Nghiên cứu về đột biến gen EGFR và tình trạng methyl hóa ở bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến phổi

Nghiên cứu đột biến gen EGFR và methyl hóa gen liên quan ở bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến phổi, cung cấp thông tin quan trọng cho điều trị.

• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên cứu đột biến gen EGFR và methyl hóa gen trong ung thư biểu mô tuyến phổi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Ung thư phổi
• 1.2. Thực trạng ung thư phổi
• 1.3. Phân loại ung thư phổi
• 1.4. Các giai đoạn ung thư phổi
• 1.5. Ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 1.5.1. Đặc điểm ung thư biểu mô tuyến
• 1.5.2. Các phân típ mô bệnh học trong ung thư biểu mô tuyến
• 1.5.3. Biến đổi gen EGFR trong ung thư phổi
• 1.5.3.1. Cấu trúc và chức năng gen EGFR
• 1.5.3.2. Đột biến gen EGFR trong ung thư phổi
• 1.5.3.3. Biểu hiện protein EGFR trong ung thư phổi
• 1.5.4. Methyl hóa DNA trong ung thư phổi
• 1.5.4.1. Methyl hóa các gen EGFR, BRCA1, MLH1, MGMT và RASSF1A trong ung thư phổi
• 1.6. Điều trị đích trong ung thư và ung thư phổi
• 1.6.1. Điều trị đích trong ung thư
• 1.6.2. Điều trị đích trong ung thư phổi
• 1.7. Phương pháp phân tích biến đổi phân tử trong ung thư phổi
• 1.7.1. Phương pháp phân tích đột biến gen trong ung thư phổi
• 1.7.2. Phương pháp phân tích methyl hóa DNA trong ung thư phổi
• 1.8. Nghiên cứu các dấu ấn phân tử trong ung thư phổi ở Việt Nam
• 2. VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP
• 2.1. Mẫu nghiên cứu
• 2.2. Thiết bị chính
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Tách chiết DNA tổng số và xác định nồng độ DNA
• 2.3.2. Xử lý bisulfite với DNA tổng số
• 2.3.3. Phương pháp PCR
• 2.3.4. Phương pháp điện di
• 2.3.5. Phương pháp xác định đột biến gen EGFR
• 2.3.6. Phương pháp nhuộm hóa mô miễn dịch
• 2.3.7. Phương pháp tạo trình tự DNA methyl bằng enzyme M
• 2.3.8. Xử lý kết quả bằng thống kê sinh học
• 3. CHƯƠNG III: ĐẶC ĐIỂM BỆNH NHÂN NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đột biến và biểu hiện gen EGFR
• 3.1.1. Đột biến gen EGFR và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.1.2. Biểu hiện protein EGFR và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.2. Tình trạng methyl hóa một số gen liên quan đến ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 3.2.1. Methyl hóa gen EGFR và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.2.2. Methyl hóa gen BRCA1 và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.2.3. Methyl hóa gen MGMT và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.2.4. Methyl hóa gen MLH1 và sự tương quan đặc điểm bệnh nhân
• 3.2.5. Methyl hóa gen RASSF1A và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân
• 3.3. Tương quan giữa đột biến và biểu hiện gen EGFR với sự methyl hóa một số gen liên quan đến ung thư tuyến của phổi
• 3.3.1. Tương quan giữa đột biến, biểu hiện và methyl hóa gen EGFR
• 3.3.2. Tương quan giữa đột biến và biểu hiện gen EGFR với sự methyl hóa các gen BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A
• 3.3.3. Tương quan về tình trạng methyl giữa các gen liên quan đến ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm phân tử gen EGFR ở bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 4.1.1. Đột biến vùng hoạt hóa Tyrosine Kinase gen EGFR
• 4.1.2. Biểu hiện quá mức của protein EGFR
• 4.1.3. Methyl hóa vùng promoter EGFR
• 4.1.4. Tương quan giữa các đặc điểm phân tử gen EGFR
• 4.2. Methyl hóa gen ức chế khối u BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A ở bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 4.2.1. Methyl hóa vùng promoter gen BRCA1
• 4.2.2. Methyl hóa vùng promoter gen MGMT
• 4.2.3. Methyl hóa vùng promoter gen MLH1
• 4.2.4. Methyl hóa vùng promoter gen RASSF1A
• 4.2.5. Tương quan giữa những đặc điểm phân tử gen EGFR với sự methyl hóa BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A trong ung thư biểu mô tuyến của phổi
• 4.3. Đột biến EGFR với sự methyl hóa quá mức các gen ức chế khối u
• 4.4. Biểu hiện EGFR với sự methyl hóa các gen ức chế khối u
• 4.5. Sự methyl hóa đồng thời của một số gen liên quan đến ung thư biểu mô tuyến của phổi
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ung thư phổi

Ung thư phổi là một trong những loại ung thư có tỷ lệ mắc và tử vong cao nhất trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2018 có khoảng 2,1 triệu ca mắc mới và 1,8 triệu ca tử vong do ung thư phổi. Tại Việt Nam, số liệu cho thấy có khoảng 160.000 ca mắc mới và 115.000 ca tử vong. Ung thư phổi được chia thành hai nhóm chính: ung thư phổi tế bào nhỏ và ung thư phổi không tế bào nhỏ, trong đó ung thư biểu mô tuyến là dạng phổ biến nhất. Tình trạng này không chỉ xảy ra ở những người hút thuốc mà còn ở những người không hút thuốc, phụ nữ và người trẻ tuổi. Tỷ lệ sống sót qua 5 năm chỉ đạt 10-15%, tuy nhiên, việc phát hiện sớm và điều trị hiện đại có thể cải thiện đáng kể tiên lượng bệnh.

II. Đột biến gen EGFR trong ung thư phổi

Gen EGFR (Epidermal Growth Factor Receptor) đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển và tiến triển của ung thư phổi. Đột biến gen EGFR thường gặp ở bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ, đặc biệt là ung thư biểu mô tuyến. Các đột biến này có thể dẫn đến sự biểu hiện quá mức của protein EGFR, từ đó kích thích sự phát triển của tế bào ung thư. Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ đột biến EGFR ở bệnh nhân ung thư phổi có thể lên đến 50% ở một số nhóm dân cư. Việc xác định đột biến này không chỉ giúp chẩn đoán mà còn định hướng điều trị bằng các thuốc nhắm đích như TKIs (Tyrosine Kinase Inhibitors).

