Luận án tiến sĩ dịch tễ học và phòng trị giun tròn đường tiêu hóa trên chó tại ĐBSCL - ĐH Cần Thơ

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu dịch tễ học và biện pháp phòng trị bệnh giun tròn đƣờng tiêu hóa trên chó tại một số, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Nguyễn Thị Chúc
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Diên
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi
• Đề tài: Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Giun Tròn Đường Tiêu Hóa Trên Chó Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học
• 1.4. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu về bệnh giun tròn ở chó trên thế giới và trong nước
• 2.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 2.2. Phân loại các loài giun tròn ký sinh đường tiêu hóa chó
• 2.2.1. Vị trí của giun móc (Hookworm) trong hệ thống phân loại
• 2.2.2. Vị trí của giun đũa (Roundworm) trong hệ thống phân loại
• 2.2.3. Vị trí của giun tóc trong hệ thống phân loại
• 2.3. Đặc điểm sinh học của các loài giun tròn
• 2.3.1. Đặc điểm sinh học của giun móc
• 2.3.2. Đặc điểm sinh học của giun đũa
• 2.3.3. Đặc điểm sinh học của giun tóc
• 2.3.4. Đặc điểm sinh học của giun đầu gai (Gnathostoma spinigerum)
• 2.3.5. Đặc điểm sinh học của giun xoăn thực quản (Spirocerca lupi)
• 2.4. Đặc điểm dịch tễ giun tròn ký sinh đường tiêu hóa trên chó
• 2.4.1. Động vật cảm nhiễm
• 2.4.2. Tuổi cảm nhiễm
• 2.4.3. Thời tiết, khí hậu và mùa vụ
• 2.4.4. Yếu tố giống, loài và điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng
• 2.4.5. Tác hại của giun tròn đối với sức khỏe con người
• 2.4.6. Một số chỉ tiêu sinh lý máu ở chó
• 2.5. Chức năng của máu
• 2.6. Các phương pháp chẩn đoán giun tròn trên chó
• 2.6.1. Chẩn đoán tìm giun tròn ở chó khi con vật còn sống
• 2.6.2. Phương pháp chẩn đoán trên con vật chết
• 2.7. Các phương pháp xác định loài giun tròn ký sinh ở chó
• 2.7.1. Phương pháp xác định loài giun tròn bằng đặc điểm hình thái học
• 2.7.2. Phương pháp sinh học phân tử trong chẩn đoán giun tròn trên chó
• 2.8. Thuốc tẩy trừ giun tròn ký sinh trên chó
• 2.9. Tình hình nuôi chó tại các tỉnh ĐBSCL
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.2. Thời gian, địa điểm, đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phương tiện nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Ước lượng mẫu điều tra
• 3.4.2. Xác định đặc điểm dịch tễ của giun tròn trên chó tại các tỉnh, thành ĐBSCL
• 3.4.3. Nghiên cứu vòng đời giun móc A.
• 3.4.4. Nghiên cứu bệnh lý trên chó nhiễm A.
• 3.4.5. Nghiên cứu hiệu quả của thuốc tẩy trừ bệnh giun đũa và giun móc trên chó
• 3.5. Các chỉ tiêu theo dõi
• 3.5.1. Phương pháp kiểm tra phân
• 3.5.2. Phương pháp mổ khám
• 3.5.3. Định danh hình thái học của giun
• 3.5.4. Định danh bằng kỹ thuật sinh học phân tử và giải trình tự gene
• 3.5.5. Xác định các giai đoạn của vòng đời giun móc A.
• 3.5.6. Kiểm tra chỉ số huyết học của chó nhiễm A.
• 3.5.7. Hiệu quả điều trị của thuốc tẩy trừ
• 3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm dịch tễ của giun tròn trên chó tại các tỉnh, thành ĐBSCL
• 4.1.1. Kết quả kiểm tra phân
• 4.1.2. Kết quả mổ khám
• 4.1.3. Khảo sát sự tương quan giữa số lượng giun móc trong ruột chó với số trứng trong một gram phân tương ứng
• 4.2. Định loài giun tròn trên chó bằng đặc điểm hình thái học và sinh học phân tử tại các tỉnh, thành ĐBSCL
• 4.2.1. Định danh phân loại bằng hình thái học của loài giun móc
• 4.2.2. Định danh giun tròn bằng kỹ thuật PCR và giải trình tự gene
• 4.3. Kết quả nghiên cứu vòng đời của giun móc
• 4.3.1. Đặc điểm và kích thước của các giai đoạn ấu trùng
• 4.3.2. Kết quả theo dõi thời gian phát triển ấu trùng giun móc ở điều kiện phòng thí nghiệm
• 4.3.3. Kết quả nghiên cứu thời gian hoàn thành vòng đời của giun móc trong cơ thể chó
• 4.4. Kết quả nghiên cứu về bệnh lý học ở chó nhiễm giun móc
• 4.4.1. Triệu chứng lâm sàng trên chó gây nhiễm giun móc
• 4.4.2. Kết quả bệnh tích đại thể trên chó gây nhiễm giun móc
• 4.4.3. Kết quả kiểm tra một số chỉ số huyết học trên chó nhiễm giun móc
• 4.4.4. Kết quả thử nghiệm hiệu quả của một số thuốc tẩy trừ giun móc, giun đũa trên chó
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC A: PHIẾU ĐIỀU TRA TRÊN CHÓ XÉT NGHIỆM PHÂN
• PHỤ LỤC B: XỬ LÝ THỐNG KÊ
• PHỤ LỤC C: MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA SỐ GIUN VÀ TRỨNG GIUN MÓC TRONG 1 GRAM PHÂN
• PHỤ LỤC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Giun Tròn Ở Chó ĐBSCL

Nghiên cứu dịch tễ học giun tròn đường tiêu hóa trên chó tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một vấn đề quan trọng. Tình trạng nhiễm giun tròn ở chó ảnh hưởng đến sức khỏe vật nuôi và có thể gây ra các bệnh zoonoses, lây lan sang người. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ nhiễm, các loài giun phổ biến, và các yếu tố nguy cơ liên quan đến tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó tại khu vực ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả, góp phần nâng cao sức khỏe chó và giảm thiểu nguy cơ lây bệnh cho người. Các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiện đại cũng được xem xét để cải thiện hiệu quả phòng trị.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu dịch tễ học giun tròn

Nghiên cứu dịch tễ học giun tròn giúp xác định mức độ phổ biến của bệnh, phân bố các loài giun, và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lây lan. Thông tin này rất quan trọng để xây dựng các chương trình phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả. Việc hiểu rõ về môi trường và giun tròn cũng giúp đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu tại ĐBSCL

Nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó tại các tỉnh thành thuộc Đồng bằng sông Cửu Long. Mục tiêu là xác định các loài giun phổ biến, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố như tuổi, giống, phương thức nuôi, và mùa vụ đến tỷ lệ nhiễm. Nghiên cứu cũng hướng đến việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiện tại.

