Nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài cây Thanh mai Myrica rubra Sied et ZUcc tại Mường Phăng, Điện Biên

Nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài cây thanh mai (Myrica rubra) tại Mường Phăng, Điện Biên. Khám phá tiềm năng phát triển và bảo tồn loài.

• Tác giả: Chảo Vàn Pao
• Người hướng dẫn: Nsưt. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài cây thanh mai (Myrica rubra Sied.et Zucc) tại Mường Phăng, Điện Biên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Xuân Mai

Tóm tắt

I. Khám phá tổng quan loài cây Thanh Mai Myrica rubra tại Điện Biên

Cây Thanh Mai, với tên khoa học là Myrica rubra Sied.et Zucc, thuộc họ Dâu rượu (Myricaceae), là một loài thực vật bản địa có giá trị cao. Tại Việt Nam, loài cây này còn được biết đến với các tên gọi khác như cây dâu rượu hay xanh mai. Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh loài cây Thanh Mai Myrica rubra Sied et Zucc tại Mường Phăng Điện Biên mang ý nghĩa quan trọng, không chỉ trong lĩnh vực lâm học mà còn đối với kinh tế địa phương. Loài cây này có phân bố Myrica rubra tại Việt Nam chủ yếu từ các tỉnh phía Bắc như Quảng Ninh, Lào Cai vào đến Quảng Bình. Trên thế giới, Thanh Mai cũng được tìm thấy ở Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal, và Nhật Bản. Giá trị của cây không chỉ dừng lại ở quả. Quả Thanh Mai có vị chua ngọt đặc trưng, được ưa chuộng để ăn tươi, làm nước giải khát, rượu, hoặc ô mai. Giá trị kinh tế cây Thanh Mai rất đáng kể; tại một số thị trường như Quảng Ninh, giá quả tươi có thể rất cao. Ngoài ra, các bộ phận khác của cây cũng có giá trị dược liệu. Vỏ thân và vỏ rễ được dùng trong y học cổ truyền để điều trị các bệnh ngoài da, lở loét và ngộ độc. Lá cây chứa các hợp chất có khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ điều trị các vấn đề về gan và kìm hãm sự phát triển của một số tế bào ung thư. Việc nghiên cứu sâu về đặc điểm sinh trưởng và tái sinh của loài cây này tại Mường Phăng là cơ sở khoa học thiết yếu để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen quý giá này.

1.1. Giới thiệu về loài Dâu rượu Thanh Mai và giá trị nổi bật

Thanh Mai (Myrica rubra), hay cây dâu rượu, là loài cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, chiều cao thường đạt 5-10m. Đặc điểm hình thái của cây bao gồm vỏ thân sần sùi, nứt dọc; lá dài 5-12cm, mép lá non có răng cưa rõ. Hoa mọc thành cụm hình bông đuôi sóc, thường nở vào tháng 1-2. Quả khi chín có màu đỏ tím, bề mặt có nhiều gợn, mùa quả vào tháng 3-4. Giá trị kinh tế cây Thanh Mai không chỉ đến từ quả dùng làm thực phẩm và đồ uống mà còn từ các ứng dụng y dược. Theo nhà khoa học Đỗ Tất Lợi, quả Thanh Mai có tác dụng thanh nhiệt, lý khí. Các nghiên cứu hiện đại cũng chỉ ra tiềm năng chống oxy hóa, chống viêm và ngăn ngừa một số bệnh mãn tính từ các hợp chất chiết xuất từ loài cây này. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm chức năng và dược phẩm, mở ra hướng đi kinh tế mới cho các địa phương có loài cây này phân bố.

