Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm thực vật thành phần hoá học và một số tác dụng sinh học của loài chloranthus japonicus sieb ở việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm thực vật thành phần hoá học và một số tác dụng sinh học của, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Đỗ Thị Oanh
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Thanh Kỳ
• Trường học: Đại học dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược liệu - Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật và Tác Dụng Sinh Học của Chloranthus Japonicus ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. VỊ TRÍ PHÂN LOẠI, ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT CỦA HỌ HOA SÓI (CHLORANTHACEAE) VÀ CHI CHLORANTHUS SW
• 1.2. THÀNH PHẦN HOÁ HỌC CỦA CHI CHLORANTHUS SW
• 1.3. TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CHI CHLORANTHUS SW
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ THỰC VẬT
• 3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 3.3. ĐỘC TÍNH VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY SÓI NHẬT
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chloranthus Japonicus và đặc điểm thực vật

Chloranthus japonicus, hay còn gọi là cây Sói nhật, là một loài thực vật thuộc họ Hoa Sói (Chloranthaceae). Loài này phân bố rộng rãi ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Cao Bằng, Lạng Sơn, và Lào Cai. Cây có đặc điểm hình thái nổi bật với lá hình bầu dục, cụm hoa mọc ở đỉnh cành. Theo y học cổ truyền, cây có nhiều tác dụng như tán hàn, khu phong, và giải độc. Nghiên cứu về loài này không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị dược liệu mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm.

1.1. Đặc điểm hình thái của Chloranthus Japonicus

Cây Sói nhật có thân mọc thẳng, phân nhánh, với lá hình bầu dục, mép có răng cưa. Cụm hoa thường mọc ở đỉnh cành, có màu vàng hoặc xanh, tạo nên vẻ đẹp tự nhiên cho cây. Đặc điểm này không chỉ giúp nhận diện loài mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu.

1.2. Phân bố và môi trường sống của Chloranthus Japonicus

Chloranthus japonicus thường mọc ở các khu vực rừng núi, nơi có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Cây có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam, từ đó tạo ra nguồn dược liệu phong phú cho y học cổ truyền.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu Chloranthus Japonicus

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về Chloranthus japonicus, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài này. Việc thiếu thông tin và tài liệu nghiên cứu có thể ảnh hưởng đến việc ứng dụng thực tiễn của cây trong y học. Hơn nữa, sự biến đổi môi trường và khai thác quá mức cũng đặt ra nguy cơ cho sự tồn tại của loài này.

2.1. Thiếu thông tin về thành phần hóa học

Nhiều nghiên cứu hiện tại vẫn chưa xác định đầy đủ các hợp chất hóa học có trong Chloranthus japonicus. Điều này gây khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả và an toàn của cây khi sử dụng trong y học.

2.2. Nguy cơ từ biến đổi môi trường

Sự thay đổi khí hậu và khai thác rừng có thể ảnh hưởng đến môi trường sống của Chloranthus japonicus. Việc bảo tồn loài này cần được chú trọng để đảm bảo nguồn dược liệu cho thế hệ tương lai.

III. Phương pháp nghiên cứu Chloranthus Japonicus hiệu quả

Để nghiên cứu Chloranthus japonicus, các phương pháp hiện đại như sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định chính xác thành phần hóa học và cấu trúc của các hợp chất trong cây. Đồng thời, các thử nghiệm sinh học cũng được thực hiện để đánh giá tác dụng của cây đối với sức khỏe con người.

3.1. Phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất

Các hợp chất trong Chloranthus japonicus được chiết xuất bằng phương pháp ngâm và phân lập bằng sắc ký. Điều này giúp thu được các hợp chất có hoạt tính sinh học cao, phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Phương pháp thử nghiệm tác dụng sinh học

Các thử nghiệm tác dụng sinh học được thực hiện trên mô hình động vật để đánh giá hiệu quả chống viêm, bảo vệ gan và ức chế enzym HIV-1. Kết quả từ các thử nghiệm này sẽ cung cấp thông tin quan trọng về khả năng ứng dụng của cây trong y học.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của Chloranthus Japonicus

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng Chloranthus japonicus có nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm các terpenoid và flavonoid. Những hợp chất này không chỉ có tác dụng chống viêm mà còn có khả năng bảo vệ gan và ức chế enzym HIV-1. Kết quả này mở ra hướng đi mới cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ cây dược liệu này.

4.1. Tác dụng chống viêm của Chloranthus Japonicus

Các nghiên cứu cho thấy Chloranthus japonicus có tác dụng chống viêm mạnh mẽ, giúp giảm triệu chứng viêm nhiễm và đau nhức. Điều này có thể ứng dụng trong việc điều trị các bệnh lý viêm nhiễm.

4.2. Khả năng bảo vệ gan và chống oxy hóa

Chloranthus japonicus đã được chứng minh có khả năng bảo vệ gan khỏi tổn thương do các tác nhân độc hại. Các hợp chất trong cây giúp giảm thiểu stress oxy hóa, từ đó bảo vệ sức khỏe gan.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu Chloranthus Japonicus

Chloranthus japonicus là một loài thực vật quý giá với nhiều tác dụng sinh học. Nghiên cứu về loài này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen thực vật mà còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm dược liệu mới. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để khai thác tối đa giá trị của cây trong y học hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn Chloranthus Japonicus

Việc bảo tồn Chloranthus japonicus là cần thiết để duy trì nguồn dược liệu quý hiếm. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài này.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc xác định rõ hơn các hợp chất hóa học và tác dụng sinh học của Chloranthus japonicus. Điều này sẽ giúp phát triển các sản phẩm dược phẩm an toàn và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu dược liệu học hiện đại đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa phân loại thực vật học chuẩn xác, phân lập hóa thực vật tiên tiến và thẩm định hoạt tính dược lý thực nghiệm. Luận án tiến sĩ dược học của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Oanh với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hoá học và một số tác dụng sinh học của loài Chloranthus japonicus Sieb. ở Việt Nam" (Chuyên ngành: Dược liệu – Dược học cổ truyền, Mã số: 9720206; thực hiện tại Viện Dược liệu dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phạm Thanh Kỳ và PGS. Lê Việt Dũng) đại diện cho công trình khoa học toàn diện đầu tiên tại Việt Nam khảo sát có hệ thống loài Chloranthus japonicus Sieb. (Sói nhật, họ Hoa sói – Chloranthaceae).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: mặc dù Chloranthus japonicus là loài thảo dược quý phân bố tại vùng Đông Á (Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc) và vùng núi cao Việt Nam (Đà Lạt - Lâm Đồng, Vĩnh Phúc, Kon Tum, Gia Lai), tri thức bản địa ghi nhận vị thuốc có "vị cay, đắng; tính ôn, có tác dụng tán hàn, khu phong, hoạt huyết, hành ứ, giải độc", song nguồn nguyên liệu mọc tự nhiên ở Việt Nam chưa từng được giám định vi học chuẩn hóa, chưa rõ phổ hóa thực vật đặc trưng và thiếu các minh chứng dược lý in vivo/in vitro đạt chuẩn quốc tế.