II. Thách Thức Kiểm Soát Giun Tròn Đường Tiêu Hóa Ở Chó

Việc kiểm soát giun tròn đường tiêu hóa ở chó tại Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng thả rông chó phổ biến, điều kiện vệ sinh chưa đảm bảo, và kiến thức của người nuôi về phòng bệnh còn hạn chế là những yếu tố làm gia tăng tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó. Bên cạnh đó, sự kháng thuốc của giun đối với các loại thuốc tẩy giun truyền thống cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Cần có các giải pháp toàn diện, kết hợp giữa tuyên truyền giáo dục, cải thiện điều kiện vệ sinh, và sử dụng các loại thuốc tẩy giun hiệu quả để giải quyết vấn đề này.

2.1. Các yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ nhiễm giun tròn

Các yếu tố như phương thức nuôi thả rông, điều kiện vệ sinh kém, và thiếu kiến thức về phòng bệnh là những yếu tố nguy cơ chính làm tăng tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó. Môi trường ô nhiễm cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và lây lan của giun.

2.2. Vấn đề kháng thuốc của giun và giải pháp

Sự kháng thuốc của giun đối với các loại thuốc tẩy giun truyền thống là một thách thức lớn. Giải pháp bao gồm việc sử dụng các loại thuốc tẩy giun mới, luân phiên sử dụng các loại thuốc khác nhau, và thực hiện kiểm tra hiệu quả của thuốc định kỳ.

2.3. Ảnh hưởng của giun tròn đến sức khỏe chó và con người

Ảnh hưởng của giun tròn đến sức khỏe chó bao gồm suy dinh dưỡng, thiếu máu, và các vấn đề tiêu hóa. Ngoài ra, một số loài giun có thể lây sang người, gây ra các bệnh zoonoses nguy hiểm.

III. Phương Pháp Chẩn Đoán Giun Tròn Ở Chó Hướng Dẫn Chi Tiết

Chẩn đoán chính xác các loại giun tròn ở chó là yếu tố then chốt để điều trị hiệu quả. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm xét nghiệm phân để tìm trứng giun, mổ khám để xác định giun trưởng thành, và sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử như PCR để xác định loài giun. Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, và việc kết hợp các phương pháp khác nhau sẽ giúp tăng độ chính xác của chẩn đoán. Việc chẩn đoán sớm và chính xác giúp ngăn ngừa sự lây lan của bệnh và bảo vệ sức khỏe chó.

3.1. Xét nghiệm phân Phương pháp phát hiện trứng giun

Xét nghiệm phân là phương pháp phổ biến để phát hiện trứng giun. Phương pháp này đơn giản, dễ thực hiện, và có thể phát hiện nhiều loại giun khác nhau. Tuy nhiên, độ nhạy của phương pháp này có thể bị ảnh hưởng bởi số lượng trứng giun trong phân.

3.2. Mổ khám Xác định giun trưởng thành trong cơ thể chó

Mổ khám là phương pháp trực tiếp để xác định giun trưởng thành trong cơ thể chó. Phương pháp này thường được sử dụng trong các nghiên cứu dịch tễ học để xác định thành phần loài giun và cường độ nhiễm.

3.3. Kỹ thuật PCR Chẩn đoán chính xác loài giun tròn

Kỹ thuật PCR là một phương pháp sinh học phân tử có độ nhạy và độ đặc hiệu cao để xác định loài giun. Phương pháp này có thể phát hiện giun ngay cả khi số lượng giun rất ít. Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gene ITS-1, cox-1 để định danh giun tròn.

IV. Điều Trị Giun Tròn Hiệu Quả Cho Chó Bí Quyết Từ Thú Y

Điều trị bệnh giun sán ở chó đòi hỏi sự lựa chọn thuốc phù hợp và tuân thủ đúng liều lượng. Các loại thuốc tẩy giun phổ biến bao gồm pyrantel, levamisole, và các loại thuốc có chứa ivermectin. Việc lựa chọn thuốc cần dựa trên loài giun, tuổi của chó, và tình trạng sức khỏe tổng thể. Ngoài ra, cần kết hợp với các biện pháp hỗ trợ như bổ sung dinh dưỡng và điều trị các triệu chứng liên quan. Việc tham khảo ý kiến của bác sĩ thú y là rất quan trọng để đảm bảo điều trị hiệu quả và an toàn.

4.1. Các loại thuốc tẩy giun phổ biến và cách sử dụng

Các loại thuốc tẩy giun phổ biến bao gồm pyrantel, levamisole, và các loại thuốc có chứa ivermectin. Cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất hoặc bác sĩ thú y.

4.2. Lưu ý khi sử dụng thuốc tẩy giun cho chó con và chó già

Chó con và chó già có thể nhạy cảm hơn với thuốc tẩy giun. Cần lựa chọn thuốc phù hợp và sử dụng liều lượng thấp hơn. Theo tài liệu gốc, thuốc B (pyrantel) liều 120 -140 mg/kg thể trọng và thuốc A (levamisol) liều 180mg/kg thể trọng, có hiệu quả cao trong tẩy trừ giun móc và giun đũa sau 5-10 ngày.

4.3. Biện pháp hỗ trợ điều trị và chăm sóc sau tẩy giun

Sau khi tẩy giun, cần bổ sung dinh dưỡng và chăm sóc đặc biệt cho chó để giúp phục hồi sức khỏe. Cần theo dõi các triệu chứng và tham khảo ý kiến của bác sĩ thú y nếu cần thiết.

V. Phòng Ngừa Giun Tròn Cho Chó Hướng Dẫn Từ Chuyên Gia

Phòng ngừa giun tròn ở chó là một phần quan trọng của việc chăm sóc sức khỏe chó. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm vệ sinh môi trường sống, tẩy giun định kỳ, và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Việc tẩy giun định kỳ nên được thực hiện theo khuyến cáo của bác sĩ thú y, thường là mỗi 3-6 tháng một lần. Ngoài ra, cần đảm bảo chó được cung cấp dinh dưỡng đầy đủ và có hệ miễn dịch khỏe mạnh để chống lại sự nhiễm trùng.

5.1. Vệ sinh môi trường sống của chó Bí quyết đơn giản

Vệ sinh môi trường sống của chó là một biện pháp phòng ngừa quan trọng. Cần thường xuyên dọn dẹp phân chó, khử trùng các khu vực chó thường xuyên lui tới, và ngăn chặn chó tiếp xúc với các nguồn lây nhiễm.

5.2. Lịch tẩy giun định kỳ cho chó Khuyến nghị từ thú y

Lịch tẩy giun định kỳ nên được thực hiện theo khuyến cáo của bác sĩ thú y, thường là mỗi 3-6 tháng một lần. Cần lựa chọn thuốc tẩy giun phù hợp và tuân thủ đúng liều lượng.

