Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VẬT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Các hình thức tổ chức dạy học môn vật lí ở trường phổ thông 1. Định nghĩa hình thức tổ chức dạy học Trong một số tài liệu về lí luận dạy học đã có nhiều tác giả đưa ra định nghĩa về HTTCDH: Theo Nguyễn Quang Đông thì “HTTCDH là một thành tố trong cấu trúc của quá trình dạy học.
HTTCDH là cách tổ chức sắp xếp và tiến hành quá trình dạy học. Nó còn được coi là cách sắp xếp tổ chức các biện pháp sư phạm thích hợp, nó thay đổi tùy theo mục đích, nhiệm vụ dạy học, mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh, quan hệ giữa học sinh với nhau, theo số lượng người học, theo không gian diễn ra quá trình dạy học, theo cơ sở vật chất, thiết bị kĩ thuật phục vụ cho quá trình dạy học [10]. Còn theo Lê Công Triêm thì “HTTCDH là những hình thức lớn của dạy học, được tổ chức theo những cấu trúc xác định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Đó là hình thái bên ngoài của PPDH” [26].
Trong giáo trình Lí luận dạy học của Nguyễn Văn Tuấn thì cho rằng: “HTTCDH là cách thức tổ chức, sắp xếp và tiến hành các buổi dạy học” [29]. Từ các ý kiến trên có thể đưa ra định nghĩa về HTTCDH như sau: “HTTCDH là sự biểu hiện bên ngoài của hoạt động dạy học, là sự sắp xếp, tổ chức và tiến hành quá trình dạy học, ở một thời điểm và tại một địa điểm xác định, với những phương pháp sư phạm và phương tiện dạy học cụ thể để thực hiện nhiệm vụ dạy học”. Mối quan hệ giữa hình thức tổ chức dạy học với các yếu tố khác của hoạt động dạy học Việc xác định các HTTCDH phải phù hợp với phương pháp, mục tiêu, nội dung, điều kiện và PTDH, đối tượng HS. Giữa HTTCDH và các yếu tố của hoạt động dạy học có tác dụng tương hỗ với nhau nên việc lựa chọn HTDH phải căn cứ vào những yếu tố này.
Căn cứ vào mục tiêu học tập HTTCDH phải phù hợp với mục tiêu học tập của HS. Có ba nhóm mục tiêu là: mục tiêu về kiến thức, mục tiêu về kĩ năng và mục tiêu về thái độ. Căn cứ vào nội dung dạy học Nội dung dạy học quyết định đến PPDH và do đó ảnh hưởng đến việc xác định hình thức tổ chức dạy học. Đối với những nội dung dễ vừa sức, GV có thể tổ chức cho HS học cá nhân bằng cách tự đọc SGK để nắm kiến thức, HS có thể học ở nhà một mình.
Hình thức tổ chức học tập này tiết kiệm được thời gian lên lớp để dành cho những hoạt động học tập khác ở lớp học. Mặt khác, hình thức này cũng giúp cho HS rèn luyện được tính tự lực trong học tập. Đối với những nội dung có thể gây ra nhiều ý kiến khác nhau, GV có thể tổ chức cho HS học theo nhóm. Hình thức này tạo điều kiện cho HS được trao đổi thảo luận với nhau.
Hình thức này có ưu điểm là rèn luyện cho HS khả năng trình bày vấn đề và đưa ra lập luận để bảo vệ ý kiến của mình nhưng cũng có nhược điểm là có thể làm cho tiến trình dạy học diễn ra không đúng tiến độ. Đối với những nội dung phức tạp khó, GV nên tổ chức cho HS học theo lớp. Hạn chế của hình thức này là ít phát huy được tính tích cực của HS và GV không nắm được hết các quan niệm của HS trong quá trình dạy học. Căn cứ vào điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp Điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng dạy học nói chung và việc xác định HTTCDH nói riêng.
Do vậy, yếu tố này cần phải được xét đến trong việc xác định HTTCDH. Hiện nay, các trường đều được trang bị tương đối đầy đủ các đồ dùng dạy học, thiết bị thí nghiệm vật lí, máy vi tính, máy chiếu vật thể 3D, projector. Đây là điều kiện thuận lợi giúp GV có thể sử dụng các phương tiện này để trực quan hóa các hoạt động nhận thức cho HS. Căn cứ vào phương pháp dạy học PPDH có ảnh hưởng rất lớn đến HTTCDH.
Đối với mỗi PPDH có thể áp dụng nhiều HTDH khác nhau và ngược lại. Cả hai yếu tố này có vai trò hỗ trợ nhau để giúp GV hoàn thành tốt các mục tiêu dạy học đã đặt ra. Căn cứ vào đối tượng học sinh HS trong một lớp học, một trường học thuộc nhiều đối tượng khác nhau về khả năng học tập, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng vận dụng kiến thức… Do vậy, một HTTCDH nào đó có thể phù hợp với đối tượng HS này nhưng lại không phù hợp với đối tượng HS kia. Do vậy, việc phân loại đối tượng HS là để cho việc tổ chức hoạt động dạy học có hiệu quả hơn.