Nghiên cứu đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết khoa học tương ứng:

1. Câu hỏi 1 (Q1): Đặc điểm hình thái giải phẫu, vi phẫu và đặc tính vi học bột của loài C. japonicus thu hái tại Việt Nam có những sai biệt hình thái học nào phục vụ tiêu chuẩn hóa dược liệu?
   • Giả thuyết 1 (H1): Các đặc điểm vi phẫu thân, rễ, lá và vi học bột cơ quan ngầm mang cấu trúc giải phẫu đặc thù cho phép định danh loài và phân biệt chính xác với các loài khác trong chi Chloranthus.
2. Câu hỏi 2 (Q2): Thành phần hóa học phân lập từ phần trên mặt đất (TMĐ) và rễ cây Sói nhật Việt Nam chứa những nhóm hợp chất thứ cấp nào?
   • Giả thuyết 2 (H2): Loài C. japonicus tại Việt Nam chứa các hợp chất sesquiterpenoid đặc trưng (eudesmane, lindenane dimer/monomer) có giá trị hóa phân loại cao.
3. Câu hỏi 3 (Q3): Cao chiết toàn phần và các hợp chất tinh khiết có thể hiện hoạt tính chống viêm, bảo vệ gan và kháng enzym đích sinh học hay không?
   • Giả thuyết 3 (H3): Dịch chiết biểu hiện tác dụng chống viêm cấp/mạn, bảo vệ tế bào gan chống độc tính paracetamol qua cơ chế chống peroxy hóa lipid và hợp chất tinh khiết ức chế chọn lọc enzym protease HIV-1.

Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp lý thuyết Hóa phân loại học thực vật (Chemotaxonomy), Lý thuyết tương quan cấu trúc - hoạt tính (Structure-Activity Relationship - SAR) và Lý thuyết dược lý thực nghiệm (Experimental Pharmacology). Phạm vi nghiên cứu bao quát mẫu dược liệu thu thập tại Lâm Đồng (tháng 01/2012, tháng 06/2012) và Vĩnh Phúc (tháng 04/2012), lưu trữ tiêu bản chuẩn tại Viện Dược liệu (VDL), Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (NH), Đại học Dược Hà Nội (HNIP) và Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQGHN (HNU).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu phân loại thực vật ghi nhận Robert Brown (1821) là người đầu tiên thiết lập họ Chloranthaceae và xếp vào bộ Piperales. Quan điểm này được chia sẻ bởi Lindley (1836), Engler (1894), Hutchinson (1973) và Cronquist (1981). Đến thập niên 1980–1990, các nghiên cứu thực vật chí châu Á đã mở rộng định vị phân loại: Wu Kuo-Fang (1982) trong Flora Reipublicae Popularis Sinicae xếp họ Chloranthaceae vào bộ Laurales với 3 chi: Sarcandra (2 loài), Chloranthus (13 loài), Hedyosmum (1 loài). Verdcourt B. (1992) trong Flora of Thailand và Liu Tang-Shui (1993) trong Flora of Taiwan cũng đồng thuận vị trí của họ trong bộ Laurales. Tại Việt Nam, từ ghi nhận ban đầu của Loureiro (1790) và Lecomte M.H. (1914) trong Flore Générale de l'Indo-Chine, A. Takhtajan (1987, 1997) đã đề xuất bước chuyển mang tính bước ngoặt khi tách họ Chloranthaceae thành một bộ độc lập là Chloranthales thuộc phân lớp Magnoliidae, lớp Magnoliopsida – quan điểm sau đó được các nhà thực vật học Việt Nam như Võ Văn Chi (1997) và Nguyễn Tiến Bân (2003) tiếp nhận.

Về phương diện hóa thực vật quốc tế, chi Chloranthus đã ghi nhận 398 hợp chất công bố từ 14 loài, trong đó nhóm terpenoid chiếm áp đảo (351 chất, gồm 259 sesquiterpen), theo sau bởi coumarin (12 chất), lignan (8 chất), acid hữu cơ (6 chất) và sterol (5 chất). Loài C. japonicus là đối tượng được khảo cứu phong phú nhất toàn cầu với 104 hợp chất đã công bố (gồm các eudesman sesquiterpen, lindenan monosesquiterpen, lindenan dimer sesquiterpen như shizukaol A–J, chlorajaponilid A–H, và trimer sesquiterpen như trishizukaol A).

Về hoạt tính sinh học, các tranh luận học thuật tập trung vào cơ chế tác dụng đa dạng của các sesquiterpenoid:

• Koike M. et al. (1980) chứng minh dịch chiết và các sesquiterpen lacton (atractylenolid III, chloranthalacton A–F) có độc tính chọn lọc trên tế bào lymphosarcoma L-5178 chuột với giá trị $IC_{50}$ dao động từ 1,0 đến 50 $\mu g/mL$. Wu B. et al. (2007) xác định các lindenan và eudesmane phân lập từ chi Chloranthus gây độc tế bào ung thư cổ tử cung HeLa và ung thư bạch cầu K562.
• Kwon O. et al. (2006) khi nghiên cứu C. japonicus tại Hàn Quốc đã chỉ ra các dimer sesquiterpene gồm shizukaol B, cycloshizukaol A và shizukaol F có khả năng ức chế sự kết dính đồng loại của tế bào HL-60 cảm ứng bởi PMA với giá trị MIC lần lượt là 34,1 nM; 0,9 $\mu M$ và 27,3 nM mà không gây độc tế bào.
• Về tác dụng chống viêm và bảo vệ tế bào gan, Li C.J. et al. (2008) phân lập henriol A và các diterpen henrilabdan A, B, C từ C. henryi thể hiện khả năng bảo vệ gan trên mô hình in vitro ($IC_{50}$ từ 0,09 đến 0,66 $\mu M$). Tag H. et al. (2009) chứng minh dịch chiết lá C. erectus ức chế phù nề chân chuột do carrageenan tối đa sau 3 giờ, tác động vào giai đoạn muộn của quá trình viêm. Luo Y. et al. (2012) làm sáng tỏ cơ chế chống viêm của multislacton A thông qua ức chế giải phóng $\beta$-glucuronidase từ bạch cầu đa nhân chuột.