5.3. Tăng cường hệ miễn dịch cho chó Dinh dưỡng và vaccine

Tăng cường hệ miễn dịch cho chó giúp chống lại sự nhiễm trùng. Cần đảm bảo chó được cung cấp dinh dưỡng đầy đủ và tiêm phòng vaccine đầy đủ.

VI. Kết Quả Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Giun Tròn Tại ĐBSCL

Nghiên cứu dịch tễ học giun tròn tại Đồng bằng sông Cửu Long đã thu được những kết quả quan trọng. Tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó khá cao, với các loài giun phổ biến như Ancylostoma caninum, Toxocara canis, và Trichuris vulpis. Các yếu tố như tuổi, giống, phương thức nuôi, và mùa vụ có ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả.

6.1. Tỷ lệ nhiễm giun tròn và các loài giun phổ biến

Tỷ lệ nhiễm giun tròn ở chó tại ĐBSCL khá cao, với các loài giun phổ biến như Ancylostoma caninum, Toxocara canis, và Trichuris vulpis. Theo tài liệu gốc, tỷ lệ nhiễm giun tròn qua xét nghiệm phân ở các tỉnh khảo sát từ năm 2014-2018 là 62,77%, và qua mổ khám 71,70%.

6.2. Ảnh hưởng của các yếu tố đến tỷ lệ nhiễm giun tròn

Các yếu tố như tuổi, giống, phương thức nuôi, và mùa vụ có ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm giun tròn. Chó con và chó nuôi thả rông có tỷ lệ nhiễm cao hơn.

6.3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn phòng bệnh

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình phòng ngừa và kiểm soát bệnh giun tròn hiệu quả, góp phần nâng cao sức khỏe chó và giảm thiểu nguy cơ lây bệnh cho người.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu dịch tễ học và bệnh lý học giun tròn đường tiêu hóa trên quần thể chó (Canis lupus familiaris) giữ vị trí trung tâm trong mạng lưới kiểm soát bệnh truyền lây giữa động vật và con người (zoonoses) thuộc khuôn khổ tiếp cận Một sức khỏe (One Health Paradigm). Công trình tiến sĩ chuyên ngành Bệnh lý học và Chữa bệnh vật nuôi (Mã ngành: 62 64 01 02) do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Chúc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Văn Diên tại Trường Đại học Cần Thơ (2022) mang tính tiên phong trong việc thiết lập dữ liệu dịch tễ học không gian - thời gian, phân tích đặc điểm phân tử và đánh giá bệnh lý học của các loài giun tròn đường tiêu hóa tại vùng sinh thái nhiệt đới ngập nước Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Khoảng trống học thuật (research gap) trước nghiên cứu này xuất phát từ việc các công bố trong nước (Đỗ Dương Thái & Trịnh Văn Thịnh, 1978; Phạm Sỹ Lăng, 1990; Lê Hữu Khương, 2005; Nguyễn Hữu Hưng, 2012) chủ yếu tiếp cận theo phương pháp hình thái học cổ điển và khu trú ở quy mô hẹp, chưa làm rõ biến dị di truyền các đoạn gen chỉ thị (genetic markers) cũng như thiếu vắng các dữ liệu định lượng chính xác về mối tương quan giữa cường độ nhiễm giun móc với mật độ bài xuất trứng qua phân trong điều kiện vi khí hậu ĐBSCL.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập đồng bộ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ cấu thành phần loài, tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm giun tròn đường tiêu hóa biến thiên như thế nào theo các yếu tố sinh thái học, lứa tuổi, phương thức chăn nuôi và mùa vụ tại 6 tỉnh ĐBSCL?
   • Giả thuyết 1 (H1): Tỷ lệ nhiễm giun tròn chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi phương thức nuôi thả rông và thời tiết mùa mưa.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc di truyền vùng gen chuyển tiếp nội phiên mã ITS-1 (Internal Transcribed Spacer 1) và gen ty thể cox-1 (Cytochrome c Oxidase Subunit I) của các loài giun tròn tại ĐBSCL có mối liên hệ phả hệ di truyền như thế nào với các chủng phân lập khu vực và toàn cầu?
   • Giả thuyết 2 (H2): Tồn tại sự lưu hành của loài truyền lây nguy hiểm Ancylostoma ceylanicum mang đặc tính tương đồng di truyền chặt chẽ với các chủng lây nhiễm trên người tại Đông Nam Á.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mức độ biến đổi bệnh lý học đại thể, vi thể, huyết học và tương quan tuyến tính giữa số lượng trứng giun (EPG) với quần thể giun thực tế diễn ra như thế nào trên vật chủ nhiễm Ancylostoma caninum?
   • Giả thuyết 3 (H3): Tồn tại mô hình hàm số tuyến tính tin cậy dự báo số lượng giun móc cái trưởng thành dựa trên số lượng trứng trong phân.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết động lực học ký sinh trùng - vật chủ (Host-Parasite Population Dynamics Theory của Anderson & May, 1978), Thuyết tiến hóa phân tử trung tính (Neutral Theory of Molecular Evolution của Kimura, 1968) và Khung lý thuyết lan truyền mầm bệnh động vật sang người (Zoonotic Spillover Framework của Plowright et al., 2017).

Công trình tạo ra bước đột phá định lượng dựa trên cỡ mẫu dịch tễ quy mô lớn gồm 1.727 mẫu phân xét nghiệm và 1.152 cá thể chó mổ khám giải phẫu tại 6 địa bàn trọng điểm: An Giang, Đồng Tháp, Bến Tre, Sóc Trăng, Kiên Giang và TP. Cần Thơ trong giai đoạn 2014–2018.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh quá trình chuyển dịch mô hình nghiên cứu từ dịch tễ mô tả hình thái sang dịch tễ học phân tử kết hợp bệnh lý thực nghiệm. Các công trình kinh điển của Looss (1911), Skrjabin & Petrov (1979) và Bowman (1999) đã đặt nền móng giải phẫu - sinh học cho lớp Giun tròn (Nematoda), xác lập cơ chế xâm nhập qua da và đường tiêu hóa của ấu trùng cảm nhiễm giai đoạn 3 (L3 infective larvae). Tiếp đó, trường phái dịch tễ học môi trường (Robertson & Thompson, 2002; Traub et al., 2004) nhấn mạnh vai trò của loài chó như một ổ chứa mầm bệnh tiềm tàng gây hội chứng ấu trùng di chuyển nội tạng (Visceral Larva Migrans - VLM) và ấu trùng di chuyển ngoài da (Cutaneous Larva Migrans - CLM).