2.1. Cấu trúc và chức năng gen EGFR

2.2. Biểu hiện protein EGFR trong ung thư phổi

III. Methyl hóa DNA trong ung thư phổi

Methyl hóa DNA là một cơ chế điều chỉnh gene quan trọng, ảnh hưởng đến sự biểu hiện của các gen liên quan đến ung thư. Trong ung thư phổi, tình trạng methyl hóa các gen ức chế khối u như BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A đã được ghi nhận. Methyl hóa có thể dẫn đến sự bất hoạt của các gen này, từ đó thúc đẩy sự phát triển của khối u. Nghiên cứu cho thấy rằng mức độ methyl hóa có thể liên quan đến tiên lượng bệnh và đáp ứng điều trị. Việc xác định tình trạng methyl hóa có thể cung cấp thông tin quý giá cho việc điều trị và theo dõi bệnh nhân.

3.1. Methyl hóa gen EGFR và sự tương quan với đặc điểm bệnh nhân

3.2. Methyl hóa các gen ức chế khối u khác

IV. Điều trị đích trong ung thư phổi

Điều trị đích là một phương pháp điều trị mới, dựa trên các hiểu biết về các biến đổi di truyền trong tế bào ung thư. Các thuốc nhắm đích như TKIs đã được sử dụng rộng rãi trong điều trị ung thư phổi không tế bào nhỏ, đặc biệt là ở những bệnh nhân có đột biến gen EGFR. Nghiên cứu cho thấy rằng điều trị bằng TKIs có thể cải thiện đáng kể thời gian sống thêm và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Tuy nhiên, sự kháng thuốc vẫn là một thách thức lớn trong điều trị ung thư phổi. Việc kết hợp điều trị bằng TKIs với các chất loại bỏ nhóm methyl có thể mang lại hiệu quả cao hơn trong điều trị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ mang tên "Nghiên cứu đột biến, mức độ biểu hiện gen EGFR và tình trạng methyl hóa một số gen liên quan trên bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến ở phổi" thuộc chuyên ngành Di truyền học/Sinh học phân tử y học và Ung thư học. Nghiên cứu tiếp cận theo hướng định lượng thực nghiệm y sinh học, kết hợp phân tích phân tử và thống kê sinh học trên mẫu bệnh phẩm mô học.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2018, ung thư phổi có tỷ lệ mắc và tử vong đứng đầu trên thế giới với 2,1 triệu ca mắc mới và 1,8 triệu người tử vong. Tại Việt Nam, tỷ lệ tử vong do ung thư phổi đứng thứ hai ở cả hai giới (sau ung thư gan). Ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma) là phân nhóm mô bệnh học phổ biến nhất của ung thư phổi không tế bào nhỏ (chiếm khoảng 40%), thường gặp ở nữ giới, người trẻ tuổi và người không có tiền sử hút thuốc lá.

Về điều trị, các thuốc ức chế Tyrosine Kinase (TKIs) nhắm vào thụ thể EGFR mang lại hiệu quả lâm sàng cho bệnh nhân mang đột biến nhạy cảm. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện của protein EGFR trên bề mặt màng tế bào còn chịu sự điều hòa bởi mức độ methyl hóa vùng promoter. Bên cạnh đó, các biến đổi di truyền ngoại gen (epigenetics) thông qua methyl hóa quá mức các đảo CpG tại promoter của các gen ức chế khối u (BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A) đóng vai trò trong sự hình thành khối u, tiến triển bệnh và tiên lượng sống thêm.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Các công trình tại Việt Nam trước thời điểm nghiên cứu chỉ tập trung xác định đơn lẻ các đột biến gen EGFR phục vụ phác đồ TKIs hoặc khảo sát biểu hiện một số dấu ấn miễn dịch thông thường. Chưa có nghiên cứu tổng thể nào trong nước phân tích đồng thời bộ ba đặc tính phân tử của EGFR (đột biến soma, mức độ methyl hóa promoter, mức độ biểu hiện protein) và khảo sát hiện tượng methyl hóa 4 gen ức chế khối u quan trọng (BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A) trên cùng một quần thể bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến của phổi.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Phân tích tỷ lệ đột biến và mức độ biểu hiện của gen EGFR trên bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến ở phổi.
2. Đánh giá tình trạng methyl hóa một số gen bao gồm: EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A và sự tương quan về methyl hóa giữa các gen này với đột biến và biểu hiện protein EGFR.