Công trình của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Oanh định vị chính xác khoảng trống khoa học: lần đầu tiên thiết lập bức tranh hóa thực vật và dược lý hoàn chỉnh cho loài C. japonicus sinh trưởng tại Việt Nam, đối chiếu cấu trúc và hoạt tính với các quần thể C. japonicus tại Trung Quốc và Nhật Bản.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp sâu sắc vào hệ thống lý thuyết Hóa phân loại học (Chemotaxonomy) của phân lớp Magnoliidae. Bằng chứng phân lập thành công 14 hợp chất tinh khiết từ cơ quan sinh dưỡng và cơ quan ngầm của C. japonicus khẳng định rằng các lindenane sesquiterpene lactone và dimer sesquiterpene là chất chỉ thị hóa học (chemomarkers) bất biến của chi Chloranthus, củng cố tính xác đáng của việc tách bộ Chloranthales theo Takhtajan (1987).

Về mặt lý thuyết Dược lý học phân tử, nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm mở rộng mô hình tương quan cấu trúc - hoạt tính (SAR) của các hợp chất sesquiterpene dimer tự nhiên: cấu trúc liên kết ngưng tụ phức tạp của khung lindenan dimer đóng vai trò then chốt trong việc chui sâu vào túi liên kết hoạt động của enzym protease HIV-1, tạo lực ức chế cạnh tranh tương đương với các acid triterpenoid đối chứng chuẩn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự liên kết đa tầng:

1. Trục chuẩn hóa thực vật: Thiết lập ma trận nhận diện vi học từ giải phẫu vi phẫu thân, rễ, lá đến hình thái học bột dược liệu (các yếu tố mảnh bần, mạch vạch, sợi, tinh thể calci oxalat).
2. Trục hóa thực vật tinh chế: Sử dụng chuỗi chiết xuất phân đoạn dung môi phân cực tăng dần (n-hexan $\rightarrow$ ethyl acetat $\rightarrow$ n-butanol $\rightarrow$ nước), kết hợp sắc ký cột pha thuận (Silica gel 60, cỡ hạt 0,040–0,063 mm) và sắc ký cột pha đảo (C18), theo dõi vết sắc ký lớp mỏng (TLC) dưới ánh sáng UV 254/365 nm và thuốc thử hiện màu $H_2SO_4$ 10%.
3. Trục giải đoán cấu trúc phổ cao cấp: Kết hợp đồng thời phổ khối lượng phân giải ion hóa phun sương điện tử (ESI-MS) và hệ thống phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D-NMR gồm $^1H\text{-NMR}$ (500 MHz), $^{13}C\text{-NMR}$ (125 MHz), DEPT 90/135, HSQC và HMBC.
4. Trục sàng lọc hoạt tính dược lý song hành: Khảo sát in vivo đa mô hình (độc tính cấp $LD_{50}$, mô hình phù chân do carrageenan, mô hình rỉ viêm màng bụng, mô hình u hạt amian mạn tính, mô hình hoại tử gan cấp do paracetamol) kết hợp thử nghiệm ức chế enzym đích sinh học in vitro (HIV-1 Protease).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng triết lý thực chứng thực nghiệm (Positivism) với thiết kế đa phương pháp định lượng và thực nghiệm mù đôi có đối chứng nghiêm ngặt. Hệ thống mẫu thực vật thu hái tại hai điểm sinh thái đặc trưng: Lâm Đồng (vùng cao nguyên nhiệt đới núi cao, dưới tán rừng thông lá kim) và Vĩnh Phúc (vùng núi á nhiệt đới phía Bắc), thẩm định tên khoa học chuẩn xác theo khóa phân loại thực vật.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy trình giải phẫu vi học: Mẫu tươi cơ quan sinh dưỡng (thân, rễ, lá) được cố định trong cồn 70°, cắt lát vi phẫu bằng dao vi phẫu cầm tay, nhuộm kép bằng lục iod và đỏ carmin, chụp ảnh cấu trúc mô học qua kính hiển vi quang học Olympus. Mẫu khô được nghiền mịn thành bột, qua rây tiêu chuẩn để xác định các đặc điểm vi học bột.
• Quy trình chiết xuất và phân lập hóa học:
  • Bột dược liệu phần trên mặt đất (TMĐ) và phần rễ được chiết kiệt bằng phương pháp ngấm kiệt hoặc đun hồi lưu với dung môi cồn-nước (EtOH/MeOH), cô thu hồi dung môi dưới áp suất giảm thu cao tổng.
  • Cao tổng được phân tán trong nước và phân bố lỏng-lỏng tuần tự với n-hexan, EtOAc và n-BuOH.
  • Các phân đoạn được đưa lên cột sắc ký cột (Column Chromatography - SKC) với các hệ dung môi rửa giải n-Hexan - EtOAc, $CH_2Cl_2$ - MeOH với tỷ lệ phân cực tăng dần, thu nhận 14 hợp chất tinh khiết (ký hiệu từ chất 1 đến chất 14).
• Quy trình đánh giá dược lý in vivo và in vitro:
  • Động vật thí nghiệm: Chuột nhắt trắng dòng Swiss chủng thuần (trọng lượng 18–22 g) và chuột cống trắng dòng Wistar (150–200 g) khỏe mạnh từ Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, nuôi dưỡng trong điều kiện chuẩn hóa ($22 \pm 2^\circ\text{C}$, độ ẩm 60–70%, chu kỳ sáng/tối 12h/12h).
  • Độc tính cấp: Thử nghiệm theo hướng dẫn của OECD và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), theo dõi tỷ lệ chuột chết trong 72 giờ và 14 ngày để xác lập đồ thị tương quan liều - đáp ứng và tính $LD_{50}$ đường uống.
  • Tác dụng chống viêm cấp: Mô hình gây phù chân chuột cống bằng carrageenin 1%, đo thể tích chân chuột bằng thước đo thể tích chuyên dụng (Plethysmometer) tại các thời điểm 1h, 2h, 3h, 4h, 5h, 6h; mô hình gây rỉ dịch màng bụng đo thể tích dịch rỉ, đếm mật độ bạch cầu và định lượng hàm lượng protein thoát quản. Thuốc đối chứng: Indomethacin / Aspirin.
  • Tác dụng chống viêm mạn: Mô hình cấy viên amian dưới da lưng chuột cống trắng, đánh giá trọng lượng u hạt khô sau 7 ngày.
  • Tác dụng bảo vệ gan: Chuột nhắt được cho uống cao chiết Sói nhật liên tục trong 7 ngày trước khi gây tổn thương tế bào gan cấp bằng paracetamol (liều độc 300–400 mg/kg P.O.). Sau 24h gây độc, lấy máu định lượng hoạt độ men gan Alanin amino transferase (ALT), Aspartat amino transferase (AST) bằng máy sinh hóa tự động; mổ gan đồng thể hóa định lượng nồng độ Malondialdehyd (MDA) theo phương pháp phản ứng với acid thiobarbituric (TBA).
  • Tác dụng ức chế enzym Protease HIV-1: Thử nghiệm in vitro trên phiến 96 giếng dựa trên phản ứng phân cắt cơ chất huỳnh quang của enzym tái tổ hợp, đo độ phát quang huỳnh quang, so sánh với chất đối chứng dương acid maslinic.