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận kéo dài giữa hai luồng quan điểm:

• Luồng quan điểm truyền thống (trích dẫn qua Urquhart et al., 2000) cho rằng Ancylostoma caninum là loài ký sinh độc quyền gây tác hại lâm sàng nghiêm trọng nhất trên chó, trong khi Ancylostoma ceylanicum chỉ là loài thứ yếu, phân bố hạn chế.
• Ngược lại, các công trình sinh học phân tử hiện đại tại Châu Á (Ngui et al., 2012 tại Malaysia; Traub et al., 2013; Inpankaew et al., 2014 tại Campuchia) đã chứng minh A. ceylanicum là loài giun móc phổ biến thứ hai lây nhiễm cho người, chiếm từ 6% đến 23% tổng số ca nhiễm giun móc tại Đông Nam Á, có khả năng phát triển thành giun trưởng thành cư trú trong hỗng tràng gây đau bụng cấp tính và thiếu máu mạn tính.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với khảo sát của Pumdonming et al. (2016) tại miền Bắc Thái Lan ghi nhận tỷ lệ nhiễm giun sán 40,10% trên chó và A. ceylanicum chiếm 82,10% quần thể giun móc, nghiên cứu tại ĐBSCL ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung qua phân đạt tới 62,77% và mổ khám đạt 71,70%, trong đó A. caninum vẫn chiếm ưu thế áp đảo (69,97%) nhưng có sự hiện diện đồng thời của A. ceylanicum, A. braziliense và Uncinaria stenocephala.
• So với nghiên cứu của Mulinge et al. (2019) tại Kenya xác định tỷ lệ nhiễm giun móc 30,23% với sự dao động mạnh giữa vùng mưa nhiều (Narok 46,80%) và vùng khô hạn (Turkana 11,83%), kết quả tại ĐBSCL cho thấy tính ổn định cao của áp lực ô nhiễm môi trường do khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm đặc thù, với tỷ lệ nhiễm mùa mưa lên tới 74,30% so với 52,12% vào mùa khô.

Nghiên cứu này định vị chính xác khoảng trống học thuật tại Việt Nam bằng cách kết hợp giám sát dịch tễ học thực địa quy mô lớn với giải mã trình tự gen và thực nghiệm mô bệnh học, giải quyết dứt điểm các tranh biện về tính đa dạng loài giun tròn tại vùng sinh thái Tây Nam Bộ.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình mở rộng và hoàn thiện Thuyết động lực học ký sinh trùng - vật chủ (Host-Parasite Interaction Theory) bằng việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm về phản ứng miễn dịch học theo độ tuổi (age-dependent acquired immunity). Dữ liệu chỉ ra xu hướng suy giảm tỷ lệ nhiễm tuyến tính theo tuổi vật chủ: chó 1–12 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (66,48%), giảm dần ở nhóm 13–24 tháng tuổi (62,33%) và thấp nhất ở chó >24 tháng tuổi (55,00%), minh chứng cho quá trình tích lũy miễn dịch thích ứng chống lại sự tái nhiễm ấu trùng.

Mô hình lý thuyết định lượng được xác lập đột phá thông qua hàm tương quan hồi quy tuyến tính giữa số lượng trứng giun trong một gram phân (Eggs Per Gram - EPG, biến số $X$) và tổng số giun móc cái thực tế ký sinh trong đường tiêu hóa chó (biến số $Y$):

$$Y = 11.005X$$

Phương trình hồi quy này đặt nền tảng toán học sinh học để ước lượng chính xác kích thước quần thể ký sinh trùng trong cơ thể sống mà không cần can thiệp giải phẫu tử thiết.

Về mặt tiến hóa phân tử, nghiên cứu củng cố Thuyết phát sinh chủng loại học phân tử (Molecular Phylogenetics Theory) khi chứng minh phân đoạn gen cox-1 và ITS-1 của A. ceylanicum tại ĐBSCL có quan hệ di truyền đồng nhất với các phân lập có nguồn gốc từ người tại Malaysia và Thái Lan, cung cấp chứng cứ hiển nhiên cho quá trình tiến hóa truyền lây xuyên loài (cross-species transmission).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của công trình tích hợp ba trục lý thuyết:

1. Trục Dịch tễ học quần thể: Đánh giá các biến số đa chiều gồm cấu trúc lứa tuổi, nguồn gốc di truyền giống vật nuôi (chó nội, chó lai so với chó ngoại), phương thức quản lý chuồng trại (nuôi nhốt so với thả rông), điều kiện chăm sóc vệ sinh và biến số vi khí hậu mùa vụ.
2. Trục Phân loại học tích hợp (Integrative Taxonomy): Kết hợp giải phẫu hình thái học truyền thống (cấu trúc bao miệng, răng cắt, gai giao hợp, túi đuôi) với kỹ thuật sinh học phân tử đa hình chiều dài đoạn cắt giới hạn (PCR-RFLP) và giải trình tự nucleotide trực tiếp.
3. Trục Bệnh lý học hệ thống: Khảo sát đồng thời bệnh tích đại thể, mô bệnh học vi thể (histopathology) và biến động các chỉ số sinh lý máu ngoại vi (hematological profiles).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong giới hạn hệ sinh thái nông nghiệp và đô thị hóa nhiệt đới vùng hạ lưu sông Mekong, nơi có độ ẩm không khí cao, mật độ kênh rạch dày đặc và tập quán nuôi chó thả rông phổ biến.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) với quy trình đo lường định lượng nghiêm ngặt, khách quan và có khả năng tái lặp cao. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang phân tích (analytical cross-sectional study) kết hợp nghiên cứu can thiệp thực nghiệm (experimental intervention) được triển khai đa tầng:

• Tầng 1: Khảo sát dịch tễ diện rộng tại 6 tỉnh/thành ĐBSCL (An Giang, Đồng Tháp, Bến Tre, Sóc Trăng, Kiên Giang, TP. Cần Thơ).
• Tầng 2: Thu thập mẫu phân ngẫu nhiên phân tầng ($n = 1.727$) và mổ khám giải phẫu toàn diện đường tiêu hóa ($n = 1.152$).
• Tầng 3: Thực nghiệm in vitro và in vivo theo dõi chu trình sinh học của A. caninum.
• Tầng 4: Thực nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng đánh giá hiệu lực của hai phác đồ thuốc tẩy trừ ký sinh trùng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý mẫu tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn quốc tế của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH/OIE) và Hiệp hội Thú y Thú nhỏ Thế giới (WSAVA):

• Xét nghiệm phân: Sử dụng kết hợp phương pháp phù nổi (flotation technique) bằng dung dịch muối bão hòa hoặc kẽm sulfat ($ZnSO_4$, tỷ trọng 1,18–1,20) và phương pháp sa lắng (sedimentation technique) kết hợp buồng đếm McMaster cải tiến để xác định chỉ số EPG.
• Quy trình mổ khám: Rạch mở toàn bộ ống tiêu hóa (thực quản, dạ dày, tá tràng, không tràng, hồi tràng, manh tràng, trực tràng), rửa cặn niêm mạc qua rây kim loại mắt lưới mịn (kích thước lỗ 0,15 mm), thu thập toàn bộ giun tròn, bảo quản trong dung dịch formalin 5% hoặc cồn 70% để định loại hình thái, và cồn tuyệt đối 96% để tách chiết DNA.
• Kỹ thuật sinh học phân tử:
  • Tách chiết DNA tổng số bằng bộ kít thương mại (DNeasy Blood & Tissue Kit).
  • Khuếch đại vùng gen ribosome ITS-1 (sử dụng cặp mồi xuôi và ngược đặc hiệu) và gen ty thể cox-1.
  • Thực hiện phản ứng PCR-RFLP sử dụng các enzyme cắt giới hạn BsuRI (HaeIII), TaqI và HinfI nhằm phân cắt các đoạn khuếch đại thành các băng đặc trưng loài trên gel agarose 2–3%.
  • Giải trình tự chuỗi Sanger hai chiều trên máy phân tích di truyền tự động.