Nội dung nghiên cứu

1. Sàng lọc bệnh nhân, thiết lập hồ sơ bệnh án hoàn chỉnh; thu thập mẫu bệnh phẩm ung thư phổi và mẫu phổi mô lành liền kề.
2. Xác định tỷ lệ đột biến và mức độ biểu hiện của gen EGFR; phân tích mối liên quan giữa các đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân với đột biến và biểu hiện gen EGFR.
3. Thiết lập và xây dựng điều kiện tối ưu cho phản ứng PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR) nhằm xác định tình trạng methyl hóa vùng promoter các gen EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A; phân tích sự tương quan giữa hiện tượng này với đặc điểm của bệnh nhân.
4. Phân tích tương quan giữa đột biến và biểu hiện gen EGFR với tình trạng methyl hóa các gen EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng: 139 mẫu bệnh phẩm đúc paraffin (FFPE) từ bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến nguyên phát tại phổi, được chẩn đoán mô bệnh học nhuộm H&E và loại trừ di căn bằng hóa mô miễn dịch; 05 mẫu mô phổi lành cách bờ khối u từ 5–7 cm; các mẫu máu từ người khỏe mạnh làm chứng ngoại sinh.
• Không gian: Trung tâm Giải phẫu bệnh và Sinh học phân tử, Khoa Huyết học - Vi sinh cùng các khoa lâm sàng tại Bệnh viện K.
• Thời gian: Thu thập mẫu bệnh phẩm và theo dõi bệnh nhân trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Dịch tễ học và phân loại mô bệnh học:
   • Thống kê của WHO (2018) và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS, 2015, 2017) ghi nhận ung thư phổi chiếm 13–14,5% tổng số ca ung thư mới và 25% tỷ lệ tử vong do ung thư.
   • Hệ thống TNM phân chia tiến triển từ giai đoạn 0 đến IV với tỷ lệ sống sót sau 5 năm giảm dần: Giai đoạn I đạt khoảng 65% (T1N0 đạt 82%), giai đoạn II đạt 42%, giai đoạn IIIA đạt 9–15%, giai đoạn IIIB dưới 5%, và giai đoạn IV chỉ đạt 13–21% ở nhóm can thiệp phẫu thuật thành công.
   • Các biến đổi mô học tiến triển từ quá sản tuyến không điển hình (AAH), ung thư biểu mô tuyến tại chỗ (AIS/BAC), ung thư tuyến xâm lấn tối thiểu (MIA) đến ung thư tuyến xâm lấn với các phân típ: lepidic, chùm nang (acinar), nhú (papillary), vi nhú (micropapillary), dạng đặc (solid), dạng keo và dạng bào thai.
2. Biến đổi gen EGFR và điều trị nhắm trúng đích:
   • Gen EGFR định vị tại 7p12, gồm 28 exon, mã hóa glycoprotein màng 170 kDa dẫn truyền tín hiệu qua hai trục MAPK (RAS-RAF-MEK-ERK) và PI3K-AKT-mTOR.
   • Các công trình quốc tế ghi nhận khoảng 40 đột biến tập trung từ exon 18 đến 21, trong đó mất đoạn exon 19 và đột biến điểm L858R ở exon 21 chiếm 90%. Tỷ lệ đột biến EGFR dao động 10–15% ở người da trắng phương Tây nhưng lên tới 30–60% ở người châu Á, ưu thế ở nữ giới và người không hút thuốc.
   • Tại Việt Nam, các tác giả Vũ H., Nguyễn Minh Hà cs. (trên 120 mẫu bệnh nhân giai đoạn muộn), Mai Trọng Khoa cs., và luận án của Lê Thu Hà (2017) đã khảo sát tỷ lệ đột biến EGFR và đáp ứng với TKIs thế hệ một (Gefitinib, Erlotinib).
3. Di truyền ngoại gen và methyl hóa các gen ức chế khối u:
   • Quá trình gắn nhóm methyl vào cytosine trong bộ đôi CpG tạo thành 5-methylcytosine (5mC) dưới sự xúc tác của các DNA methyltransferase (DNMT1, DNMT3a, DNMT3b, DNMT3L).
   • Tác giả Zhang cs. chứng minh tình trạng methyl hóa đồng thời từ 4 gen trở lên (trong hệ thống 15 gen khảo sát) làm giảm thời gian sống trung bình từ 17,8 tháng xuống 13,8 tháng. Salazar cs. công bố tính trạng không methyl hóa gen CHFR liên quan đến đáp ứng TKIs tốt hơn.
   • Methyl hóa EGFR tại promoter (-300 đến -100) chiếm 11% ở Mỹ, nhưng đạt 30–40% ở bệnh nhân Trung Quốc.
   • Về các gen ức chế khối u: BRCA1 (17q21) bị methyl hóa ở 4% bệnh nhân NSCLC tại Mỹ, nhưng đạt 27–30% ở Đài Loan và Trung Quốc (Việt Nam ghi nhận 58,2% ở ung thư vú và 18,6% ở ung thư buồng trứng). MLH1 (3p22.2) có tỷ lệ methyl hóa từ 0% (nghiên cứu tại châu Âu năm 2006) đến 35–56% (Trung Quốc). MGMT (10q26) methyl hóa từ 8–50% (Hàn Quốc 17%, Trung Quốc 30–50%). RASSF1A (3p21.3) methyl hóa từ 20–80%; Lee S. cs. ghi nhận methyl hóa RASSF1A ở nhóm hút thuốc (61,9%) cao hơn nhóm không hút thuốc (34,6%).
   • Tại Việt Nam, nghiên cứu methyl hóa trong ung thư phổi hầu như chỉ có công trình của Võ T. trên đối tượng miR34.

Tác giả / Nguồn dữ liệu	Đối tượng khảo sát	Tỷ lệ đột biến hoặc methyl hóa ghi nhận
WHO (2018) / ACS (2015, 2017)	Quần thể ung thư toàn cầu và Hoa Kỳ	Ung thư phổi chiếm 13–14,5% ca mắc, tỷ lệ sống 5 năm chung 10–15%
Các nghiên cứu dịch tễ châu Á	Ung thư biểu mô tuyến phổi	Tỷ lệ đột biến EGFR đạt 30–60% (phương Tây: 10–15%)
Zhang cs.	64 bệnh nhân NSCLC	Methyl hóa ≥ 4 gen làm giảm sống sót sau 2 năm (13,8 so với 17,8 tháng)
Lee S. cs.	62 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến	Methyl hóa RASSF1A: 61,9% (hút thuốc) so với 34,6% (không hút thuốc)
Nghiên cứu tại Việt Nam (trước luận án)	Bệnh nhân ung thư vú, buồng trứng, phổi	BRCA1 methyl hóa 58,2% (vú), 18,6% (buồng trứng); ở phổi mới khảo sát miR34 (Võ T.)

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Luận án lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực nghiệm tại Việt Nam về mô hình biến đổi biểu sinh kết hợp đột biến gen. Nghiên cứu không tách rời đột biến gen EGFR khỏi trạng thái biểu hiện protein và mức độ methyl hóa promoter của chính nó, đồng thời đặt EGFR trong mối quan hệ đa biến với 4 gen ức chế khối u then chốt (BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và cơ chế sinh học

1. Trục tín hiệu EGFR: Phân tử thụ thể xuyên màng EGFR khi liên kết phối tử sẽ nhị trùng hợp, kích hoạt kinase domain nội bào gây phosphoryl hóa các chuỗi truyền tin PI3K/AKT và MAPK/ERK, thúc đẩy tế bào phân chia, ức chế apoptosis và kích thích tăng sinh mạch. Đột biến hoạt hóa soma làm vùng kinase tự phát tín hiệu không phụ thuộc phối tử.
2. Cơ chế ức chế phiên mã do methyl hóa promoter: Hiện tượng methyl hóa quá mức các đảo CpG tại promoter làm biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể từ dạng nhiễm sắc thực (euchromatin) mở sang dị nhiễm sắc (heterochromatin) đóng thông qua tương tác với phức hệ protein khử acetyl histone (HDACs), dẫn tới phong bế bộ máy phiên mã.
3. Chức năng các gen ức chế khối u khảo sát:
   • BRCA1: Sửa chữa đứt gãy sợi đôi DNA bằng cơ chế tái tổ hợp tương đồng và điều hòa chu kỳ tế bào qua p53, GADD45.
   • MLH1: Thành phần cốt lõi của phức hệ sửa chữa bắt cặp sai nucleotide (mismatch repair - MMR), phối hợp cùng PMS2, MSH2, MSH6 hoặc MSH3.
   • MGMT: Protein sửa chữa tổn thương kiềm hóa (alkyl) bằng cách chuyển trực tiếp nhóm alkyl từ vị trí $O^6$-guanine sang gốc cysteine nội tại của chính nó và tự bất hoạt.
   • RASSF1A: Ức chế tích lũy cyclin D1 qua protein Rb nhằm kìm hãm chu kỳ tế bào tại điểm kiểm soát G1/S, đồng thời liên kết kinase MST1 kích hoạt con đường chết theo chương trình và ức chế YAP ngăn cản di căn.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp phân tích thực nghiệm trong phòng thí nghiệm sinh học phân tử:

• Tách chiết DNA tổng số: Sử dụng bộ kit chuyên dụng QIAmp DNA FFPE Tissue kit cho mẫu mô đúc khối paraffin và Reliaprep TM Blood gDNA Miniprep kit cho mẫu máu toàn phần. Nồng độ và độ tinh sạch DNA được đo bằng quang phổ hấp thụ tại bước sóng $A_{260}$.
• Xử lý chuyển đổi Bisulfite: Sử dụng bộ kít Epitect Bisulfite kit (Qiagen). Cytosine không bị methyl hóa sẽ chuyển đổi thành Uracil qua phản ứng khử amin, trong khi 5-methylcytosine được giữ nguyên.
• Phát hiện đột biến EGFR: Ứng dụng công nghệ RT-PCR Scorpion ARMS với bộ kit thương mại Therascreen EGFR RGQ PCR kit trên hệ máy Realtime PCR chuyên dụng. Kỹ thuật này phát hiện các đột biến nhạy cảm (mất đoạn exon 19, L858R) và đột biến kháng thuốc (T790M).
• Phân tích hóa mô miễn dịch (IHC): Đánh giá mức độ biểu hiện protein EGFR trên lát cắt mô bệnh học bằng kháng thể đơn dòng thỏ CONFIRM anti-EGFR (thỏ 5B7, Roche), phát hiện tín hiệu qua hệ enzyme cơ chất Ultra View Universal DAB Detection Kit, hiển thị màu trên kính hiển vi quang học theo các mức độ từ 0 đến 3+.
• Phân tích methyl hóa DNA bằng MS-PCR: Sử dụng cặp mồi đặc hiệu phân biệt trạng thái methyl hóa (M - Methylated) và không methyl hóa (U - Unmethylated) cho các gen EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A. Enzyme HotStarTaq DNA Polymerase được sử dụng trong các chu kỳ nhiệt tối ưu.
• Hệ thống đối chứng phân tử: Mẫu máu người khỏe mạnh sau tách chiết DNA được xử lý in vitro với enzyme CpG methyltransferase ($M.SssI$) và SAM (S-adenosylmethionine) để tạo đối chứng dương methyl hóa hoàn toàn ($100%$ methylated control). DNA máu không xử lý enzyme làm đối chứng âm không methyl hóa. Sản phẩm PCR chọn lọc được kiểm chứng lại bằng giải trình tự Sanger (BigDye Terminator v3.1 Sequencing kit trên máy ABI 3130).

Tên hóa chất / Bộ kit	Nhà sản xuất / Mã số	Mục đích sử dụng trong nghiên cứu
QIAmp DNA FFPE Tissue kit	Qiagen (Cat No: 157015287)	Tách chiết DNA tổng số từ mẫu mô ung thư đúc paraffin
Reliaprep Blood gDNA Miniprep	Promega (Cat No: A5081)	Tách chiết DNA từ mẫu máu người khỏe mạnh làm mẫu chứng
Therascreen EGFR RGQ PCR kit	Qiagen (Cat No: 874111)	Xác định các dạng đột biến gen EGFR bằng Scorpion ARMS RT-PCR
Epitect Bisulfite kit	Qiagen (Cat No: 1570022598)	Xử lý chuyển đổi bisulfite đối với DNA tổng số
BigDye Terminator v3.1 Sequencing	Applied Biosystems (1603386)	Giải trình tự gen trực tiếp trên hệ máy ABI 3130
Ultra View Universal DAB Detection Kit	Roche (Cat No: Y26202)	Nhuộm hóa mô miễn dịch hiển thị protein EGFR
CONFIRM anti-EGFR (5B7)	Roche (Cat No: Y21127)	Kháng thể đơn dòng nhận diện đặc hiệu protein EGFR
HotStarTaq DNA Polymerase	Qiagen (Cat No: 203203)	Thực hiện phản ứng PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR)
Enzyme M.SssI CpG methyltransferase	Đơn vị cung ứng sinh phẩm	Methyl hóa in vitro mẫu DNA đối chứng

• Xử lý số liệu: Dữ liệu phân tích bằng thống kê y sinh học để đánh giá tỷ lệ phần trăm, kiểm định mối tương quan giữa các biến số phân tử và các đặc điểm bệnh nhân.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN

Chương tổng quan hệ thống hóa cơ sở tri thức về bệnh lý học, dịch tễ học và sinh học phân tử của ung thư biểu mô tuyến ở phổi:

• Dịch tễ và bệnh sinh ung thư phổi: Phân tích thực trạng mắc mới và tử vong do ung thư phổi trên bình diện quốc tế và tại Việt Nam. Khái quát quy trình chuyển dạng ác tính qua các giai đoạn mô bệnh học từ AAH, AIS, MIA đến xâm lấn và di căn theo đường mạch máu/bạch huyết tới các tạng đích như não, xương, tuyến thượng thận.
• Biến đổi gen EGFR và điều trị đích: Cấu trúc phân tử thụ thể EGFR (7p12), các chuỗi truyền tín hiệu MAPK và PI3K-AKT-mTOR. Tổng hợp 40 dạng đột biến vùng kinase, tập trung vào đột biến nhạy cảm TKIs (mất đoạn exon 19, L858R exon 21) và các cơ chế kháng thuốc thứ cấp (T790M). Phân tích hiệu quả lâm sàng của các thuốc TKI thế hệ 1 (Erlotinib, Gefitinib), thế hệ 2 và thế hệ 3 (Osimertinib, Brigatinib, Rociletinib) cùng các kháng thể đơn dòng Cetuximab, Panitumumab.
• Di truyền ngoại gen và methyl hóa DNA: Phân loại methyl hóa dưới mức (kích hoạt oncogene cMYC, H-RAS, mất in dấu H19, IGF2) và methyl hóa quá mức tại đảo CpG vùng promoter gây bất hoạt gen ức chế khối u. Cấu trúc, vị trí đảo CpG và vai trò của các gen EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A trong cơ chế sinh ung thư.
• Phương pháp phân tích phân tử: Đánh giá ưu nhược điểm của các kỹ thuật giải trình tự Sanger, Realtime PCR (SYBR Green, TaqMan, HRM), Scorpion-ARMS, kỹ thuật SSCP, lai tại chỗ (FISH/CISH), giải trình tự thế hệ mới (NGS), cùng các kỹ thuật phân tích methyl hóa bisulfite (MS-PCR, COBRA, Bisulfite sequencing, qMS-PCR). Tổng kết các công trình đã công bố trong nước của các tác giả Nguyễn Minh Hà, Lê Thu Hà, Mai Trọng Khoa và Võ T.

CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP

Chương này mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và vật liệu nghiên cứu:

• Thiết lập cỡ mẫu 139 mẫu mô paraffin ung thư biểu mô tuyến phổi kèm thông tin bệnh án lâm sàng; 05 mẫu mô phổi lành liền kề và mẫu máu đối chứng âm/dương.
• Chuẩn hóa quy trình tách chiết DNA từ lát cắt paraffin (khử sáp bằng Xylen, rửa cồn tuyệt đối, ly giải mô bằng Proteinase K).
• Tối ưu hóa điều kiện biến đổi bisulfite bằng bộ kit Epitect.
• Thiết lập và kiểm soát thông số nhiệt độ gắn mồi, chu kỳ nhiệt, thành phần phản ứng PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR) cho 5 cặp gen (EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A) sử dụng HotStarTaq Polymerase; điện di kiểm tra sản phẩm trên gel agarose hoặc polyacrylamide.
• Quy trình nhuộm hóa mô miễn dịch tự động với kháng thể 5B7, sử dụng hệ thống khuếch đại DAB và phân độ dương tính (từ 0 đến 3+) dựa trên tỷ lệ và cường độ nhuộm màng tế bào.
• Phương pháp tạo mẫu chứng methyl hóa in vitro bằng enzyme methyl hóa $M.SssI$. Phương pháp giải trình tự gen xác nhận tính chính xác của sản phẩm khuếch đại. Các thuật toán thống kê sinh học áp dụng để phân tích dữ liệu.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương kết quả thể hiện toàn bộ các số liệu phân tích phân tử từ 139 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến của phổi qua hệ thống bảng và biểu đồ:

• Đặc điểm bệnh nhân và đột biến gen EGFR: Thống kê phân bố theo tuổi, giới tính, tiền sử hút thuốc, giai đoạn bệnh và độ mô học. Xác định tỷ lệ các dạng đột biến EGFR phát hiện bằng RT-PCR Scorpion ARMS; phân tích mối tương quan giữa tỷ lệ đột biến với giới tính, tiền sử hút thuốc ở bệnh nhân nam giới và giai đoạn lâm sàng.
• Mức độ biểu hiện protein EGFR: Tỷ lệ bệnh nhân dương tính với protein EGFR qua nhuộm hóa mô miễn dịch; phân loại tỷ lệ theo các mức độ 0, 1+, 2+, 3+; tương quan giữa mức độ biểu hiện quá mức protein EGFR với đặc điểm bệnh nhân (tuổi, giới, hút thuốc, giai đoạn tiến triển khối u).
• Tình trạng methyl hóa các gen khảo sát:
  • Kết quả điện di sản phẩm MS-PCR và tỷ lệ methyl hóa promoter của gen EGFR.
  • Tỷ lệ methyl hóa các gen ức chế khối u BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A.
  • Phân tích tương quan giữa trạng thái methyl hóa của từng gen riêng biệt với các đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân.
• Tương quan giữa các biến đổi phân tử:
  • Tương quan giữa đột biến gen EGFR, mức độ biểu hiện protein và tình trạng methyl hóa vùng promoter của chính gen EGFR.
  • Tương quan giữa đột biến EGFR và biểu hiện quá mức protein EGFR với tình trạng methyl hóa các gen ức chế khối u BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A.
  • Tương quan về tình trạng methyl hóa đồng thời giữa các gen ức chế khối u với nhau trong ung thư biểu mô tuyến của phổi.

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN

Chương bàn luận phân tích, biện giải các kết quả thu được và đối chiếu với y văn quốc tế:

• Đặc điểm phân tử của EGFR: Biện luận về tỷ lệ và cấu trúc các đột biến hoạt hóa thuộc vùng tyrosine kinase domain (exon 18–21); so sánh tần số đột biến ở quần thể bệnh nhân Việt Nam với dữ liệu từ các nước Đông Á và các nước phương Tây. Biện luận về ý nghĩa tiên lượng xấu của sự biểu hiện quá mức protein EGFR (2+, 3+) trong liên hệ với kích thước và mức độ xâm lấn khối u. Đánh giá vai trò của hiện tượng methyl hóa promoter EGFR trong việc kìm hãm phiên mã và biểu hiện protein màng.
• Methyl hóa các gen ức chế khối u: Phân tích ý nghĩa sinh học của sự bất hoạt các gen sửa chữa DNA (BRCA1, MGMT, MLH1) và gen kiểm soát chu kỳ tế bào (RASSF1A) do methyl hóa promoter; đánh giá mối liên quan giữa tiền sử hút thuốc lá với tỷ lệ methyl hóa gen RASSF1A.
• Tương quan liên phân tử và đồng methyl hóa: Bàn luận về sự phối hợp giữa biến đổi di truyền (đột biến soma) và biến đổi ngoại gen (methyl hóa DNA); làm rõ hiện tượng methyl hóa đồng thời nhiều gen ức chế khối u và mối liên hệ giữa methyl hóa promoter EGFR, BRCA1 với mức độ biểu hiện thụ thể EGFR trên bề mặt màng tế bào.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

Theo công bố của tác giả trong văn bản, luận án có các đóng góp khoa học và thực tiễn:

1. Là công trình đầu tiên tại Việt Nam xác định toàn diện đồng thời ba đặc tính phân tử cốt lõi của gen EGFR bao gồm: tỷ lệ đột biến soma vùng kinase, tình trạng methyl hóa promoter và mức độ biểu hiện protein trên bề mặt màng tế bào ung thư biểu mô tuyến ở phổi.
2. Đánh giá được tình trạng methyl hóa 4 gen ức chế khối u có vai trò quan trọng trong bệnh học ung thư biểu mô tuyến của phổi gồm: BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A.
3. Chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa giữa hiện tượng methyl hóa gen RASSF1A với tình trạng methyl hóa các gen ức chế khối u BRCA1 và MLH1.
4. Chỉ ra sự khác biệt về trạng thái methyl hóa vùng promoter của gen EGFR và gen BRCA1 tương ứng với các mức độ biểu hiện protein EGFR trên bề mặt tế bào ung thư biểu mô tuyến ở phổi.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Ứng dụng phối hợp xét nghiệm đột biến gen EGFR bằng kỹ thuật RT-PCR Scorpion ARMS với xét nghiệm hóa mô miễn dịch xác định protein EGFR để định hướng liều lượng và tiên lượng đáp ứng điều trị thuốc ức chế Tyrosine Kinase (TKIs).
• Sử dụng phản ứng PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR) như một công cụ sinh học phân tử có độ nhạy cao để sàng lọc các dấu ấn di truyền ngoại gen (đặc biệt là tình trạng methyl hóa các gen RASSF1A, MGMT, BRCA1, MLH1), hỗ trợ đánh giá mức độ tiến triển ác tính và định hướng các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng kết hợp thuốc nhắm đích TKIs với các chất ức chế khử methyl DNA.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thiết kế mẫu nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trên 139 mẫu mô bệnh phẩm đúc paraffin hồi cứu tại một trung tâm chuyên khoa (Bệnh viện K), số lượng mẫu mô phổi lành đối chứng thu thập được còn giới hạn (05 mẫu).
• Hạn chế kỹ thuật: Phương pháp PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR) là kỹ thuật định tính/bán định tính cho biết trạng thái methyl hóa tại vị trí thiết kế mồi, chưa định lượng chính xác được tỷ lệ phần trăm methyl hóa ở từng cytosine riêng lẻ nằm giữa hai đầu mồi như phương pháp giải trình tự bisulfite chuyên sâu hoặc pyrosequencing.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng cỡ mẫu nghiên cứu đa trung tâm và theo dõi tiến cứu thời gian sống thêm toàn bộ (OS), thời gian sống không tiến triển (PFS) của bệnh nhân được điều trị bằng các phác đồ TKIs thế hệ mới.
• Ứng dụng kỹ thuật định lượng methyl hóa hiện đại (như pyrosequencing hoặc qMS-PCR sử dụng TaqMan probe) để xác định mức độ methyl hóa định lượng chi tiết trên từng đảo CpG.
• Mở rộng khảo sát tác động của các thuốc khử methyl hóa (DNMT inhibitors) kết hợp thuốc ức chế EGFR trên các mô hình tế bào ung thư phổi in vitro.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Thuộc các chuyên ngành Di truyền học, Sinh học phân tử, Giải phẫu bệnh và Ung thư học có thêm tài liệu tham khảo về quy trình phân tích biến đổi di truyền và ngoại gen tích hợp.
• Bác sĩ lâm sàng ung bướu và giải phẫu bệnh: Tham khảo các số liệu thực chứng về tỷ lệ đột biến EGFR, biểu hiện protein qua hóa mô miễn dịch và tình trạng methyl hóa promoter để xây dựng chiến lược cá thể hóa điều trị cho bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến ở phổi.
• Kỹ thuật viên phòng xét nghiệm phân tử: Tham khảo quy trình kỹ thuật chuẩn hóa xử lý bisulfite trên mẫu mô FFPE và điều kiện tối ưu hóa phản ứng MS-PCR.

Phần nội dung đáng tham khảo

• Chương 2 (Vật liệu và phương pháp): Bảng danh mục hóa chất, bộ kit thương mại, quy trình chi tiết xử lý bisulfite trên mô sáp, và kỹ thuật tạo mẫu chứng dương methyl hóa in vitro bằng enzyme $M.SssI$.
• Hệ thống bảng số liệu Chương 3: Các bảng phân tích đa biến về mối tương quan giữa đột biến EGFR, mức độ biểu hiện protein và tình trạng methyl hóa của 5 gen khảo sát.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã khảo sát bao nhiêu mẫu bệnh phẩm và thu thập từ cơ sở y tế nào?

Luận án tiến hành trên 139 mẫu mô ung thư biểu mô tuyến của phổi đúc khối paraffin (FFPE) được chẩn đoán xác định mô bệnh học và loại trừ di căn, cùng 05 mẫu mô phổi lành cách khối u 5–7 cm, thu thập tại Bệnh viện K trong khoảng thời gian từ năm 2015 đến năm 2018.

2. Các kỹ thuật phân tử cốt lõi nào được sử dụng để phân tích đột biến, protein và methyl hóa DNA?

Luận án sử dụng kỹ thuật Realtime RT-PCR công nghệ Scorpion ARMS (Therascreen EGFR RGQ PCR kit) để xác định đột biến gen EGFR; kỹ thuật hóa mô miễn dịch (IHC) sử dụng kháng thể đơn dòng 5B7 để đánh giá mức độ biểu hiện protein EGFR; và kỹ thuật PCR đặc hiệu methyl (MS-PCR) trên khuôn DNA đã xử lý bisulfite để phân tích tình trạng methyl hóa promoter của 5 gen (EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A).

3. Nghiên cứu sử dụng chất đối chứng nào để kiểm soát chất lượng phản ứng methyl hóa?

Tác giả sử dụng DNA tách chiết từ mẫu máu người khỏe mạnh (cung cấp bởi Khoa Huyết học - Vi sinh, Bệnh viện K). DNA này được dùng làm mẫu chứng âm (không methyl hóa). Để tạo mẫu chứng dương (methyl hóa hoàn toàn), DNA máu người khỏe mạnh được xử lý in vitro với enzyme CpG methyltransferase ($M.SssI$) có bổ sung chất cho nhóm methyl S-adenosylmethionine (SAM).