Data và phân tích

Số liệu định lượng từ các lô thí nghiệm (n = 8–10 cá thể/lô) được biểu thị dưới dạng số trung bình $\pm$ độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$). Xử lý thống kê và kiểm định ý nghĩa sai biệt giữa các lô đối chứng, lô bệnh lý và lô điều trị bằng phép kiểm Student's t-test và phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) trên phần mềm chuyên dụng (SPSS/Excel), với ngưỡng ý nghĩa thống kê được xác lập tại $p < 0,05$ và $p < 0,01$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được các phát hiện đột phá có cơ sở thực nghiệm vững chắc:

1. Đặc điểm vi học định danh chuẩn xác: Lần đầu tiên ghi nhận vi phẫu rễ có lớp bần dày 3–5 hàng tế bào hình chữ nhật, mô mềm vỏ chứa tế bào tiết tinh dầu màu vàng nhạt; thân có cấu tạo cấp II với các gờ lồi mang bó libe-gỗ hình nón; lá có biểu bì mang lỗ khí kiểu hỗn bào, gân chính hình cung lồi ở mặt dưới với 3–5 bó dẫn xếp hình cung. Bột rễ có nhiều hạt tinh bột đơn và kép, mảnh mạch vạch, tế bào tiết tinh dầu và sợi thành dày.
2. Phân lập và xác định cấu trúc 14 hợp chất tinh khiết: Từ phần trên mặt đất và rễ C. japonicus, tác giả đã phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của 14 hợp chất hóa học bằng các kỹ thuật phổ hiện đại ($^1H\text{-NMR}$ 500 MHz, $^{13}C\text{-NMR}$ 125 MHz, DEPT, ESI-MS, HMBC, HSQC). Các hợp chất bao gồm nhóm sesquiterpenoid đặc trưng (eudesman, lindenan monosesquiterpen và dimer lindenan sesquiterpen), coumarin, sterol và acid hữu cơ.
3. Độc tính cấp thấp: Cao chiết nước phần trên mặt đất và phần rễ cây Sói nhật có độ an toàn cao khi dùng đường uống; xác định $LD_{50}$ ở mức liều dung nạp rất lớn, khẳng định tính khả thi của việc phát triển các chế phẩm thuốc từ nguồn nguyên liệu này.
4. Hoạt tính chống viêm cấp và mạn tính vượt trội:
   • Trên mô hình phù chân do carrageenin, cả cao chiết phần TMĐ và phần rễ đều làm giảm rõ rệt thể tích phù của chân chuột ở các thời điểm từ 2h đến 6h so với lô chứng bệnh ($p < 0,01$), thể hiện hiệu quả ức chế mạnh ở pha thứ hai của phản ứng viêm (pha phóng thích kinin và prostaglandin).
   • Cao chiết làm giảm có ý nghĩa thống kê thể tích dịch rỉ viêm màng bụng, ức chế sự xuyên mạch và di chuyển của bạch cầu vào ổ viêm, đồng thời làm giảm đáng kể nồng độ protein trong dịch rỉ ($p < 0,05$).
   • Trên mô hình u hạt amian mạn tính, cao Sói nhật làm giảm rõ rệt trọng lượng khô của u hạt so với lô đối chứng ($p < 0,01$).
5. Khả năng bảo vệ gan và chống oxy hóa màng tế bào: Trên mô hình chuột bị gây hoại tử tế bào gan cấp bằng paracetamol, cao chiết Sói nhật (cả TMĐ và rễ) thể hiện tác dụng bảo vệ gan mạnh mẽ thông qua việc hạ thấp rõ rệt hoạt độ các enzym phá hủy tế bào gan AST và ALT trong huyết thanh so với lô chỉ dùng paracetamol ($p < 0,01$). Đồng thời, cao chiết ức chế có ý nghĩa quá trình peroxy hóa lipid màng, thể hiện qua việc làm giảm nồng độ MDA trong dịch đồng thể mô gan.
6. Hoạt tính ức chế enzym Protease HIV-1 của chất tinh khiết SN2: Hợp chất tinh khiết ký hiệu SN2 phân lập từ C. japonicus thể hiện hoạt tính ức chế enzym protease HIV-1 phụ thuộc nồng độ (nồng độ ức chế $IC_{50}$ đạt mức micromolar), đường cong ức chế tương đồng với chất đối chứng chuẩn acid maslinic.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp hệ thống dữ liệu hóa thực vật và phổ học hoàn chỉnh đầu tiên của loài C. japonicus tại Việt Nam, đóng góp dữ liệu chuẩn vào ngân hàng hóa dược học quốc tế và củng cố cơ sở dữ liệu hóa phân loại của chi Chloranthus.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân lập tinh chế lindenane dimer sesquiterpene và quy trình chuẩn hóa dược liệu kết hợp hình thái vi học với hoạt tính sinh học có thể mở rộng ứng dụng cho các loài khác thuộc họ Chloranthaceae.
• Về ứng dụng thực tiễn y dược: Làm sáng tỏ trên cơ sở khoa học hiện đại kinh nghiệm y học dân gian sử dụng Sói nhật chữa "ứ huyết sưng đau do ngã hoặc bị đánh, cảm mạo, đau mình, kiết lỵ"; mở đường cho việc nghiên cứu phát triển các chế phẩm thuốc nguồn gốc thảo dược hỗ trợ điều trị viêm khớp, viêm gan hoại tử và thuốc hỗ trợ kháng virus.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả xuất sắc, luận án thẳng thắn ghi nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn vùng nguyên liệu và mùa vụ: Mẫu nghiên cứu chủ yếu thu thập tại hai vùng sinh thái đại diện (Lâm Đồng và Vĩnh Phúc) trong các năm 2012; chưa đánh giá biến động hàm lượng hoạt chất theo mùa trong năm và tuổi thu hái của cây.
2. Cơ chế phân tử của hoạt tính bảo vệ gan: Nghiên cứu dừng lại ở các chỉ số sinh hóa enzym AST, ALT và chất chuyển hóa MDA trong dịch đồng thể mô gan; chưa đi sâu phân tích biểu hiện protein và gen của các thụ thể oxy hóa (Nrf2/HO-1, Cytochrome P450 CYP2E1) hoặc các cytokine tiền viêm (TNF-$\alpha$, IL-1$\beta$, IL-6) bằng kỹ thuật Western Blot hoặc Real-time PCR.
3. Đánh giá in vitro enzym HIV-1 Protease: Thử nghiệm ức chế protease mới thực hiện trên chất tinh khiết đại diện SN2, chưa mở rộng sàng lọc toàn bộ 14 hợp chất phân lập được để thiết lập đầy đủ bản đồ SAR đa phân tử.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng chính:

• Hướng 1: Xây dựng phương pháp định lượng đồng thời các hoạt chất sesquiterpenoid chính (HPLC-DAD/LC-MS/MS) để tiêu chuẩn hóa hàm lượng trong nguyên liệu và cao chiết.
• Hướng 2: Nghiên cứu bán tổng hợp các dẫn xuất của chất SN2 và các lindenane dimer nhằm tối ưu hóa ái lực liên kết với protease HIV-1 và các enzym virus/vi khuẩn khác.
• Hướng 3: Đánh giá dược động học (Pharmacokinetics - PK) và sinh khả dụng đường uống của các hợp chất sesquiterpene dimer trên mô hình động vật.
• Hướng 4: Triển khai thử nghiệm độc tính bán trường diễn và tiền lâm sàng trên các mô hình viêm khớp dạng thấp và xơ gan tiến triển.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Đỗ Thị Oanh tạo lập những giá trị ảnh hưởng đa tầng trong cộng đồng khoa học và ngành công nghiệp dược:

• Ảnh hưởng học thuật: Dự báo tiềm năng trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu hóa sinh thực vật, hóa học các hợp chất thiên nhiên (Natural Product Chemistry) và tạp chí dược học quốc tế liên quan đến họ Chloranthaceae và các hoạt chất sesquiterpene dimer.
• Chuyển đổi công nghiệp dược phẩm: Cung cấp căn cứ kỹ thuật và dược lý học vững chắc để các viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm phát triển các dòng sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa (Standardized Extracts) từ cây Sói nhật dùng trong hỗ trợ điều trị bệnh lý gan mật và viêm mạn tính.
• Bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên dược liệu: Cung cấp cơ sở khoa học để Cục Quản lý Dược và Bộ Y tế đưa Chloranthus japonicus vào danh mục cây thuốc cần bảo tồn nguồn gen quý tại các vườn quốc gia (Lâm Đồng, Kon Tum, Tam Đảo), đồng thời định hướng quy hoạch vùng trồng trọt thu hái dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Dược học/Hóa học: Tiếp cận bộ dữ liệu chuẩn mực về phương pháp phân lập các hợp chất khó (dimer sesquiterpene), quy trình giải đoán phổ 2D-NMR phức tạp và mô hình dược lý in vivo/in vitro chuẩn tắc.
2. Các nhà khoa học phân loại học thực vật và hóa thực vật: Sở hữu bằng chứng giải phẫu vi học chi tiết và dấu ấn hóa học chính xác để phân định ranh giới loài trong chi Chloranthus.
3. Bộ phận Nghiên cứu & Phát triển (R&D) của các công ty Dược phẩm: Thụ hưởng công thức cao chiết và dữ liệu an toàn/hiệu lực để thiết kế các dạng bào chế mới (viên nén, viên nang) hỗ trợ chống viêm và bảo vệ tế bào gan.
4. Cơ quan hoạch định chính sách y tế và dược liệu: Có cơ sở dữ liệu tin cậy phục vụ công tác thẩm định tiêu chuẩn dược điển, xây dựng chuyên luận Dược điển Việt Nam cho vị thuốc Sói nhật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là làm sáng tỏ bản chất hóa học và vai trò phân loại học của các phân tử lindenane dimer sesquiterpenoid ở loài Chloranthus japonicus Việt Nam, mở rộng Thuyết Hóa phân loại học thực vật (Chemotaxonomy) của Takhtajan đối với phân lớp Magnoliidae và bổ sung dữ liệu thực nghiệm mới cho Khung lý thuyết tương quan cấu trúc - hoạt tính (SAR) về ức chế enzym protease virus.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến đột phá nào so với các công trình quốc tế đi trước? Trả lời: So với nghiên cứu của Kwon O. et al. (2006) hay Li C.J. et al. (2008) vốn chỉ tập trung vào phân lập hóa học hoặc thử nghiệm độc tế bào in vitro đơn lẻ, luận án đã triển khai phương pháp tiếp cận "Tam giác dược liệu học toàn diện": tích hợp song song chuẩn hóa hình thái vi phẫu/bột dược liệu $\rightarrow$ phân lập cấu trúc bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân phân giải cao $^1H\text{-NMR}$ (500 MHz) / $^{13}C\text{-NMR}$ (125 MHz) $\rightarrow$ thẩm định dược lý in vivo đa hệ thống (chống viêm cấp/mạn, bảo vệ gan cấp, chống peroxy hóa lipid) và ức chế enzym đích in vitro.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ nhất và có bằng chứng định lượng hỗ trợ? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là hợp chất tinh khiết SN2 phân lập từ rễ C. japonicus có khả năng ức chế chọn lọc mạnh mẽ enzym protease HIV-1 in vitro với hoạt tính tương đương chất đối chứng acid maslinic; đồng thời cao chiết toàn phần làm giảm mạnh hoạt độ men gan hoại tử ALT, AST và giảm nồng độ MDA mô gan ở mức ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$), chứng minh cơ chế bảo vệ gan thông qua chặn đứng chuỗi gốc tự do phá hủy màng tế bào.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Trả lời: Toàn bộ quy trình từ thu hái mẫu chuẩn, điều kiện sắc ký chiết xuất (tỷ lệ dung môi phân đoạn n-hexan, EtOAc, BuOH), thông số cột sắc ký Silica gel/C18, các số liệu dịch chuyển hóa học ($\delta$ ppm), độ bội phổ NMR của 14 hợp chất và quy trình gây độc paracetamol/carrageenan trên chuột đều được mô tả chi tiết từng bước, cho phép tái lập 100% trong điều kiện phòng thí nghiệm độc lập.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình như thế nào? Trả lời: Lộ trình 10 năm gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 (Năm 1–3) tối ưu hóa quy trình chiết xuất quy mô pilot và xây dựng tiêu chuẩn cơ sở kiểm nghiệm cao định chuẩn; Giai đoạn 2 (Năm 4–6) nghiên cứu độc tính bán trường diễn/trường diễn và thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật lớn; Giai đoạn 3 (Năm 7–10) tiến hành thử nghiệm lâm sàng (Clinical Trials pha I/II) và đăng ký lưu hành thuốc phiến/thuốc thành phẩm hỗ trợ điều trị viêm gan và chống viêm mạn tính.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của NCS. Đỗ Thị Oanh đại diện cho một nghiên cứu xuất sắc, mẫu mực và toàn diện về dược liệu học cổ truyền kết hợp khoa học hóa dược hiện đại với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác định và thẩm định chuẩn xác tên khoa học loài Chloranthus japonicus Sieb. (Sói nhật) thu hái tại Việt Nam, xây dựng bộ tiêu chuẩn hình thái học, vi phẫu giải phẫu học cơ quan sinh dưỡng và đặc điểm bột dược liệu phục vụ kiểm nghiệm dược liệu.
2. Chiết xuất phân đoạn, phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc hóa học của 14 hợp chất tinh khiết thuộc các nhóm sesquiterpenoid đặc thù, coumarin, sterol và acid hữu cơ bằng hệ thống phổ hiện đại (MS, 1D/2D-NMR).
3. Chứng minh tính an toàn cao về độc tính cấp đường uống của cao chiết nước phần trên mặt đất và phần rễ.
4. Chứng minh hoạt tính chống viêm cấp (giảm thể tích phù chân do carrageenin, giảm dịch rỉ viêm, bạch cầu và protein) và chống viêm mạn (ức chế hình thành u hạt) có ý nghĩa thống kê sâu sắc.
5. Chứng minh tác dụng bảo vệ tế bào gan chống độc tính paracetamol qua việc hạ men gan ALT/AST và giảm nồng độ MDA dịch đồng thể gan, đồng thời khám phá hoạt tính ức chế enzym protease HIV-1 vượt trội của hợp chất tinh khiết SN2.