Data và phân tích

Dữ liệu được số hóa và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS và SAS:

• Tỷ lệ cảm nhiễm và sai số chuẩn được tính toán ở khoảng tin cậy 95% ($95% \text{ CI}$).
• So sánh tỷ lệ giữa các nhóm bằng kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và phân tích tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR).
• Mô hình hồi quy tuyến tính đơn biến và đa biến phân tích tương quan giữa số lượng trứng $EPG$ và số lượng giun trưởng thành.
• Trình tự gen được căn chỉnh bằng thuật toán BLASTN trên cơ sở dữ liệu NCBI GenBank, sắp hàng đa chuỗi bằng ClustalW và dựng cây phả hệ phát sinh loài (phylogenetic tree) bằng phương pháp Neighbor-Joining trên phần mềm MEGA với giá trị kiểm định Bootstrap 1.000 lần lặp.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình đã xác lập 5 nhóm phát hiện khoa học mang tính đột phá với đầy đủ bằng chứng thống kê và sinh học:

1. Hiện trạng nhiễm giun tròn ở mức báo động cao:

   • Tỷ lệ nhiễm giun tròn qua xét nghiệm phân đạt 62,77% ($1.084/1.727$ mẫu) và qua mổ khám tử thiết đạt 71,70% ($826/1.152$ cá thể).
   • Định danh chính xác 8 loài giun tròn thuộc 6 giống ký sinh đường tiêu hóa chó tại ĐBSCL: Ancylostoma caninum (tỷ lệ nhiễm cao nhất: 69,97%), Ancylostoma ceylanicum, Ancylostoma braziliense, Uncinaria stenocephala, Toxocara canis, Toxascaris leonina, Trichocephalus vulpis và Spirocerca lupi.

2. Xác định các yếu tố nguy cơ dịch tễ học:

   • Theo lứa tuổi: Chó từ 1–12 tháng tuổi nhiễm cao nhất (66,48%), 13–24 tháng tuổi (62,33%) và trên 24 tháng tuổi giảm xuống 55,00% ($p < 0,01$).
   • Theo nguồn gốc giống: Chó nội và chó lai có tỷ lệ nhiễm 72,59%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với chó ngoại thuần chủng 51,20% ($p < 0,001$).
   • Theo phương thức nuôi: Chó thả rông có tỷ lệ nhiễm lên tới 78,06%, cao vượt trội so với chó nuôi nhốt cố định 44,54% ($OR > 4,5; p < 0,001$).
   • Theo mùa vụ: Tỷ lệ nhiễm trong mùa mưa (74,30%) cao hơn rõ rệt so với mùa khô (52,12%), do ẩm độ cao tạo điều kiện tối ưu cho ấu trùng $L_1-L_3$ tồn tại trong đất.

3. Bằng chứng phân tử về loài giun móc truyền lây người A. ceylanicum:

   • Kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen ITS-1, cox-1 đã phân lập và xác nhận sự lưu hành của 5 loài giun tròn quan trọng: A. caninum, A. ceylanicum, A. braziliense, T. canis và S. lupi.
   • Phân tích cây phát sinh chủng loại chứng minh loài A. caninum tại ĐBSCL đồng nhánh di truyền với các chủng tại Trung Quốc (mã số truy cập GenBank: KJ840827) và hạ lưu sông Mekong (LC177194). Đặc biệt, loài A. ceylanicum tại ĐBSCL có quan hệ di truyền cực kỳ gần gũi với các chủng A. ceylanicum phân lập trực tiếp trên người tại Malaysia và Thái Lan.
   • Loài S. lupi và T. canis biểu hiện độ tương đồng chuỗi nucleotide lần lượt là 97,2% và 99,0%–100% so với các chủng tham chiếu quốc tế.

4. Xác định hoàn chỉnh chu trình sinh học của Ancylostoma caninum:

   • Thời gian hoàn thành vòng đời (prepatent period) của A. caninum trong cơ thể chó tại điều kiện ĐBSCL là 27,7 ngày.
   • Trứng phân chia từ giai đoạn 4–8 phôi bào ngoài môi trường, nở thành ấu trùng $L_1$, phát triển qua $L_2$ và đạt giai đoạn ấu trùng cảm nhiễm $L_3$ có bao miệng đặc trưng sau 2–9 ngày ở nhiệt độ 25–30°C.

5. Bệnh lý học lâm sàng, mô học và biến động huyết học:

   • Chó nhiễm thực nghiệm biểu hiện suy mòn tiến triển, nôn mửa và tiêu chảy phân lẫn máu đen hoặc máu tươi.
   • Bệnh tích đại thể ghi nhận ruột non xuất huyết lan tỏa, thành ruột bong tróc màng nhầy, sung huyết phổi và sưng to hạch lympho mạc treo.
   • Mô bệnh học xác nhận tế bào biểu mô niêm mạc bong tróc hàng loạt, hệ thống lông nhung (villi) bị đứt gãy, hoại tử vi mô và hiện tượng thâm nhiễm dày đặc bạch cầu ái toan (eosinophils) tại các ổ viêm quanh vị trí bám của móc răng giun.
   • Chỉ số huyết học suy giảm nghiêm trọng: số lượng hồng cầu ($RBC$), hàm lượng huyết sắc tố ($Hb$) và tỷ khối thể tích hồng cầu lắng ($PCV/HCT$) giảm sâu thể hiện thiếu máu nhược sắc đẳng bào, trong khi tổng số lượng bạch cầu ($WBC$) và tỷ lệ bạch cầu ái toan tăng vọt so với đối chứng khỏe mạnh ($p < 0,01$).

6. Hiệu lực tẩy trừ của các hoạt chất kháng giun:

   • Thuốc Pyrantel pamoate (liều 120–140 mg/kg thể trọng) và Levamisole hydrochloride (liều 180 mg/kg thể trọng) đạt hiệu lực loại thải giun móc (Ancylostoma spp.) và giun đũa (Toxocara canis) từ 96,5% đến 100% sau 5–10 ngày điều trị, không ghi nhận độc tính cấp.

