Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KIỂU TỔ CHỨC “DẠY HỌC THEO GÓC” TRONG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH. Dạy học theo góc 1. Khái niệm dạy học theo góc Dạy học theo góc là mô hình dạy học theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau. Mục tiêu của dạy học theo góc Mục tiêu của dạy học theo góc là khai thác sử dụng các chức năng của bán cầu não trái và bán cầu não phải.
Mỗi học sinh thường có phong cách học khác nhau, có học sinh có năng lực phân tích, (nghiên cứu tài liệu, đọc sách để rút ra kết luận hoặc thu nhận kiến thức); có học sinh có năng lực quan sát (quan sát người khác làm, quan sát qua hình ảnh để rút ra kết luận hoặc thu nhận kiến thức); có học sinh thích học qua trải nghiệm (khám phá, làm thử để rút ra kết luận hoặc thu nhận kiến thức). Phong cách học của học sinh Để đáp ứng mục tiêu của dạy học theo góc, đòi hỏi giáo viên phải thiết kế được các nhiệm vụ nhằm kích thích các phong cách học khác nhau, đảm bảo cho 5 học sinh học sâu, học thoải mái. Do vậy, tương ứng với các phong cách học của học sinh thì giáo viên cũng cần có các phong cách dạy kích thích hoạt động tự chủ của người học. Phong cách dạy của giáo viên 1.
Đặc điểm của dạy học theo góc Khi tổ chức dạy học theo góc, chúng ta đã tạo ra một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể. Quá trình học được chia làm các góc (khu vực) bằng cách phân chia nhiệm vụ và tư liệu học tập, học sinh có thể độc lập lựa chọn cách thức học tập riêng trong nhiệm vụ chung. Học sinh biết góc nào đang sẵn sàng và cần làm gì khi hoàn thành nhiệm vụ. Tất cả đều được tổ chức tạo ra một bầu không khí nhẹ nhàng và không ồn ào.
Việc phân chia nhiệm vụ theo góc được cụ thể hóa và thực hiện thống nhất giữa giáo viên và học sinh trong mỗi giờ học. Do đó, để tổ chức tốt học theo góc cần có không gian lớp học đảm bảo. Học theo góc kích thích học sinh tích cực hoạt động và thông qua hoạt động mà học tập. Các tư liệu và nhiệm vụ học tập cần tạo ra những thử thách và các tư liệu cần được giáo viên lựa chọn và thẩm định một cách nghiêm túc.
Mục đính là để học sinh tích cực khám phá các giới hạn của kiến thức đã có trong việc giải quyết các nhiệm vụ đặt ra. Thông qua việc nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, thu thập các dữ kiện, người học sẽ tiến bộ thông qua các hoạt động. Học theo góc phải thể hiện sự đa dạng, đáp ứng nhiều phong cách học khác nhau. Các hoạt động của học sinh trong học theo góc phải có tính đa dạng cao về nội dung và hình thức.
Trong mỗi góc đều có những hoạt động khác nhau, từ dễ đến khó, do đó học sinh có sở thích và năng lực khác nhau, nhịp độ học tập và 6 phong cách học khác nhau đều có thể tự tìm cách để thích ứng và thể hiện năng lực của mình. Điều này cho phép giáo viên giải quyết vấn đề đa dạng trong nhóm, đáp ứng được hứng thú, học sinh có cơ hội thể hiện được năng lực của mình. Dạy học theo góc phải hướng tới việc học sinh được thực hành, khám phá và thử nghiệm qua mỗi hoạt động. Khi thực hiện nhiệm vụ tại các góc, học sinh sẽ cuốn hút vào việc học tập tích cực, không chỉ với việc thực hành các nội dung học tập mà còn khám phá cơ hội học tập mới mẻ: cơ hội khám phá, thực hành; cơ hội mở rộng, phát triển, sáng tạo (thí nghiệm mới, bài viết mới,…); cơ hội đọc hiểu các nhiệm vụ và các bảng hướng dẫn của giáo viên; cơ hội cho mỗi cá nhân tự áp dụng, tự khẳng định, tự phát triển năng lực của mình cũng như năng lực hợp tác học tập với nhau;… Trong đó, việc trải nghiệm và khám phá có nhiều cơ hội được phát huy hơn, học sinh sẽ có cảm giác gần gũi với tư liệu học tập.
Điều kiện áp dụng dạy học theo góc - Học theo góc đòi hỏi không gian lớp học rộng với số lượng HS vừa phải. - Cần nhiều thời gian cho hoạt động học tập. - Không phải bài học/nội dung nào cũng áp dụng được phương pháp học theo góc. - Đòi hỏi giáo viên phải có kinh nghiệm trong việc tổ chức, quản lý và giám sát hoạt động học tập cũng như đánh giá được kết quả học tập của HS.
- Lớp học trang bị đầy đủ các thiết bị dạy học hiện đại, tư liệu học tập cần thiết cho hoạt động dạy và học. Loại kiến thức áp dụng đối với dạy học theo góc Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả dạy học theo góc là giáo viên phải biết lựa chọn nội dung kiến thức phù hợp với đặc điểm dạy học theo góc. Trong nội dung Vật lí ở phổ thông, các nội dung kiến thức sau có thể tổ chức dạy học theo góc môt cách thuận lợi: - Kiến thức về các định luật Vật lí (vừa rút ra được từ con đường thực nghiệm, vừa được xây dựng theo con đường suy luận lý thuyết). - Kiến thức về những ứng dụng kĩ thuật của Vật lí.