Nghiên cứu khẳng định giá trị khoa học to lớn của tri thức y học dân gian, cung cấp nền tảng vững chắc để chuyển giao phát triển các sản phẩm dược phẩm mới từ nguồn dược liệu quý Chloranthus japonicus của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. VỊ TRÍ PHÂN LOẠI, ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT CỦA HỌ HOA SÓI (CHLORANTHACEAE) VÀ CHI CHLORANTHUS SW.1 Vị trí phân loại Họ Hoa sói (Chloranthaceae R.1821) là một họ trong thực vật có hoa. Người đầu tiên đề cập đến họ này là Robert Brown (1821), tác giả đặt tên là Chloranthaceae, thuộc bộ Hồ tiêu (Piperales). Theo quan điểm này có Lindlay (1836), Hutchinson (1973), Cronquist (1981)[48].

Cùng quan điểm này có các hệ thống: Engler (1894), Swamy (1953), A. Các nước lân cận Việt Nam, có một số công trình nghiên cứu về họ Chloranthaceae dưới dạng các bộ thực vật chí. Wu Kuo- Fang (1982), khi nghiên cứu hệ thực vật Trung Quốc, trong công trình “Flora Reipublicae Popularis Sinicae [Fl.]” tác giả đã xếp họ Chloranthaceae thuộc bộ Laurales ; đồng thời cũng chỉ ra họ này ở Trung Quốc gồm 3 chi: Sarcandra, Chloranthus, Hedyosmum. Trong đó, chi Sarcandra có 2 loài, chi Chloranthus có 13 loài và chi Hedyosmum có 1 loài duy nhất [152].

Năm 1992, trong công trình “Flora of Thailand”, Verd court B. cho biết ở Thái lan, thuộc họ này chỉ có 2 chi: Chloranthus, Sarcandra với 4 loài là: C. nervosus, Sarcandra glabra [133]. Năm 1993, trong công trình “Flora of Taiwan” của Liu Tang- Shui cũng đã mô tả và xếp họ Chloranthaceae vào bộ Laurales [103].

Ở Việt Nam, người đầu tiên đề cập đến họ Hoa sói là nhà thực vật Bồ Đào Nha-Loureiro J. Trong công trình Thực vật chí Nam Bộ “Flore 3 Cochinchinensis”, tác giả mới chỉ đề cập đến 1 loài thuộc họ Chloranthaceae, ở Nam Bộ [104]. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu phân loại họ Hoa sói (Chloranthaceae) đầu tiên ở nước ta lại là của Leconte, M.H (1914); Chloranthaceae; Flore Générale de l'. Trong công trình này tác giả mới đề cập 1 chi Chloranthus và xây dựng khóa dẫn đến 4 loài [91].

Chloranthus officinalis Blume 2. Chloranthus inconspicuous Sw. Chloranthus brachystachys Blume.( Sarcandra chloranthoides Gardn. Chloranthus japonicus Sieb.

Tất cả các loài này đều ghi nhận có ở Việt Nam [23]. Theo quan điểm của A. Trong đó họ Hoa sói (Chloranthaceae) ở Việt Nam có 3 chi: Chloranthus, Hedyosmum, Sarcandra với tổng số 5-6 loài [2]. Tuy nhiên, vẫn theo A.Takhtajan, trong công trình về Hệ thống phân loại thực có hoa năm 1987 và 1997 ông lại tách Hoa sói (Chloranthaceae) thành một bộ riêng là bộ Hoa sói (Chloranthes).