Phân loại các hình thức tổ chức dạy học Có nhiều cách phân loại các HTTCDH vật lí, tùy theo mối quan hệ của việc dạy học có tính tập thể hay cá nhân, mức độ tính tự lực nhận thức của HS, vai trò chỉ đạo của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm, thời gian tổ chức. mà có thể phân loại HTTCDH thành nhiều loại khác nhau: [22], [23] - Dựa theo thành phần học sinh, có thể chia HTTCDH thành hình thức tự học cá nhân, hình thức lên lớp, hình thức dạy học theo nhóm (trong một lớp có nhiều nhóm), hình thức giúp đỡ riêng… - Dựa theo mục đích của việc học, có thể chia thành: hình thức nghiên cứu kiến thức mới, hình thức luyện tập, hình thức thực hành, hình thức thảo luận và xêmina, hình thức nghiên cứu khoa học,… - Dựa theo địa điểm, vị trí tổ chức dạy học, có hình thức làm việc ở lớp, làm việc trong phòng thí nghiệm, hình thức tham quan ở nhà máy, công trường… - Dựa vào phương tiện tổ chức dạy học, thông qua các phương tiện, công cụ, thiết bị hỗ trợ việc dạy học, nhất là các phương tiện điện tử, mạng Internet… có các hình thức như: thực hành, nghiên cứu sáng tạo một sản phẩm, E-learning… Cách phân loại các HTTCDH trên đây chỉ mang tính chất tương đối. Mỗi HTTCDH đều có thể mang một phần nội dung của một số HTTCDH khác. Chẳng hạn như HTTCDH theo nhóm có thể được thực hiện ở phòng thí nghiệm, phòng bộ môn…; HTTCDH theo lớp có thể được thực hiện trong tiết nghiên cứu kiến thức mới, trong tiết ôn tập củng cố, trong tiết sinh hoạt nói chuyện chuyên đề… [22], 23].
Để thực hiện nhiệm vụ dạy học ở trường phổ thông, hoạt động dạy học được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong dạy học vật lí ở trường phổ thông hiện nay, người ta thường sử dụng những HTTCDH sau: [22] - Bài lên lớp: đây là hình thức dạy học cơ bản và phổ biến nhất, GV lên lớp và trình bày nội dung kiến thức của một tiết, một bài với cùng một thời lượng, cùng PPDH. - Tham quan ngoại khóa: hình thức này ít được quan tâm tổ chức ở các trường phổ thông hiện nay vì đòi hỏi kinh phí tổ chức cao, hoạt động này chỉ phổ biến ở các trường quốc tế, các trường dân lập có cách thức đào tạo tiên tiến. Qua tham quan ngoại khóa, tổ chức các buổi hội thảo, nghiên cứu các thí nghiệm vật lí…HS có thể học tập thêm nhiều điều mới mẻ.
- Tự học ở nhà: với hình thức này HS có thể thực hiện được rất nhiều nhiệm vụ như: học bài, làm bài tập, làm thí nghiệm, nghiên cứu tài liệu, chuẩn bị bài mới… Hình thức này đòi hỏi tính nỗ lực, tự giác, chủ động học tập của HS rất cao. Theo quan điểm hiện nay thì việc tổ chức dạy học thực chất là tổ chức cho học sinh tự lực hoạt động, thông qua đó mà chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, phát triển năng lực và hình thành thái độ. Trong mỗi hình thức dạy học lại có nhiều cách thức tổ chức hoạt động của học sinh, lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học và trình độ của học sinh. Mỗi hình thức tổ chức hoạt động dạy học có một ưu điểm riêng.
Việc phối hợp khéo léo, hài hòa các HTTCDH sẽ mang lại hiệu quả cao, tạo ra chất lượng toàn diện ở HS. Dạy học ngoại khóa môn vật lí ở trường phổ thông 1. Khái niệm Hoạt động dạy học ngoại khóa là một trong những hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông. Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục chính khóa (nội khóa), được tổ chức có kế hoạch và phương hướng xác định, được tiến hành trên tinh thần tự nguyện của HS dưới sự hướng dẫn của GV nhằm bổ sung và mở rộng kiến thức vật lí, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và sáng tạo của HS.
Hoạt động ngoại khóa (HĐNK) không phải là một khái niệm mới lạ nhưng có thể nói cho đến nay vẫn chưa có sự đầu tư đúng mức cả về phương diện lí thuyết lẫn thực tiễn, chưa xác định rõ về vai trò, nhiệm vụ, tính chất, phân loại, quy trình tổ chức…. Phần nhiều các HĐNK mang tính tự phát, nặng về hình thức, đối phó, chưa thật sự mang tính khoa học, hiệu quả chưa cao. Khi chưa có hình thức tổ chức sinh động, phong phú, hấp dẫn, lôi cuốn HS thì chưa thể phát huy được tính tự giác, chủ động, tích cực tham gia, sáng tạo của HS cũng như hiệu quả của quá trình đào tạo chưa cao, HS chưa được học tập và rèn luyện một cách toàn diện. Ở một số nước người ta chủ trương giảm thời lượng lên lớp và tăng cường các hoạt động giáo dục ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Công trình nghiên cứu gần đây của các nhà giáo dục Mĩ cho thấy những HS thường xuyên tham gia vào các HĐNK thường có thành tích học tập tốt hơn, có hành vi đạo đức tốt hơn, có mối quan hệ và xúc cảm tốt hơn. Do đó hoạt động ngoại khóa vật lí cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đào tạo ở trường phổ thông, nên nghiên cứu và áp dụng dạy học ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông là yêu cầu cần thiết hiện nay. Vai trò của dạy học ngoại khóa vật lí Để hoàn thành tốt mục tiêu dạy học vật lí, GV cần có sự phối hợp hợp lí các hoạt động NK bên cạnh các giờ học chính khóa.