1.2. Tình hình phân bố của Myrica rubra tại Việt Nam và thế giới

Sự phân bố Myrica rubra tại Việt Nam khá rộng, trải dài từ các tỉnh miền núi phía Bắc đến khu vực Bắc Trung Bộ. Các quần thể hoang dã được ghi nhận tại Quảng Ninh, Lào Cai, Hà Giang, và đặc biệt là khu vực nghiên cứu tại Điện Biên. Loài cây này thường mọc trên các đồi thấp, bãi cỏ tranh, hoặc trong các trảng cây bụi, cho thấy khả năng thích nghi tốt với điều kiện đất đai tương đối khắc nghiệt. Trên phạm vi toàn cầu, Thanh Mai là loài bản địa của khu vực Đông Á, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Myanmar, và Thái Lan. Tại các quốc gia như Trung Quốc và Nhật Bản, Myrica rubra đã được trồng thành công ở quy mô thương mại để khai thác quả, trở thành một cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, đóng góp vào sự phát triển nông nghiệp của nhiều vùng. Việc nghiên cứu các mô hình này là kinh nghiệm quý báu cho việc phát triển cây Thanh Mai tại Việt Nam.

II. Phân tích điều kiện tự nhiên Mường Phăng ảnh hưởng Thanh Mai

Khu vực Mường Phăng, Điện Biên sở hữu những đặc điểm tự nhiên đặc thù, tác động trực tiếp đến quá trình sinh trưởng và tái sinh của cây Thanh Mai. Việc tìm hiểu sâu về điều kiện tự nhiên Mường Phăng là chìa khóa để lý giải sự phân bố và đề xuất các biện pháp lâm sinh phù hợp. Về địa hình, Mường Phăng có độ cao trung bình từ 880 m đến 1.635 m so với mực nước biển, chủ yếu là các dãy núi đất xen kẽ thung lũng hẹp. Cây Thanh Mai được tìm thấy tập trung ở độ cao từ 900-1000m, nơi có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng thuận lợi. Thổ nhưỡng và khí hậu Mường Phăng mang đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa. Mùa mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10, cung cấp đủ độ ẩm cho cây phát triển. Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, thời tiết khô hanh hơn. Các nhóm đất chính tại đây là Feralit mùn vàng đỏ trên núi và đất thung lũng do bồi tụ, có thành phần cơ giới trung bình, hàm lượng mùn khá. Chính những đặc điểm này đã tạo nên một hệ thực vật Điện Biên đa dạng, trong đó có sự hiện diện của Myrica rubra. Tuy nhiên, các hoạt động khai thác tài nguyên và canh tác nương rẫy đã làm suy giảm chất lượng rừng, đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm như cây Thanh Mai. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh của loài cây này trong bối cảnh đó càng trở nên cấp thiết.

2.1. Đặc điểm thổ nhưỡng và khí hậu Mường Phăng tác động thế nào

Các yếu tố thổ nhưỡng và khí hậu Mường Phăng đóng vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của Thanh Mai. Đất đai vùng dự án chủ yếu là nhóm đất Feralit mùn vàng đỏ trên núi trung bình, hình thành trên đá mẹ macma axit và đá biến chất. Loại đất này có tầng đất dày, hàm lượng mùn tương đối cao, phù hợp với yêu cầu dinh dưỡng của cây. Về khí hậu, nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,3°C, lượng mưa trung bình 1.000 mm/năm. Những chỉ số này tạo điều kiện cho sinh trưởng cây Thanh Mai nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro, đặc biệt là hiện tượng khô hanh do ảnh hưởng của gió Tây Nam vào tháng 3, 4, có thể ảnh hưởng đến giai đoạn ra hoa kết trái và tỷ lệ sống của cây con.