4. Kết luận mới của tác giả về mối liên quan giữa methyl hóa gen RASSF1A với các gen khác là gì?

Tác giả chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng methyl hóa vùng promoter gen ức chế khối u RASSF1A với hiện tượng methyl hóa của hai gen ức chế khối u BRCA1 và MLH1, đồng thời xác lập mối liên hệ giữa tình trạng methyl hóa promoter gen EGFR, BRCA1 với mức độ biểu hiện protein EGFR trên bề mặt màng tế bào khối u.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ đã thực hiện nghiên cứu thực nghiệm trên 139 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến ở phổi tại Bệnh viện K, làm sáng tỏ toàn diện ba đặc tính phân tử của gen EGFR gồm đột biến kinase domain, mức độ biểu hiện protein và trạng thái methyl hóa promoter. Đồng thời, nghiên cứu đã xác định tỷ lệ methyl hóa của 4 gen ức chế khối u then chốt (BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A) và chứng minh mối liên quan giữa methyl hóa RASSF1A với BRCA1 và MLH1. Đây là công trình thực nghiệm cung cấp cơ sở dữ liệu phân tử đồng bộ, phục vụ công tác chẩn đoán mô bệnh học, tiên lượng bệnh và định hướng ứng dụng liệu pháp điều trị trúng đích kết hợp trong ung thư học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của luận án Ung thư phổi là loại ung thư có tỷ lệ mắc và tử vong cao nhất trên thế giới hiện nay. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới, năm 2018 có đến 2,1 triệu trường hợp mắc mới và 1,8 triệu người chết do ung thu phổi. Trong khi đó, số ca mắc mới và tử vong ở Việt Nam là 160 000 và 115 000 người. Ung thư phổi được chia làm hai nhóm chính là ung thư phổi tế bào nhỏ chiếm 10 – 15 % và ung thư phổi không tế bào nhỏ chiếm 85 – 90 %.

Trong đó, ung thư biểu mô tuyến của phổi là dạng phổ biến nhất, không chỉ gặp ở những người hút thuốc lá mà còn khá phổ biến ở những người không hút thuốc, phụ nữ và những người trẻ tuổi. Ung thư phổi nói chung và ung thư biểu mô tuyến của phổi nói riêng có tiên lượng và mức độ đáp ứng điều trị rất thấp, chỉ 10 – 15 % bệnh nhân ung thư phổi có thể sống sót qua 5 năm. Tuy vậy hiệu quả điều trị sẽ được cải thiện rõ rệt nếu như bệnh nhân được phát hiện ung thư sớm và sử dụng những phác đồ điều trị hiện đại. Một trong những phương pháp điều trị mới đang được áp dụng phổ biến hiện nay là những thuốc điều trị nhắm đích dựa trên những hiểu biết về những biến đổi di truyền của tế bào ung thư.

Ở ung thư phổi không tế bào nhỏ nói chung và ung thư biểu mô tuyến của phổi nói riêng, phác đồ điều trị bằng thuốc nhắm đích TKIs (Tyrosine Kinase Inhibitors) dựa trên những đột biến về gen EGFR (Epidermal growth factor receptor) đang được sử dụng rộng rãi và mang lại những hiệu quả rõ rệt trong việc kéo dài thời gian sống thêm và cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân ung thư phổi. Bên cạnh đó việc đánh giá sự biểu hiện của gen EGFR cũng góp phần quan trọng trong việc đưa ra những tiên lượng tiến triển của bệnh cũng như định hướng liều lượng thuốc cho bệnh nhân. Mặt khác, biểu hiện gen EGFR lại được điều khiển bởi mức độ methyl hóa vùng promoter của gen này. Cùng với EGFR, methyl hóa các gen ức chế khối u cũng được xem là nguyên nhân dẫn đến sự hình thành và phát triển của ung thư.

Methyl hóa các gen ức chế khối u như: BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A…. đã được phát hiện trong nhiều loại ung thư trong đó có ung thư phổi. Thêm vào đó, tình trạng methyl hóa một số gen ức chế khối u dẫn đến tiên lượng xấu cho bệnh nhân và được xem là marker điển hình trong ung thư phổi. Đồng thời, 1 sự kết hợp thuốc điều trị nhắm đích TKIs với chất loại bỏ nhóm methyl đã mang lại hiệu quả ban đầu cao hơn so với việc chỉ sử dụng TKIs trên những dòng tế bào ung thư phổi điển hình.

Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về đột biến gen EGFR trên bệnh nhân ung thư phổi. Tuy nhiên, không có nhiều nghiên cứu tổng thể về những biến đổi phân tử của gen EGFR và sự ảnh hưởng của hiện tượng methyl hóa các gen ức chế khối u BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A lên những biến đổi này. Ở Việt Nam hiện nay, các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức độ xác định đột biến gen EGFR để đưa ra phác đồ điều trị bằng TKIs. Vì vậy chúng tôi đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu đột biến, mức độ biểu hiện gen EGFR và tình trạng methyl hóa một số gen liên quan trên bệnh nhân ung thƣ biểu mô tuyến ở phổi” với mục tiêu: 1.

Phân tích tỷ lệ đột biến và mức độ biểu hiện của gen EGFR trên bệnh nhân ung thư biểu mô tuyển ở phổi. Đánh giá được tình trạng methyl hóa một số gen bao gồm: EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1, RASSF1A và sự tương quan về methyl hóa giữa các gen này với đột biến và biểu hiện protein EGFR. Nội dung nghiên cứu 1. Sàng lọc bệnh nhân, thiết lập hồ sơ bệnh án hoàn chỉnh.

Thu thập mẫu bệnh phẩm ung thư phổi và mẫu phổi liền kề. Xác định tỷ lệ đột biến và mức độ biểu hiện của gen EGFR. Phân tích sự liên quan của các đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu với đột biến và biểu hiện gen EGFR. Thiết lập và xây dựng điều kiện tối ưu cho phản ứng PCR đặc hiệu methyl nhằm xác định tình trạng methyl hóa vùng promoter các gen EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A và sự tương quan của hiện tượng này với các đặc điểm bệnh nhân trong nghiên cứu.

Phân tích tương quan giữa đột biến và biểu hiện EGFR với tình trạng methyl hóa các gen liên quan bao gồm: EGFR, BRCA1, MGMT, MLH1 và RASSF1A. 2 Đóng góp mới của luận án Đây là nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam xác định toàn diện các đặc điểm phân tử của EGFR là đột biến, methyl hóa và biểu hiện protein. Đồng thời, đánh giá được tình trạng methyl hóa 4 gen ức chế khối u quan trọng trong ung thư biểu mô tuyến của phổi. Nghiên cứu có một số đóng góp mới và ý nghĩ thực tiễn như sau: 1.