Quan điểm mới này đã được đa số các nhà thực vật học Việt Nam áp dụng, như Võ Văn Chi (1997) [11]; Nguyễn Tiến Bân (2003). Như vây, vị trí họ Hoa sói (Chloranthaceae) được tóm tắt theo sơ đồ sau: [23], [128] Giới thực vật (Plantae) Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) Lớp Ngọc Lan (Magnoliopsida) Phân lớp Ngọc Lan (Magnoliidae) Bộ Hoa Sói (Chloranthales) Họ Hoa Sói (Chloranthaceae) Ở Việt Nam, họ Hoa Sói có 3 chi với 5 loài [2], [12], [13], [18], [23] 1. Đặc điểm thực vật của họ Hoa sói (Chloranthaceae), chi Chloranthus Sw. Đặc điểm thực vật họ Hoa sói (Chloranthaceae) + Dạng sống: Cây bụi, nửa bụi (Sarcandra glabra (Thunb.) Nakai) hay thân thảo sống một hoặc nhiều năm (C.) Verdcourt, Hedyosmum 4 orientale Merr.

Thân cây mọc đứng, phân nhánh lưỡng phân, có chia thành các gióng và mấu, có gờ nhỏ chạy dọc thân (C.) Nakai hay nhẵn (C. Một số dạng lá 1. Lá hình xoan rộng (C. Lá hình trứng ngược (Sarcandra glabra (Thunb.

Lá hình bầu dục (C. Lá hình mác thuôn dài (Hedyosmum orientale Merr.) Nakai) hay mọc vòng 4 lá (C.); phiến lá màu xanh, sáng bóng, hình bầu dục (C.) Verdcourt), hình trứng ngược (C.) Nakai), hay mác thuôn dài (Hedyosmum orientale Merr.&Chun); chóp và gốc lá nhọn, mép có răng cưa ở 2/3 phía trên; đầu răng cưa nhọn và có tuyến nhỏ (S.) Nakai), hay 5 nhọn thành gai dài 1 mm (C.) Verdcourt), dài 0,5 mm (C.); gân lông chim, gân chính nổi rõ, gân bên hình cung mờ với 4-8 cặp (C.) Nakai), 16 - 18 cặp (Hedyosmum orientale Merr.&Chun); cuống lá dài tới 2 cm, không có lông, tạo thành bẹ ôm mấu thân (Hedyosmum orientale Merr. + Cụm hoa: (Hình 1.2) Cụm hoa mọc ở đỉnh cành hay nách lá; dạng bông đơn (C.), hoặc kép; số lượng hoa trên cụm hoa thay đổi từ vài hoa (C.) Verdcourt, Hedyosmum orientale Merr.&Chun) đến nhiều hoa (C. Vị trí của cụm hoa [152] 1.

Cụm hoa dạng bông đơn (C. Cụm hoa dạng bông kép (Sarcandra glabra (Thunb. + Hoa: Hoa trần (không có bao hoa), lưỡng tính hoặc đơn tính khác gốc (Hedyosmum orientale Merr.&Chun), không có cuống. Lá bắc hình trứng (C.) Verdcourt) hay hình lòng thuyền (C.

Hoa màu vàng hoặc xanh. Nhị 3, chỉ nhị hợp thành dạng bản chia 3 thùy, thùy giữa mang 2 bao phấn, thùy bên mỗi thùy mang một bao phấn (C. Nhị 1, bao phân ô hẹp dạng chùy 6 (S. Nhị 1 bao phân xếp dạng dải dài 2 mm; hoa cái xếp trong bông; ống đài ở hoa cái có 3 răng hàn liền với bầu, vòi nhụy ngắn, núm nhụy không có cuống, sớm rụng (Hedyosmum orientale Merr.

Bộ nhụy gồm 1 lá noãn tạo thành bầu thượng 1 ô, hình trứng hoặc thuôn, mang 1 lá noãn, gần như không có vòi nhụy, núm nhụy cụt ngang (C. + Quả và hạt: Quả hạch, hình trứng hoặc bầu dục (C. hay hình elip (Hedyosmum orientale Merr.&Chun); màu xanh vàng đến đỏ nâu (C.,) hay đỏ cam tươi, hiếm khi đen (S.) Nakai); đường kính 3 - 6 mm ((C. glabra); vỏ cứng và bóng, một phần đỉnh của lá bắc đính bên chặt được kéo dài ra thành mỏ (Hedyosmum orientale Merr.

Hạt nhỏ, có nội nhũ ((C.), màu vàng hoặc vàng kem (S. - Chi Chloranthus Sw. Chi này có 3 loài: + Chloranthus elatior Link. - Cryphaea erecta Buch.

- Chloranthus erectus (Buch.) Verdcourt, 1985 [CCVN, 1: 355-“(Benth.”], non Sweet (1818, nom, Nud. - Chloranthus officinalis Blume, 1827. Phân bố: Cây mọc rải rác khắp nơi ở Việt Nam, còn có ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia, Malaixia, Inđônêxia. + Chloranthus japonicus Sieb.

Phân bố: Chủ yếu ở Gia Lai (Mang Yang), Lâm Đồng (Đà Lạt). Ngoài ra còn có ở Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia. + Chloranthus spicatus (Thunb. - Nigrina spicatus Thunb.

- Chloranthus inconspicuus Sw. 7 Phân bố: Cây được trồng nhiều nơi ở Việt Nam. Ngoài ra, còn có ở Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia. - Chi Hedyosmum Sw.

Chi này có 1 loài: + Hedyosmum orientale Merr. Phân bố: Chủ yếu ở Kon Tum (Kon Plông, Mang Cành). Còn có ở Trung Quốc (Quảng Đông), Inđônêxia. - Chi Sarcandra Gardn.

Chi này có 1 loài: + Sarcandra glabra (Thunb. - Bladhia glabra Thunb. - Chloranthus brachystachys Blume, 1829. - Sói láng, Sói nhẵn, Sói rừng.

Phân bố: Chủ yếu ở Lạng Sơn (Đồng Đăng), Hà Tây (Ba Vì), Hà Nội, Hòa Bình, Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Ninh Bình, Thừa Thiên Huế, Kon Tum (Đác Glây, Kon Plông), Lâm Đồng (Đà Lạt). Ngoài ra còn có ở Ấn Độ, Trung Quốc, Triều Tiên, Malaixia, Inđônêxia. Đặc điểm thực vật chi Chloranthus Sw. Cây nhỡ hay cỏ sống dai, thơm.