Implications đa chiều

• Tiến bộ lý thuyết: Làm sáng tỏ cơ chế đồng tiến hóa và động lực học quần thể ký sinh trùng nhiệt đới, khẳng định vai trò cầu nối truyền lây của vật nuôi cảnh đối với sức khỏe cộng đồng.
• Đổi mới phương pháp: Chuẩn hóa quy trình chẩn đoán phân tử PCR-RFLP kết hợp giải mã gen ty thể cox-1 thay thế hoàn toàn việc nhận diện hình thái dễ sai sót đối với các loài giun móc đồng hình (cryptic species).
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp phác đồ tẩy giun định kỳ dựa trên chu kỳ sinh học 27,7 ngày; khuyến cáo bắt đầu tẩy giun cho chó con từ 2–3 tuần tuổi để chặn đứng đường lây truyền qua sữa mẹ và nhau thai.
• Đề xuất chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để Cục Thú y và ngành Y tế dự phòng xây dựng Chương trình hành động Một sức khỏe (National One Health Action Plan) trong việc kiểm soát bệnh ấu trùng giun chó lây sang người.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được quy mô mẫu lớn và kết quả phân tử chuẩn xác, công trình tồn tại một số giới hạn học thuật nhất định:

1. Phạm vi không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung tại 6/13 tỉnh thành ĐBSCL, chưa bao quát toàn diện các tiểu vùng sinh thái ngập mặn ven biển hoặc biên giới Tây Nam.
2. Kỹ thuật chẩn đoán miễn dịch: Chưa kết hợp xét nghiệm huyết thanh học ELISA phát hiện kháng nguyên bài tiết/bài xuất (ES antigens) của ấu trùng giun đũa giai đoạn tiềm miên trong mô.
3. Đánh giá tình trạng kháng thuốc: Chưa tiến hành giải trình tự gen mã hóa thụ thể $\beta$-tubulin hoặc thụ thể acetylcholine nicotinic để sàng lọc các đột biến điểm liên quan đến tính kháng thuốc tẩy giun nhóm benzimidazole hoặc imidazothiazole.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối cần tập trung vào 4 hướng chiến lược:

• Điều tra dịch tễ học huyết thanh học song song trên quần thể người sống chung với chó nhiễm A. ceylanicum và Toxocara canis.
• Ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) hoặc Metabarcoding để phân tích hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiome) dưới tác động của sự xâm nhiễm giun tròn.
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế ức chế miễn dịch của kháng nguyên giun móc đối với hệ thống miễn dịch bẩm sinh của vật chủ.
• Thử nghiệm lâm sàng các hoạt chất sinh học thảo dược bản địa có khả năng kháng ký sinh trùng đường tiêu hóa.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Thiết lập bộ dữ liệu chuẩn mực đầu tiên về dịch tễ học phân tử giun tròn chó tại ĐBSCL; bổ sung dữ liệu chuỗi gen ITS-1 và cox-1 lên ngân hàng gen quốc tế GenBank, mở ra hướng trích dẫn khoa học cao cho các nghiên cứu thú y nhiệt đới.
• Chuyển đổi ngành Thú y: Thay đổi nhận thức của mạng lưới bác sĩ thú y thực hành từ điều trị triệu chứng sang chẩn đoán phân tử và phòng ngừa chủ động theo chu kỳ sinh học 27,7 ngày.
• Ảnh hưởng chính sách y tế công cộng: Cung cấp bằng chứng thực địa rõ nét thúc đẩy cơ quan quản lý ban hành các quy định nghiêm ngặt về quản lý chó thả rông, vệ sinh môi trường công cộng và an toàn sinh học vật nuôi.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh giun móc và giun đũa cho hàng triệu người dân khu vực ĐBSCL, đặc biệt là trẻ em và người lao động nông nghiệp thường xuyên tiếp xúc với đất cát ô nhiễm trứng ký sinh trùng.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận nguồn dữ liệu dịch tễ học tin cậy, quy trình mổ khám chuẩn hóa và kỹ thuật PCR-RFLP để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ký sinh trùng: Bổ sung tư liệu thực tiễn và hình ảnh vi thể, đại thể chất lượng cao vào giáo trình giảng dạy Bệnh lý học thú y và Dịch tễ học thú y.
• Bác sĩ thú y lâm sàng và cơ sở điều trị thú nhỏ: Nắm vững phác đồ sử dụng Pyrantel (120–140 mg/kg) và Levamisole (180 mg/kg) cùng lịch trình can thiệp định kỳ hiệu quả.
• Cơ quan quản lý Y tế và Nông nghiệp: Có cơ sở dữ liệu xác thực để hoạch định chính sách phòng ngừa dịch bệnh lây truyền từ động vật sang người một cách bền vững.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết động lực học ký sinh trùng - vật chủ thông qua việc xác lập phương trình hồi quy tuyến tính $Y = 11.005X$ liên kết mật độ bài xuất trứng ($EPG$) với số lượng giun móc cái thực tế (A. caninum), giải quyết bài toán ước lượng quần thể ký sinh trùng không xâm lấn trong điều kiện nhiệt đới ĐBSCL.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào? So với nghiên cứu hình thái đơn thuần của Trịnh Văn Thịnh (1963) hay Lê Hữu Khương (2005), công trình đã chuẩn hóa kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP sử dụng các enzyme cắt giới hạn (BsuRI, TaqI, HinfI) trên vùng gen ITS-1 và giải trình tự gen ty thể cox-1, cho phép phân biệt chính xác 100% các loài giun móc có hình thái tương đồng (A. caninum, A. ceylanicum, A. braziliense).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Đó là tỷ lệ nhiễm ghép đa loài ở mức rất cao và sự khẳng định di truyền rằng chủng Ancylostoma ceylanicum ký sinh trên chó tại ĐBSCL có độ tương đồng hoàn toàn với các phân lập trên người tại Malaysia và Thái Lan, minh chứng chó là ổ chứa trực tiếp đe dọa sức khỏe cộng đồng.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Có. Luận án cung cấp chi tiết chu kỳ nhiệt PCR, thành phần hóa chất phản ứng mix, trình tự cặp mồi, danh mục enzyme cắt hạn chế, quy trình mổ khám tử thiết và quy trình nuôi cấy ấu trùng L1–L3 in vitro với đầy đủ thông số nhiệt độ, ẩm độ và thời gian can thiệp.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được vạch ra như thế nào? Tập trung vào ba mũi nhọn: (1) Dịch tễ học phân tử toàn diện Một sức khỏe trên người và động vật tại 13 tỉnh ĐBSCL; (2) Giải mã hệ gen kháng thuốc (anthelmintic resistance genomics); (3) Phát triển que thử chẩn đoán nhanh kháng nguyên tại chỗ (lateral flow immunoassay) phục vụ thú y thực địa.