Mô tả tỷ lệ đột biến, mức độ biểu hiện của protein EGFR và sự methyl hóa của một số gen liên quan đến sự phát sinh ung thư, tiến triển bệnh và đáp ứng điều trị ung thư biểu mô tuyến ở phổi. Chỉ ra được mối liên quan giữa methyl hóa gen RASSF1A với methyl hóa các gen BRCA1 và MLH1. Sự khác nhau của methyl hóa vùng promoter gen EGFR và BRCA1 với sự biểu hiện protein EGFR trên bề mặt tế bào ung thư biểu mô tuyến ở phổi. Ung thƣ phổi 1.

Thực trạng ung thư phổi Ung thư phổi là loại ung thư phổ biến nhất trên thế giới. Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2018 có đến 1,8 triệu người chết do ung thư phổi trong tổng số 9,6 triệu người chết do ung thư (Hình 1. Đây vẫn ung thư phổ biến nhất ở nam giới trên toàn cầu (chiếm 14,5% tổng số). Tỷ lệ mắc cao nhất là ở Trung Âu và Đông Âu (53,3/100 000 người) và Đông Á (50,4/100 000 người).

Tỷ lệ mắc thấp nhất là ở Trung Phi và Tây Phi (2,0 và 1,7/100 000 người). Ở phụ nữ, ung thư phổi đứng thứ ba sau ung thư vú và ung thư đại trực tràng (chiếm 8,4% tổng số). Tỷ lệ mắc ung thư phổi ở phụ nữ thấp hơn ở nam giới và có sự khác nhau ở các vùng địa lý khác nhau, chủ yếu phản ánh lịch sử tiếp xúc khác nhau với thuốc lá. Do đó, tỷ lệ mắc cao nhất là ở Bắc Mỹ (33,8/100 000 người) và Bắc Âu (23,7/100 000 người), tỷ lệ mắc tương đối cao ở khu vực Đông Á (19,2/100 000 người) và thấp nhất ở Tây Phi và Trung Phi (1,1 và 0,8/100 000 người) [35].

Hiệp hội ung thư của Hoa Kỳ (American Cancer Society) ước tính trong năm 2017, đã có thêm 225 500 trường hợp mới mắc ung thư phổi chiếm 13% tổng số ca ung thư được phát hiện. Chỉ có 19% trường hợp bị phát hiện ung thư phổi có thể sống thêm quá 5 năm. Cũng theo thống kê của Hiệp hội ung thư của Hoa Kỳ, năm 2015 có đến 155 800 người chết do căn bệnh này, chiếm 25% số trường hợp tử vong do ung thư [102]. Số trường hợp tử vong do ung thư phổi lớn hơn tổng số trường hợp tử vong do ba loại ung thư phổ biến khác ở Hoa Kỳ bao gồm ung thư tuyến tiền liệt, ung thư vú và ung thư đại tràng cộng lại [102].

Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới 2018, ở Việt Nam, mỗi năm có khoảng 160 000 trường hợp mắc mới và có tới 115 000 người tử vong do ung thư. Việt Nam đứng ở vị trí 78/172 quốc gia, vùng lãnh thổ khảo sát với tỉ lệ tử vong 110/100 000 người (Hình 1. Ung thư phổi có tỉ lệ mắc đứng hàng thứ 2 ở nam giới và đứng hàng thứ 3 ở nữ giới nhưng lại có tỷ lệ tử vong cao thứ hai ở cả nam và nữ (sau ung thư gan). Số ca mắc mới ung thư phổi ở nam giới năm 2000 chỉ là 6 905 ca với tỉ lệ 29,3/100 000 dân, đến năm 2018 số ca mắc đã là 23 667 trường hợp 4 (14,4% tổng số ca ung thư) và tăng tỉ lệ lên 35,1/100 000 dân.

Dự báo, đến năm 2020, số trường hợp mắc mới có thể lên tới 23 000 ở nam giới và hơn 34 000 ở cả hai giới [35]. Cũng theo WHO, Việt Nam nằm ở nhóm nước có tần suất mắc ung thư phổi cao thuộc hàng thứ hai trên thế giới, với tỉ lệ mắc ở nam giới là 25,5 – 41,5/100 000 dân và ở nữ giới là 7,3 – 13,6/100 000 dân [35]. Tỷ lệ mắc và tử vong của một số loại ung thư phổ biến trên thế giới [35]. Số ca mắc mới ung thư tại Việt Nam năm 2018 [35].

Phân loại ung thư phổi Ung thư phổi được phân loại dựa trên kết quả xét nghiệm mô bệnh học [84]. Sự phân loại này có ý nghĩa quan trọng cho việc theo dõi, điều trị và tiên lượng bệnh. Ung thư phổi được hình thành từ khối u ác tính phát sinh từ tế bào biểu mô, gọi là ung thư biểu mô. Ung thư biểu mô phổi được phân loại theo kích thước và hình thái của các tế bào ác tính quan sát dưới kính hiển vi.

Để phục vụ cho mục đích điều trị, ung thư phổi được chia ra hai loại lớn: Ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC – Non-Small Cell Lung Cancer) và ung thư phổi tế bào nhỏ (SCLC – Small Cell Lung Cancer) (Hình 1. Ung thư phổi không tế bào nhỏ Ung thư phổi không tế bào nhỏ được chia thành các nhóm nhỏ hơn, trong đó ba phân nhóm chính là ung thư biểu mô tuyến, ung thư biểu mô tế bào vảy và ung thư biểu mô tế bào lớn [57]. Ung thư biểu mô tuyến (AD - Adenocarcinoma) chiếm khoảng 40% trường hợp mắc ung thư phổi và thường bắt nguồn từ mô phổi ngoại vi [57]. Ung thư biểu mô tuyến xảy ra phổ biến ở nữ giới và những người không hút thuốc [135].

Đây cũng là loại ung thư phổi có thời gian sống kéo dài hơn những nhóm khác [112]. Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC – Squamous Cell Cancer) chiếm khoảng 25 – 30% số trường hợp ung thư phổi. Chúng thường bắt đầu xuất hiện ở tế bào vẩy, là những tế bào phẳng nằm bên trong đường hô hấp của phổi.