2.2. Hiện trạng hệ thực vật Điện Biên và thách thức bảo tồn

Hệ thực vật Điện Biên tại khu vực Mường Phăng rất phong phú với 989 loài thực vật bậc cao. Tuy nhiên, hệ sinh thái rừng đang bị suy giảm cả về diện tích và chất lượng. Sự tác động của con người qua khai thác gỗ và canh tác đã phá vỡ cấu trúc quần thể thực vật, làm suy giảm tài nguyên. Nhiều loài cây gỗ quý hiếm đã bị khai thác cạn kiệt. Trong bối cảnh đó, cây Thanh Mai, dù có khả năng thích nghi tốt, vẫn đối mặt với nguy cơ suy giảm số lượng cá thể. Thách thức lớn nhất đối với công tác bảo tồn nguồn gen thực vật tại đây là cân bằng giữa nhu cầu kinh tế của người dân địa phương và mục tiêu bảo vệ đa dạng sinh học. Việc quản lý, bảo vệ rừng còn nhiều bất cập, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và hiệu quả hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên cây Thanh Mai

Để đánh giá chính xác đặc điểm tái sinh loài cây Thanh Mai Myrica rubra Sied et Zucc tại Mường Phăng Điện Biên, một hệ thống phương pháp nghiên cứu khoa học đã được áp dụng. Nghiên cứu này kết hợp giữa kế thừa tài liệu và điều tra thực địa. Phương pháp kế thừa tập trung tổng hợp các công trình đã công bố về đặc điểm sinh thái Myrica rubra, kỹ thuật gây trồng và giá trị sử dụng. Phương pháp điều tra thực địa là trọng tâm, được thực hiện thông qua việc khảo sát sơ bộ để xác định các vùng phân bố tập trung của Thanh Mai. Dựa trên kết quả khảo sát, 3 tuyến điều tra chính đã được thiết lập, đi qua các sinh cảnh đặc trưng. Trên các tuyến này, 7 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình với diện tích 1000 m² (25m x 40m) mỗi ô đã được lập. Bên trong mỗi OTC, các chỉ tiêu của tầng cây gỗ như đường kính (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính tán (Dt) và phẩm chất cây được đo đếm chi tiết. Đối với việc nghiên cứu tái sinh tự nhiên cây Thanh Mai, 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5m x 5m) được bố trí theo đường chéo góc trong mỗi OTC để thu thập dữ liệu về cây tái sinh, bao gồm số lượng, chiều cao, chất lượng và nguồn gốc (từ hạt hay từ chồi). Cách tiếp cận này đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của số liệu, làm cơ sở vững chắc cho việc phân tích và đề xuất giải pháp.

3.1. Kỹ thuật điều tra thực địa và lập ô tiêu chuẩn OTC

Kỹ thuật điều tra thực địa được tiến hành một cách bài bản. Các tuyến điều tra được lựa chọn dựa trên bản đồ địa hình để bao quát các kiểu thảm thực vật. Việc lập 7 OTC điển hình tại những nơi có Thanh Mai phân bố tập trung cho phép thu thập số liệu chi tiết về quần thể. Trong mỗi OTC, toàn bộ cây gỗ có D1.3 ≥ 6cm đều được đo đếm các chỉ tiêu lâm học. Đặc biệt, việc đánh giá cấu trúc quần thể thực vật và các loài cây mọc cùng giúp hiểu rõ hơn về môi trường sinh thái và các mối quan hệ cạnh tranh, hỗ trợ mà cây Thanh Mai đang đối mặt. Dữ liệu thu thập được ghi chép cẩn thận vào các biểu mẫu chuẩn bị sẵn, đảm bảo tính nhất quán và dễ dàng cho việc xử lý sau này.

3.2. Đánh giá đặc điểm lâm học và cấu trúc quần thể thực vật

Việc đánh giá đặc điểm lâm học không chỉ dừng lại ở việc đo đếm các chỉ số sinh trưởng. Nó còn bao gồm việc phân tích tổ thành loài cây gỗ trong khu vực. Kết quả từ bảng 4.4 của tài liệu gốc cho thấy, trong 22 loài được ghi nhận, Vối thuốc và Thanh Mai là hai loài chiếm ưu thế trong công thức tổ thành, với hệ số tương ứng là 2,09 và 1,98. Điều này khẳng định Myrica rubra là một loài cây quan trọng trong hệ sinh thái tại đây. Việc phân tích cấu trúc quần thể thực vật cung cấp cái nhìn toàn diện về sự đa dạng loài, mật độ và sự phân bố của các cá thể, từ đó nhận diện được vai trò sinh thái của cây Thanh Mai trong quần xã.