---

Kết luận

Công trình tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Chúc đã mang lại những đóng góp nền tảng cho khoa học thú y và y tế công cộng Việt Nam:

1. Xác lập bức tranh dịch tễ học toàn diện: Khảo sát trên quy mô lớn ($n = 1.727$ mẫu phân, $n = 1.152$ chó mổ khám), xác định tỷ lệ nhiễm giun tròn chung là 62,77% (phân) và 71,70% (mổ khám), phát hiện 8 loài giun tròn thuộc 6 giống với ưu thế tuyệt đối của Ancylostoma caninum (69,97%).
2. Đột phá sinh học phân tử: Ứng dụng thành công PCR-RFLP và giải trình tự gen ITS-1, cox-1, định danh chính xác 5 loài giun tròn nguy hiểm và chứng minh mối liên hệ di truyền quốc tế giữa chủng A. ceylanicum tại ĐBSCL với các chủng gây bệnh trên người tại Đông Nam Á.
3. Mô hình hóa định lượng: Xây dựng thành công phương trình hồi quy tuyến tính $Y = 11.005X$ dự báo số lượng giun móc cái trong ruột từ chỉ số trứng $EPG$ trong phân.
4. Hoàn thiện chu trình sinh học: Xác định thời gian hoàn thành vòng đời của A. caninum là 27,7 ngày trong điều kiện tự nhiên ĐBSCL, cung cấp mắt xích the chốt cho các phác đồ dự phòng.
5. Làm rõ cơ chế bệnh học và điều trị: Phân tích toàn diện bệnh tích hoại tử vi thể, hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu ái toan, chứng minh tình trạng thiếu máu nhược sắc trên vật chủ và xác nhận hiệu lực tẩy sạch 96,5%–100% của Pyrantel (120–140 mg/kg) và Levamisole (180 mg/kg).
6. Thúc đẩy tiếp cận Một sức khỏe: Đặt nền móng khoa học vững chắc cho các chương trình kiểm soát bệnh truyền lây từ động vật sang người, bảo vệ sức khỏe vật nuôi và an toàn y tế cộng đồng trên phạm vi quốc gia và quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN THỊ CHÚC MSHV: P1014006 NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ BỆNH GIUN TRÒN ĐƢỜNG TIÊU HÓA TRÊN CHÓ TẠI MỘT SỐ TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ NGÀNH: 62 64 01 02 CẦN THƠ, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ NGUYỄN THỊ CHÚC NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ BỆNH GIUN TRÒN ĐƢỜNG TIÊU HÓA TRÊN CHÓ TẠI MỘT SỐ TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: BỆNH LÝ HỌC VÀ CHỮA BỆNH VẬT NUÔI MÃ NGÀNH: 62 64 01 02 CÁN BỘ HƢỚNG DẪN PGS. NGUYỄN VĂN DIÊN CẦN THƠ, 2022 LỜI CẢM TẠ Trong suốt quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ, động viên của gia đình, thầy cô, bạn bè, các bạn sinh viên, cùng một số cơ quan tổ chức và cũng đã hoàn thành luận án. Xin gửi lòng tri ân đến ba mẹ cùng anh chị em trong gia đình thân yêu luôn là nguồn động lực thúc đẩy tôi nỗ lực và phấn đấu. Cảm ơn chồng đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi có thời gian học tập thật tốt.

Tất cả những ngƣời thân yêu nhất đã dành cho tôi tất cả tình yêu, sự khuyến khích và ủng hộ tôi trong chặng đƣờng học tập và hoàn thành luận án tiến sĩ. Xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy PGS. Nguyễn Văn Diên đã tận tình hƣớng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi cũng không thể nào quên sự ủng hộ và hƣớng dẫn tận tình của cô Nguyễn Hồ Bảo Trân, Bộ môn Thú y, Khoa Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ, trong suốt thời gian thực hiện luận án.

Tôi luôn luôn ghi nhớ công ơn và tình cảm của PGS.TS Nguyễn Hữu Hƣng là ngƣời thầy luôn dõi theo và nâng đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận án. Đặc biệt, thầy là ngƣời truyền cho tôi lòng nhiệt huyết và niềm đam mê khoa học, khơi dậy trong tôi sự tự tin, nỗ lực, cố gắng không ngừng và không chùn bƣớc trƣớc những khó khăn trong suốt thời gian thực hiện luận án tiến sĩ. Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám Hiệu Trƣờng Đại học Cần Thơ, Khoa Nông Nghiệp, Khoa Sau Đại học, Ban lãnh đạo Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ Sinh học luôn quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành tiến trình học tập và nghiên cứu. Xin ghi nhớ công ơn của quý Thầy, Cô Khoa Nông nghiệp đã hết lòng truyền đạt những kinh nghiệm và kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian học.

Xin cảm ơn và chia sẻ nghiên cứu này đến các bạn, các em sinh viên Bộ môn Thú Y, khoa Nông nghiệp; phòng thí nghiệm Sinh học phân tử của Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ Sinh học, Đại học Cần Thơ. Các anh, chị, bạn nghiên cứu sinh, học viên cao học và các em sinh viên Đại học đã đồng hành cùng tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu; đã chia sẻ những khó khăn, khuyến khích và động viên tôi trong suốt thời gian qua. Các cán bộ Chi cục Chăn nuôi Thú y tỉnh, trạm Chăn nuôi Thú y huyện, các hộ chăn nuôi chó ở tỉnh An Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Sóc i Trăng, Kiên Giang và thành phố Cần Thơ đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong việc thu thập mẫu. Xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu trƣờng Cao đẳng Cơ điện và Nông nghiệp Nam Bộ, Ban Giám Hiệu trƣờng Đại học Tây Đô, Ban Chủ nhiệm Khoa Sinh học ứng dụng, trƣờng Đại học Tây Đô đã tạo điều kiện để tôi đƣợc tham gia học tập nâng cao trình độ chuyên môn, các bạn đồng nghiệp đã không ngừng động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu.

Cuối cùng xin kính chúc tất cả mọi ngƣời thật nhiều sức khỏe, hạnh phúc và thành công! Nguyễn Thị Chúc ii TÓM LƢỢC Đề tài đƣợc thực hiện nhằm nghiên cứu dịch tễ học và biện pháp phòng trị bệnh giun tròn đƣờng tiêu hóa trên chó tại một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Qua phƣơng pháp kiểm tra 1.727 mẫu phân và mổ khám 1.152 con chó để tìm sự hiện diện giun tròn trên chó tại 6 tỉnh, thành nhƣ: An Giang, Đồng Tháp, Bến Tre, Sóc Trăng, Kiên Giang và TP. Tỷ lệ nhiễm giun tròn qua xét nghiệm phân ở các tỉnh khảo sát từ năm 2014-2018 là 62,77%, và qua mổ khám 71,70%. Có 8 loài giun tròn đƣợc tìm thấy thuộc 6 giống là Ancylostoma caninum, Ancylostoma ceylanicum, Ancylostoma braziliense, Uncinaria stenocephala, Toxocara canis, Toxascaris leonina, Trichocephalus vulpis và Spirocerca lupi.

caninum tỷ lệ nhiễm cao nhất (69,97%). Tỷ lệ nhiễm giun tròn giảm theo tuổi chó; chó từ 1-12 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (66,48%), kế đến là chó 13-24 tháng tuổi (62,33%) và giảm thấp ở chó >24 tháng (55%). Chó nội và lai có tỷ lệ nhiễm 72,59%, cao hơn chó ngoại (51,20%), chó nuôi theo phƣơng thức thả rông có tỷ lệ nhiễm (78,06%) cao hơn nuôi nhốt (44,54%). Mùa mƣa chó nhiễm cao hơn (74,30%) mùa nắng (52,12%).

