xám và có sự trộn lẫn của các màu đen, trắng và xám. Cánh tay dài, toàn bộ có màu xám.

Khuân mặt màu xanh nhạt, xung quanh mắt màu sữa. Trán màu đen. Đuôi dài vùng lông xung quanh cơ quan sinh dục có màu trắng. Tính tình nhút nhát, thường xuyên sống trên vùng cây cao và trung bình.

Di chuyển bằng tứ chi dọc theo các cành cây lớn ở tầng cao trung bình. Thức ăn bao gồm lá cây, cuống lá, chồi non, các loại quả và hạt cây. Chúng phân bố trong các khu rừng thường xanh, rừng nửa rụng lá và rừng ven sông phía Nam Việt Nam[8]. Tình trạng bảo tồn: - Tình trạng bảo tồn: NĐ 32/2006/NĐ-CP, nhóm IB/6 - Nghị định số 160/2013/NĐ-CP - SĐVN (2007): EN (Nguy cấp) - SĐ IUCN (2016): EN (Nguy cấp) - CITES: Phụ lục I Hình 1.

Chà vá chân đen (Nguồn: www. Nghiên cứu ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học ở Việt Nam 1. Phương pháp mô hình hóa vùng phân bố Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) là một phương pháp đánh giá điều kiện thích hợp cho một loài nhất định và là một mô hình ngày càng phổ biến trong nghiên cứu bảo tồn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 ENMs xử lý các dữ liệu bằng chương trình thuật toán trên máy tính để tạo bản đồ dự đoán phân bố của các loài trong không gian địa lý, căn cứ vào các thông số môi trường (nồng độ chất ô nhiễm, nhiệt độ, độ cao, tốc độ gió,…) và các dữ liệu quan sát về loài đó.

Việc áp dụng mô hình này bao gồm nội suy giữa các bản ghi dữ liệu bản ghi dữ liệu sẵn có giới hạn; nghiên cứu phân kỳ giữa phân phối tiềm năng và thực tế; cũng như thay đổi khí hậu hay các yếu tố khác (Andrew S, 2003). Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) sử dụng mối quan hệ giữa các điểm quan trắc và các biến môi trường để tạo ra một bản đồ khu vực nơi mà các loài có thể tồn tại. ENMs có thể giúp xác định sinh cảnh, khu vực thích hợp cho một loài sinh sống (Peterson 2006; Pearson et al 2007,…). Ngoài ra, ENMs còn hỗ trợ đánh giá sự thay đổi của sinh cảnh trong khoảng thời gian dựa trên các kịch bản về sự thay đổi môi trường.

ENMs có thể sử dụng nhiều biến khí hậu khác nhau, các dữ liệu thường được sử dụng trong mô hình ổ sinh thái là các chỉ số môi trường: Nhiệt độ, lượng mưa, độ cao,… (Vu Van Manh, Thach Mai Hoang, Pham Thanh Van, 2010) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Mô hình Entropy cho sự phân bố các loài Mô hình Entropy phân bố các loài (MaxEnt) là mô hình phổ biến trong xây dựng mô hình ổ sinh thái của các loài. MaxEnt là phương pháp được đánh giá vượt trội hơn so với các phương pháp khác (Elith et al.