IV. Kết quả đánh giá chất lượng và khả năng tái sinh loài Myrica rubra

Kết quả nghiên cứu thực địa đã cung cấp những dữ liệu quan trọng về khả năng tái sinh tự nhiên cây Thanh Mai tại Mường Phăng. Phân tích cho thấy Myrica rubra có khả năng tái sinh tốt trong điều kiện tự nhiên tại đây, nhưng chất lượng và mật độ phân bố không đồng đều. Quá trình tái sinh của loài này diễn ra qua hai hình thức chính: tái sinh từ hạt và tái sinh chồi. Mỗi hình thức có những ưu và nhược điểm riêng, chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như độ tàn che của rừng, mức độ cạnh tranh của thảm thực vật và các hoạt động của con người. Mật độ cây con Thanh Mai được ghi nhận ở mức khá, tuy nhiên, phần lớn cây non tập trung ở cấp chiều cao thấp (<50cm), cho thấy sự cạnh tranh gay gắt về ánh sáng và dinh dưỡng ở giai đoạn đầu. Sinh trưởng cây Thanh Mai tái sinh phụ thuộc nhiều vào điều kiện vi khí hậu dưới tán rừng. Những nơi có độ trống vừa phải, ánh sáng lọt xuống nhiều hơn thường có mật độ cây tái sinh chất lượng tốt cao hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, khả năng nảy mầm hạt Thanh Mai trong tự nhiên có thể bị hạn chế bởi lớp thảm mục dày và sự tác động của động vật. Do đó, các giải pháp lâm sinh cần tập trung vào việc cải thiện điều kiện môi trường để thúc đẩy cả hai hình thức tái sinh, đảm bảo một thế hệ kế thừa khỏe mạnh và bền vững cho loài cây này.

4.1. Phân tích mật độ chất lượng và nguồn gốc cây con Thanh Mai

Dữ liệu từ các ô dạng bản (ODB) cho thấy mật độ cây con Thanh Mai có sự biến động lớn giữa các vị trí điều tra. Chất lượng cây tái sinh được phân thành ba cấp: tốt, trung bình và xấu. Tỷ lệ cây chất lượng tốt không cao, phản ánh những khó khăn trong giai đoạn đầu phát triển. Về nguồn gốc, cả tái sinh chồi và tái sinh từ hạt đều được ghi nhận. Cây tái sinh từ chồi thường có tốc độ sinh trưởng ban đầu nhanh hơn nhưng số lượng hạn chế. Ngược lại, cây từ hạt có tiềm năng tạo ra sự đa dạng di truyền lớn hơn nhưng tỷ lệ sống sót thấp hơn. Hiểu rõ tỷ lệ và chất lượng của từng nguồn gốc là cơ sở để đưa ra các biện pháp tác động phù hợp, ví dụ như phát quang dây leo bụi rậm để hỗ trợ cây từ hạt hoặc bảo vệ các gốc cây mẹ để thúc đẩy tái sinh chồi.

4.2. Yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng cây Thanh Mai non

Quá trình sinh trưởng cây Thanh Mai non chịu tác động của nhiều yếu tố. Ánh sáng là nhân tố khống chế hàng đầu. Dưới tán rừng rậm, cây con thường phát triển còi cọc và có nguy cơ chết yểu cao. Độ dày của lớp thảm mục cũng ảnh hưởng đến khả năng nảy mầm hạt Thanh Mai. Một lớp thảm mục quá dày có thể ngăn cản hạt tiếp xúc với đất ẩm. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh từ thảm tươi, cây bụi và các loài cây gỗ khác về nước và dinh dưỡng cũng là một trở ngại lớn. Các hoạt động như chăn thả gia súc tự do có thể gây hại cho cây non. Do đó, việc khoanh nuôi, bảo vệ và áp dụng các biện pháp lâm sinh nhẹ nhàng như loại bỏ thực bì cạnh tranh là rất cần thiết để cải thiện tỷ lệ sống và tốc độ sinh trưởng của cây Thanh Mai tái sinh.

V. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển cây Thanh Mai hiệu quả

Từ kết quả nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài cây Thanh Mai Myrica rubra Sied et Zucc tại Mường Phăng Điện Biên, một số giải pháp khả thi có thể được đề xuất nhằm bảo tồn và phát triển bền vững loài cây này. Trọng tâm của các giải pháp là kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật lâm sinh và chính sách hỗ trợ cộng đồng, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng và đồng thời cải thiện sinh kế cho người dân. Về mặt kỹ thuật, cần áp dụng các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên cây Thanh Mai. Cụ thể là thực hiện phát quang dây leo, cây bụi xâm lấn tại những khu vực có mật độ cây mẹ và cây tái sinh cao. Việc này giúp giảm cạnh tranh về ánh sáng và dinh dưỡng, tạo điều kiện cho cây con Thanh Mai phát triển. Đối với những khu vực rừng nghèo kiệt, có thể xem xét trồng bổ sung bằng cây con được nhân giống từ nguồn hạt hoặc giâm hom tại địa phương. Việc này không chỉ làm giàu rừng mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen thực vật bản địa quý giá. Bên cạnh đó, cần xây dựng các mô hình nông lâm kết hợp, khuyến khích người dân trồng Thanh Mai trong vườn nhà hoặc trên đất nương rẫy cũ, kết hợp với các loài cây trồng khác để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất và tạo thêm thu nhập, giảm áp lực lên rừng tự nhiên.

5.1. Kỹ thuật lâm sinh thúc đẩy quá trình tái sinh tự nhiên

Các biện pháp kỹ thuật lâm sinh cần được thiết kế dựa trên đặc điểm sinh thái Myrica rubra. Do là loài cây ưa sáng ở mức độ nhất định, việc chặt tỉa có chọn lọc hoặc mở các lỗ trống nhỏ trong tán rừng có thể thúc đẩy mạnh mẽ quá trình tái sinh và sinh trưởng của cây non. Cần ưu tiên bảo vệ những cây mẹ khỏe mạnh, có phẩm chất tốt để làm nguồn giống tự nhiên. Đồng thời, nghiên cứu các phương pháp xử lý hạt để nâng cao khả năng nảy mầm hạt Thanh Mai và kỹ thuật giâm hom để nhân giống vô tính cũng là một hướng đi quan trọng, giúp chủ động được nguồn cây giống chất lượng cho các hoạt động trồng rừng và phục hồi rừng.