Nhánh nhẵn, mọc đối, có khớp ở các mấu. Lá xếp 2 dãy, có lá kèm; lá kèm hình ngọn giáo, thường hợp với nhau và dính với cuống lá để tạo thành một loại bẹ chìa. [11], [18], Cụm hoa ở ngọn, dạng bông; hoa lưỡng tính, không cuống, có lá bắc ở gốc. Không có bao hoa.

Nhị 3 có chỉ nhị dày hợp thành bản dày và chẻ ba, bao phấn giữa có 2 ô và 4 túi phấn, các cái bên có 1 ô và 2 túi phấn. Bầu hình nón có đầu nhụy cụt. Quả dạng quả hạch gần hình cầu hay quả nạc dạng quả lê. Hạt 1, phôi nhỏ trong phôi nhũ giàu.

Chi Chloranthus trên thế giới có 17 loài, ở Trung Quốc có 13 loài, và ở Việt Nam hiện đã biết 3 loài: C. THÀNH PHẦN HOÁ HỌC CỦA CHI CHLORANTHUS SW. Chi Chloranthus Sw. đã được các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu khá kỹ về thành phần hóa học.

Từ tổng quan các tài liệu thu thập được, cho thấy thành phần hóa học chính đã phân lập được từ các loài trong chi này là terpenoid (sesquiterpen, diterpen…), flavonoid, sterol, coumarin, acid hữu cơ và amid…[23], [26], [90], [92] 8 1. THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÁC LOÀI TRONG CHI CHLORANTHUS SW. Nhóm chất terpenoid + Sesquiterpen Bảng 1.1: Các eudesman sesquiterpen Đánh STT Tên chất Loài Bộ phận TLTK số 1 1 atractylenolid II C. henryi [150] 4 4 hydroxyeudesma-7,11-dien- Lá, thân 1,6-dion 8,12-epoxy-1- 5 5 methoxyeudesma-4,7,11- Lá, thân trien-6-on 9-eydroxyeudesma- 6 7 C.

multistachys Toàn cây [182] 4(14),7(11)-dien-12,8a-olid 7 12 atractylenolid III C. henryi Toàn cây [137] C. serratus Toàn cây [178] C. elatior Toàn cây [135] C.

spicatus Rễ [153] 1,4-dihydroxyeudesm- 9 15 C. spicatus TMĐ 7(11)-en-12,8-olid [134] 1,4-dihydroxyeudesm- 10 16 C. spicatus Rễ en-12,8-olid 9 4-hydroxyeudesm-7(11)- 12 18 C. spicatus Rễ en-12,8-olid 4,8-dihydroxyeudesm- 13 19 C.

spicatus Rễ 7(11)-en-12,8-olid C. elatior Toàn cây [135] 4-hydroxy-8- 14 20 methoxyeudesm-7(11)-en- C. spicatus Rễ [153] 12,8-olid 15 21 serralacton A C. serratus Toàn cây [47] 16 22 serralacton B C.

serratus Toàn cây [134] 17 23 serralacton C C. serratus Toàn cây 18 24 serralacton D C. serratus Toàn cây 19 25 chlospicat A C. spicatus TMĐ [134] 22 28 oplodiol C.

spicatus TMĐ 23 34 shizukafuranol C. multistachys Toàn cây [98] hydroxyatractylenolid III C. sessilifolius Toàn cây [138] 25 36 multislacton A C. multistachys Toàn cây [98] 27 38 multistalacton B C.

multistachys Toàn cây 28 39 multistalacton C C. multistachys Toàn cây 29 40 codonolacton C. anhuiensis Rễ [161] 30 41 lasianthuslacton A C. sessilifolius Toàn cây [138] C.

serratus Toàn cây [178] 31 42 chlomultin A C. multistachys Toàn cây [182] 32 43 chlomultin B C. multistachys Toàn cây C. henryi Toàn cây [137] 10 33 44 zedoarofuran C.

multistachys Toàn cây [182] C. henryi Rễ [92] 34 45 curcolonol C. multistachys Toàn cây [170], [182] C.anhuiensis Rễ [161] 35 46 chloranten B C. serratus Toàn cây [175] 36 47 chloranten C C.

serratus Toàn cây C. multistachys Toàn cây [182] 37 48 chloranten D C. serratus Toàn cây [175] C. multistachys Toàn cây [170] 38 49 chloranten G C.

serratus Toàn cây [182] 1-hydroxy-8,12- 39 50 epoxyeudesma-4,7,11-trien- C. henryi [146] 6,9-dion 1-hydroxy-8,12- 40 51 epoxyeudesma-4,7,11-trien- C. henryi Rễ [55] 3,6-dion 41 52 curcolon C. henryi Rễ 42 53 eudesm-4(15)-en-7,11-diol C.

henryi Lá , thân en-12-oic acid 11,12,13- [150] 44 55 trihydroxyeudesma-4(15),8- C. henryi Lá , thân dien-9-on 45 56 acolamon C. serratus Rễ [70] 46 57 7-hydroxyneoacolamon C. serratus Rễ 47 58 neoacolamon C.

serratus Rễ 48 59 anhuienosid A C. anhuiensis Rễ [161] hydroxyatractylenolid III 50 61 chlorantholid A C. elatior Toàn cây [135] 11 51 62 chlorantholid B C. henryi Toàn cây 4(15),7(11)-dien-12,8-olid 6-hydroxyeudesma- 59 74 4(15),7(11),8(9)-trien-12,8- C.

henryi Toàn cây [137] olid 8,12-epoxy-1- 60 75 hydroxyeudesma- C. henryi Toàn cây 4(15),7,11-trien-6-on 61 76 chloranthon A C. elatior TMĐ 62 77 chloranthon B C. elatior TMĐ 63 78 chloranthon C C.

elatior TMĐ [99] 64 79 chloranthon D C. elatior TMĐ (1R,4R,5R,8S,10R)-1- 65 80 hydroxy-4-methoxy- C. elatior eudesm-7(11)-en-12,8-olid 1αH,5βH,6αH,7αH- 66 81 4β,10β,15- C. elatior dihydroxymaalian 68 83 isogermafurenolid C.

spicatus Hoa trien-12- olid [129] 7α-hydroxyeudesm-4-en-6- 70 85 C. spicatus on 12 Bảng 1.2: Các lindenan sesquiterpen Đánh STT Tên chất Loài Bộ phận TLTK số Monosesquiterpen 71 87 9-hydroxyheterogorgiolid C. fortunei Toàn cây [179] 77 95 shizukanolid C.henryi Rễ [92] 80 99 shizukanolid F C. serratus Rễ [75] 81 100 shizukanolid G C.