7 - Ngoài ra, một số kiến thức khác trong chương trình Vật lí có sự hỗ trợ đắc lực của công nghệ thông tin (như các phần mềm dạy học). Ví dụ: Chuyển động của vật bị ném (xiên, ngang),… 1. Các giai đoạn tổ chức một tiết dạy học theo góc Giai đoạn 1. Sắp xếp không gian lớp học - Bố trí góc/khu vực học tập phù hợp với nhiệm vụ, hoạt động học tập và phù hợp với không gian lớp học.
Việc này cần tiến hành trước khi có tiết học. - Đảm bảo có đủ tài liệu phương tiện, đồ dùng học tập cần thiết ở mỗi góc. - Lưu ý đến lưu tuyến di chuyển giữa các góc. Giới thiệu bài học/nội dung học tập và các góc học tập - Giới thiệu tên bài học/nội dung học tập; Tên và vị trí các góc.
- Nêu sơ lược nhiệm vụ mỗi góc, thời gian tối đa thực hiện nhiệm vụ tại các góc. - Dành thời gian cho HS chọn góc xuất phát , GV có thể điều chỉnh nếu có quá nhiều HS cùng chọn một góc. - GV có thể giới thiệu sơ đồ luân chuyển các góc để tránh lộn xộn. Khi HS đã quen với phương pháp học tập này, GV có thể cho HS lựa chọn thứ tự các góc (xem sơ đồ dưới đây).
Hình mô phỏng hướng luân chuyển thứ tự các góc Giai đoạn 3. Tổ chức cho HS học tập tại các góc - HS có thể làm việc cá nhân, cặp hay nhóm nhỏ tại mỗi góc theo yêu cầu của hoạt động. 8 - GV cần theo dõi, phát hiện khó khăn của HS để hướng dẫn, hỗ trợ kịp thời. - Nhắc nhở thời gian để HS hoàn thành nhiệm vụ và chuẩn bị luân chuyển góc.
Tổ chức cho HS trao đổi và đánh giá kết quả học tập (nếu cần) Thời gian học tập: Việc học theo góc không chỉ tính đến thời gian học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập mà GV cần tính đến thời gian GV hướng dẫn giới thiệu, thời gian HS lựa chọn góc xuất phát, thời gian HS luân chuyển góc,… Không gian lớp học : Nếu không gian lớp học quá nhỏ sẽ khó có thể bố trí các góc/khu vực học tập riêng biệt. - Sĩ số : Nếu số lượng học sinh quá đông thì GV sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức và quản lý các hoạt động học tập của HS ở mỗi góc. - Ý thức và khả năng học độc lập của học sinh : Mức độ tự định hướng và mức độ học độc lập của học sinh như thế nào chỉ có thể trả lời một cách thỏa đáng khi tổ chức cho HS học theo góc. Khả năng tự định hướng, tính tự giác của học sinh càng cao thì việc tổ chức lớp học theo góc càng thuận tiện.
Sự khác nhau giữa dạy học theo khái niệm truyền thống và dạy học theo góc Với dạy học theo quan điểm truyền thống, giáo viên là chủ thể, là tâm điểm, học sinh là khách thể. Với dạy học theo góc kế hoạch dạy học được thiết kế sao cho hoạt động học của trò được chú trọng nhiều hơn trong đó nhấn mạnh đến các phong cách học khác nhau, giáo viên giữ vai trò là người hướng dẫn để học sinh lĩnh hội tri thức. So sánh dạy học theo góc và dạy học truyền thống 9 Ưu điểm của kiểu tổ chức dạy học theo góc là rất chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn, coi trọng việc tự học tự khám phá, coi trọng sự hứng thú và coi trọng sự phù hợp của nhịp độ học, phong cách học của học sinh. Đối với kiểu dạy học truyền thống ta có thể tổ chức dạy học cho bất kì bài học nào.
Nhưng kiểu tổ chức dạy học theo góc thì cần lựa chọn nội dung kiến thức phù hợp, có đủ phương tiện dạy học để tổ chức cho học sinh học theo các phong cách học khác nhau. Các nhiệm vụ và hình thức học tập được thay đổi tại các góc tạo hứng thú và kích thích tính tích cực của học sinh, bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh. Giáo viên có nhiều thời gian để hỗ trợ cá nhân. Để đảm bảo dạy đúng theo phân phối chương trình giáo viên cần căn cứ vào nội dung kiến thức để xây dựng kế hoạch dạy học theo góc cho cả bài hoặc có thể một đơn vị kiến thức trọng tâm nào đó trong bài.
Dạy học theo góc bên cạnh những ưu điểm vẫn còn một số hạn chế nhất định. Không gian lớp học là một vấn đề cần quan tâm khi tổ chức dạy học theo góc. Giáo viên cần thiết kế số góc phù hợp với không gian lớp học. Cần nhiều thời gian cho hoạt động học tập, giáo viên cần nhiều thời gian cho việc chuẩn bị, thiết kế nhiệm vụ học tập, phương tiện đồ dùng học tập cho mỗi góc.
Tuy nhiên khi triển khai dạy học theo góc, buộc giáo viên và học sinh cần thay đổi cách dạy, cách học và cách kiểm tra đánh giá.