5.2. Hướng đi bền vững Kết hợp giá trị kinh tế và bảo tồn gen

Để việc bảo tồn thực sự bền vững, cần gắn liền với lợi ích kinh tế của cộng đồng. Cần có chính sách hỗ trợ người dân trong việc thu hái, chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ quả Thanh Mai. Xây dựng thương hiệu "Thanh Mai Mường Phăng" và kết nối với các thị trường tiềm năng sẽ giúp nâng cao giá trị kinh tế cây Thanh Mai. Khi người dân thấy được lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ cây, họ sẽ trở thành những người gác rừng hiệu quả nhất. Song song đó, cần thành lập các vườn sưu tập thực vật để lưu giữ và bảo tồn nguồn gen thực vật của các cá thể Thanh Mai ưu tú, phục vụ cho công tác chọn tạo giống và nghiên cứu lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay rừng đƣợc coi là một bộ phận quan trọng không thể thiếu trong hệ sinh thái, sự đa dạng trong quần thể động thực vật rừng là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, các sản phẩm từ rừng rất đa dạng và phong phú bao gồm các sản phẩm gỗ và sản phẩm ngoài gỗ. Trong những thập niên qua khi nguồn tài nguyên rừng còn phong phú, các sản phẩm ngoài gỗ chƣa đƣợc quan tâm khai thác sử dụng một cách hợp lý, tài nguyên rừng đƣợc hiểu một cách đơn giản là nguồn cung cấp gỗ chủ yếu. Sự nhìn nhận chƣa đúng đắn về giá trị tài nguyên rừng đã dẫn đến quá trình khai thác lâm sản ngoài gỗ và tài nguyên rừng một cách bừa bãi, mang tính chất tàn phá, chỉ chú ý đến quá trình khai thác nguồn lợi từ rừng, mà không quan tâm tới việc bảo tồn và phát triển có định hƣớng của rừng nhƣ việc gây trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng. Rừng Việt Nam phong phú và đa dạng là nơi sinh tồn của hàng trăm, hàng ngàn loài động, thực vật, nhƣng một thực trạng đáng buồn là trong những năm gần đây dƣới áp lực của kinh tế và bùng nổ dân số lên nguồn tài nguyên rừng làm những cây gỗ cây thuốc có giá trị bị thƣơng mại hóa, do đó chúng đang bị khai thác ngày một cạn kiệt.

Làm rừng không những suy thoái cả về số lƣợng lẫn chất lƣợng. Bên cạnh đó việc bảo tồn nghiên cứu gây giống cây trồng còn hạn chế, chƣa đáp ứng đƣợc nhu cầu của thị trƣờng cũng là nguy cơ rất lớn ảnh hƣởng đến sự tồn tại và phát triển của các loại cây quý hiếm ở Việt Nam. Để khắc phục tình trạng suy thoái rừng, trong những năm qua nhà nƣớc ta đã có hàng loạt biện pháp bảo vệ tài nguyên rừng, nhƣ các văn bản luật các biện pháp chính sách khoanh nuôi bảo vệ, sử dụng hợp lý tài nguyên, gây trồng rừng. Trong các biện pháp đó thì trồng rừng và làm giàu rừng bằng cây bản địa đang đƣợc phổ biến trên toàn quốc.

Khu rừng đặc dụng Mƣờng Phăng, Điện Biên trƣớc đây là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên trong những năm gần đây tình trạng khai thác và sử dụng tài nguyên không bền vững làm số lƣợng các loài bị suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt là các loài quý hiếm đang có nguy cơ bị tuyệt chủng, trong đó có loài Thanh mai đang phân bố rất hẹp tại khu vực rừng phòng hộ. 1 Loài Thanh mai hoặc Dâu Rƣợu (Myrica rubra Sied.et Zucc) thuộc chi Myrica, họ Myricaceae, bộ Fagales. Thanh Mai là loài thực vật bản địa của Nepal, Ấn Độ, Trung Quốc ( tây bắc Quảng Đông, Quảng Tây, tây và nam Tứ Xuyến, Vân Nam ) Bhutan, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam… Loài này đƣợc Buch.

Don miêu tả khoa học đầu tiên vào năm 1825. Tại Việt Nam cây Thanh Mai đƣợc mọc hoang ở nhiều nơi, phân bố nhiều từ Quảng Bình trở ra và mọc nhiều ở Quảng Bình, Quảng Ninh, Lào Cai,… Thanh mai là cây LSNG thuộc nhóm cây cho quả và quả của Thanh mai khi chín s đƣợc thu hái để sử dụng với nhiều mục đích khác nhau. Ngƣời dân vùng núi thƣờng thu hái quả Thanh mai làm dƣợc liệu, chế biến thành nƣớc giải khát, rƣợu, ô mai hay ăn tƣơi. Bởi có vị ngọt, chua, mát rất đặc biệt nên các sản phẩm chế biến từ quả Thanh mai đƣợc nhiều ngƣời ƣa thích (cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi).