Phƣơng thức vệ sinh tắm chải và định kỳ tẩy trừ làm hạn chế tỷ lệ nhiễm giun tròn. Có mối tƣơng quan giữa số trứng giun A. caninum trong một gram phân và tổng số giun cái trong cơ thể chó theo phƣơng trình hồi quy Y= 11. Định danh giun tròn bằng kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP và giải trình tự gene ITS-1, cox-1 đã phát hiện 5 loài A.

Phân tích cây phả hệ thì A. caninum ở vùng ĐBSCL có quan hệ di truyền gần gũi với A. caninum ở Trung Quốc (KJ840827) và vùng hạ lƣu sông Mekong (LC177194). ceylanicum tại vùng ĐBSCL có quan hệ di truyền gần gũi với A.

ceylanicum có nguồn gốc trên ngƣời ở vùng Đông Nam Á (Malaysia và Thái Lan). lupi và loài T. canis có độ tƣơng đồng cao lần lƣợt là 97,2% và 99%-100 % so với các mẫu tham chiếu cùng loài. Thời gian hoàn thành vòng đời của A.

caninum là 27,7 ngày. caninum có triệu chứng gầy ốm, tiêu chảy có máu, nôn mửa. Ở niêm mạc ruột xuất huyết, thành ruột non bị bong tróc lẫn với máu và dịch ruột. Các tế bào niêm mạc ruột bong tróc, lông nhung ruột bị đứt nát, tăng bạch cầu ái toan ở các ổ viêm.

Số lƣợng hồng cầu, hàm lƣợng huyết sắc tố và tỷ khối hồng cầu giảm; số lƣợng bạch cầu tăng so với chó không nhiễm. iii Thuốc B (pyrantel) liều 120 -140 mg/kg thể trọng và thuốc A (levamisol) liều 180mg/kg thể trọng, có hiệu quả cao trong tẩy trừ giun móc và giun đũa sau 5-10 ngày. Từ khóa: chó, ĐBSCL, giun đũa, giun móc, giun thực quản iv ABSTRACT The study was carried out to study the epidemiology and prevention measures of gastrointestinal roundworm disease in dogs in some provinces of the Mekong Delta. Through testing 1727 stool samples and dissecting 1152 dogs to find the presence of roundworms in dogs in 6 provinces and cities such as: An Giang, Dong Thap, Ben Tre, Soc Trang, Kien Giang and Can Tho City.

The rate of roundworm infection in surveyed areas from 2014-2018 was 62.77% and through dissection was 71. There are 8 species of roundworms, belonged to 6 genera: Ancylostoma caninum, Ancylostoma ceylanicum, Ancylostoma braziliense, Uncinaria stenocephala, Toxocara canis, Toxascaris leonina, Trichocephalus vulpis and Spirocerca lupi. caninum has the highest infection rate of 69. The prevalence of roundworm infections in dogs decreased by age.

Dogs from 1-12 months old had the highest infection rate (66.48%), followed by dogs 13-24 months old (62.33%) and the lowest one was in dogs >24 months (55%). Domestic and crossbred dogs had the infection rate of 72.59% that was higher than foreign dogs (51.20%), free- ranging dogs had a higher infection rate (78.06%) than in captivity dogs (44. Roundworm infection was recorded higher in rainy season (74.30%) than in dry season (52. The method of cleaning, bathing, and periodically deworming reduced the rate of roundworm infection.

There was a correlation between the number of A. caninum worm eggs in one gram of feces and the total number of female worms in the dog's body according to the regression equation Y= 11.005X Molecular identification of roundworms were performed by using PCR, PCR-RFLP techniques. ITS-1, cox-1 gene sequencing, detected 5 species of ITS-1 and cox-1 gene were sequenced to confirm the presence of 5 species A. Analysis of the phylogenetic tree showed that A.

caninum in the Mekong Delta had a close relation to A. caninum in China (KJ840827) and the Lower Mekong River (LC177194). ceylanicum in the Mekong Delta is genetically closely related to A. ceylanicum which originated in humans in Southeast Asia (Malaysia and Thailand).

canis showed a high similarity of 97.2% and 99%-100 %, respectively, compared with reference species in Genbank v The life cycle of A. Dogs infected with A. caninum, that had symptoms of emaciation, bloody diarrhea, and vomiting. In the intestinal mucosa hemorrhagic, the wall of the small intestine is sloughed off mixed with blood and intestinal fluid.

Intestinal mucosal cells are sloughed off, intestinal villi are severed, and eosinophils are increased in inflammatory foci. Decreased red blood cell count, hemoglobin content and red blood cell mass; white blood cell count increased compared with uninfected dogs. Drug B (pyrantel) at a dose of 120-140 mg/kg body weight and drug A (levamisole) at a dose of 180 mg/kg body weight, are highly effective in eradicating hookworms and roundworms after 5-10 days. Keywords: dog, Mekong Delta, Ancylostoma, Toxocara canis, Spirocerca lupi vi CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Chúc với sự hƣớng dẫn của PGS.TS Nguyễn Văn Diên.

Các số liệu và kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố bởi tác giả khác trong bất kỳ công trình nào trƣớc đây. Ngƣời hƣớng dẫn khoa học Tác giả luận án PGS.TS NGUYỄN VĂN DIÊN NGUYỄN THỊ CHÚC vii MỤC LỤC Trang LỜI CẢM TẠ. v LỜI CAM ĐOAN. vii MỤC LỤC.

viii DANH SÁCH HÌNH. xii DANH SÁCH BẢNG. xiv CHƢƠNG 1 GIỚI THIỆU .1 Tính cấp thiết của đề tài .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Ý nghĩa khoa học .4 Ý nghĩa thực tiễn .5 Những đóng góp mới của luận án. 2 CHƢƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Tình hình nghiên cứu về bệnh giun tròn ở chó trên thế giới và trong nƣớc .1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới .2 Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc .2 Phân loại các loài giun tròn ký sinh đƣờng tiêu hóa chó .1 Vị trí của giun móc (Hookworm) trong hệ thống phân loại .2 Vị trí của giun đũa (Roundworm) trong hệ thống phân loại.3 Vị trí của giun tóc trong hệ thống phân loại .3 Đặc điểm sinh học của các loài giun tròn 15 2.