Trên thị trƣờng ở Quảng Ninh, quả Thanh mai có mức giá lên đến 200. Ngoài giá trị kinh tế quả Thanh mai còn có chức năng giải nhiệt, tốt cho tiêu hóa, quả thanh Mai còn tốt cho máu não và mắt, tăng khả năng mi n dịch, ngăn ngừa bệnh tiểu đƣờng, chống lão hóa tốt. Hạt Thanh mai đƣợc sử dụng chữa chứng ra mồ hôi chân; vỏ thân và vỏ r sắc uống dùng điều trị đụng giập, lo t, các bệnh về da và ngộ độc arsenic. Chính vì có giá trị cao nên Thanh loài là một loài bị khai thác mạnh, gây suy giảm mạnh về số lƣợng.

Ngày nay nếu chúng ta không có những tác động, biện pháp bảo vệ tích cực thì trong tƣơng lai gần loài s bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Vấn đề đặt ra là chúng ta phải nghiên cứu để bảo tồn loài. Từ những vấn đề cấp thiết nêu trên tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài cây thanh mai (Myrica rubra Sied.et Zucc) tại Mƣờng Phăng, Điện Biên”. Ngoài mục tiêu là khóa luận tốt nghiệp, đề tài còn cung cấp thêm những thông tin khoa học về loài Thanh mai ở khu vực rừng đặc dụng Mƣờng Phăng, góp phần hiểu biết sâu hơn về loài cây này để làm cơ sở cho các giải pháp bảo vệ và phát triển loài này tại khu vực.

2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 khái niệm về tái sinh Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng. Biểu hiện đặc trƣng của tái sinh là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở các nơi có hoàn cảnh rừng (hoặc mất rừng chƣa lâu): Dƣới tán rừng, lỗ trống trong rừng…Vai trò lịch sử của thế hệ cây con là thay thế hệ cây gỗ già cỗi. Vì vậy, tái sinh rừng hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ. Tổng quan trên thế giới Trên thế giới việc nghiên cứu tái sinh rừng đã trải qua hàng trăm năm nhƣng riêng đối với rừng nhiệt đới vấn đề này mới chỉ đƣợc đề cập từ cuốn những năm 1930 trở lại đây.

Khoa học lâm sinh và kinh nghiệm sản xuất đã chỉ rõ: Sự giữ gìn lớp cây con có sức sống cao để khôi phục rừng tự nhiên s giảm bớt các chi phi về nhân lực, tiến vốn và thời gian so với trồng rừng mới. Hiệu quả tái sinh đƣợc xác định bởi mật độ, tổ thành, cấu trúc tuổi, chất lƣợng, sự phân bố cây con. Sự tƣơng đồng hay khác biệt giữa tổ thành lớp cây tái sinh và tầng cây gỗ đã đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm: Mibbread 1930; Richards 1933-1939; Beard 1946; Lebrun và Gilbert 1954; Baur 1964. Ở châu Phi, trên cơ sở các số liệu thu thập Taylor (1954), Barnard (1955) xác định số lƣợng cây tái sinh trong rừng nhiệt đới thiếu hụt cần thiết phải bổ sung bằng trồng rừng nhân tạo.

Ngƣợc lại, các tác giả nghiên cứu về tái sinh tự nhiên nhiệt đới Châu Á nhƣ: Bava (1954); Budowski (1956); Kationt (1965) lại nhận định dƣới tán rừng nhiệt đới nhìn chung có đủ số lƣợng cây tái sinh có giá trị kinh tế, do vậy các biệt pháp lâm sinh đề ra cần thiệt bảo vệ và phát triển cây tái sinh có sẵn dƣới tán rừng. Những chuyên gia đầu tiên nghiên cứu về nhóm nhân tố sinh thái ảnh hƣởng đến tái sinh rừng mà không có sự can thiệp của con ngƣời là Baur (1962) đã chỉ ra bằng sự thiếu hụt ánh sáng dƣới tán rừng là yếu tố quan trọng ảnh hƣởng đến sự sinh trƣởng của cây tái sinh. Nếu ở trong rừng cây con có thể chết 3 vì thiếu nƣớc thì cũng không ngoại trừ cây chết do thiếu ánh sáng. Trong rừng mƣa nhiệt đới, sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hƣởng chủ yếu đến sức sinh trƣởng của cây con, còn đối với sự nảy mầm và phát triển mầm non thì ảnh hƣởng này có thể đƣợc phản ánh chƣa rõ (Baur, 1962).

Khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên của rừng các tác giả nhận định tầng cây cỏ và cây bụi đã ảnh hƣởng tới cây tái sinh các loại cây gỗ. Ở quần thụ kín tán tuy thảm cỏ phát triển k m nhƣng cạnh tranh dinh dƣỡng và ánh sáng của chúng vẫn ảnh hƣởng đến cây tái sinh mạnh m s trở ngại lớn cho tái sinh rừng. Ngoài ra Ghent, A. W (1969) còn nhận x t: Thảm mục, chế độ thủy nhiệt, tầng đất mặt quan hệ với tái sinh rừng cũng cần đƣợc làm rõ.

Hiển nhiên, trong những trƣờng hợp cụ thể ảnh hƣởng của động vật và lừa có thể gây những tác hại đến tái sinh tự nhiên ở mức độ khác nhau. Về điều tra và đánh giá tái sinh tự nhiên trong rừng nhiệt đới, M.Loeschau (1977) đã đƣa ra một số đề nghị nhƣ: Đánh giá một khu bằng cách rút mẫu tự nhiên, trừ trƣờng hợp đặc biệt có thể dựa vào những nhận xét tổng quát về mật độ tái sinh nhƣ nơi có lƣợng tái sinh lớn nhất. Các số liệu này là cơ sở cho các quyết định trong từng kế hoạch lâm sinh cụ thể, đặc biệt là xét xem lâm phần có xứng đáng đƣợc chăm sóc hay không? Việc chăm sóc cấp bách đến mức độ nào? Cƣờng độ chăm sóc phải ra sao? Những chỉ tiêu cần phải điều tra nhƣ mật độ, chất lƣợng tái sinh cũng nhƣ đƣờng kính ngang ngực của những cây có giá trị kinh tế lớn 1cm đến 12. Về phƣơng pháp điều tra tái sinh nhiều tác giả đã sử dụng cách lấy mẫu ô vuông theo hệ thống do Lowdermilk (1972) đề nghị, với diện tích ô dạng bản thông thƣờng từ 1-4m2.

Bên cạnh đó có nhiều tác giả đã đề nghị sử dụng điều tra dải hẹp với các ô đo đếm có diện tích biến động từ 10-100cm2. Phƣơng pháp này trong điều tra tái sinh s khó xác định đƣợc quy luật phân bố hình thái của lớp cây tái sinh trên mặt đất rừng. Để giảm sai số khi thống kê, Barnard (1950) đã đề nghị một phƣơng pháp “Điều tra chuẩn đoán” theo đó kích thƣớc ô đếm có thể thay đổi tùy theo giai đoạn phát triển của cây tái sinh ở các trạng thái rừng khác nhau. 4 Nhìn chung những kết quả nghiên cứu về tái sinh rừng ở trên một phần đã làm sáng tỏ các đặc điểm tái sinh, các nhân tố ảnh hƣởng đến tái sinh và cách để xây dựng phƣơng thức xúc tiến tái sinh rừng.

Tuy nhiên những nghiên cứu về tái sinh rừng nhiệt đới nói chung chƣa thật đầy đủ hệ thống cho từng loại rừng cụ thể. Thanh mai hoặc Dâu Rƣợu (Myrica rubra Sied.et Zucc) thuộc chi Myrica, họ Myricaceae, bộ Fagales .