Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Của Các Loài Cá Bống Tại Hạ Lưu Sông Tam Quan, Hoài Nhơn, Bình Định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông tam quan thị xã hoài, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Vương Thị Mỹ Ly
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Kim Khuê
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Quy Nhơn

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh học của các loài cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan, Hoài Nhơn, Bình Định. Mục tiêu chính là cung cấp dữ liệu khoa học về sinh học, sinh thái, và hình thái của các loài cá này, nhằm hỗ trợ công tác bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, đặc biệt trong việc xây dựng quy trình nuôi trồng và bảo vệ đa dạng sinh học của hệ sinh thái nước ngọt.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm xác định các đặc điểm sinh học cơ bản của các loài cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan. Các đặc điểm bao gồm hình thái, dinh dưỡng, sinh trưởng, và sinh sản. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản tại địa phương.

1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu khoa học về đặc điểm sinh học của các loài cá bống, hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu. Đồng thời, kết quả nghiên cứu có thể áp dụng vào việc xây dựng quy trình nuôi trồng và bảo tồn các loài cá này, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

II. Tổng quan về khu vực nghiên cứu

Sông Tam Quan là một con sông nhỏ thuộc địa phận thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Vùng hạ lưu của sông có hệ sinh thái đa dạng, là nơi sinh sống của nhiều loài cá nước ngọt, trong đó có các loài cá bống. Điều kiện tự nhiên như khí hậu, thủy văn, và môi trường sống đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài cá này.

2.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên

Sông Tam Quan có hướng chảy từ Bắc xuống Nam, với chi lưu đổ ra biển Tam Quan. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chia thành hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa. Điều kiện thủy văn và khí hậu thuận lợi đã tạo nên một hệ sinh thái phong phú, đặc biệt là các loài cá bống.

2.2. Đa dạng sinh học

Vùng hạ lưu sông Tam Quan có sự đa dạng về thành phần loài cá bống, bao gồm cá bống cát, cá bống đuôi chấm, và cá bống dừa. Các loài này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái nước ngọt.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp khoa học để thu thập và phân tích dữ liệu về đặc điểm sinh học của các loài cá bống. Các phương pháp bao gồm thu mẫu, định loại, và phân tích đặc điểm hình thái, dinh dưỡng, sinh trưởng, và sinh sản.

3.1. Thu mẫu và định loại

Mẫu cá được thu thập tại vùng hạ lưu sông Tam Quan bằng các phương pháp đánh bắt truyền thống. Sau đó, mẫu được định loại dựa trên đặc điểm hình thái và phân loại học.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh học

Các đặc điểm như hình thái, dinh dưỡng, sinh trưởng, và sinh sản được phân tích chi tiết. Phương pháp đo đạc, phân tích thức ăn, và xác định hệ số thành thục sinh dục được áp dụng để thu thập dữ liệu.

IV. Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm sinh học cơ bản của các loài cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan. Kết quả cho thấy sự đa dạng về hình thái, dinh dưỡng, và sinh sản của các loài cá này.

4.1. Đặc điểm hình thái

Các loài cá bống có sự khác biệt rõ rệt về hình thái, đặc biệt là kích thước và cấu trúc cơ quan tiêu hóa. Cá bống cát và cá bống đuôi chấm có sự khác biệt về số lượng tia vây và hình dạng miệng.

4.2. Đặc điểm dinh dưỡng và sinh trưởng

Thức ăn chủ yếu của các loài cá bống là động vật không xương sống và mảnh vụn hữu cơ. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân cá cho thấy sự phát triển ổn định của các loài này trong môi trường tự nhiên.

4.3. Đặc điểm sinh sản

Các loài cá bống có mùa sinh sản rõ rệt, với hệ số thành thục sinh dục cao vào mùa mưa. Sức sinh sản của cá phụ thuộc vào kích thước và điều kiện môi trường.

V. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu đã cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về đặc điểm sinh học của các loài cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng vào công tác bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản, đồng thời hỗ trợ việc xây dựng quy trình nuôi trồng các loài cá này.

5.1. Kết luận

Các loài cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan có đặc điểm sinh học đa dạng, phản ánh sự thích nghi với môi trường sống. Nghiên cứu đã làm rõ các đặc điểm về hình thái, dinh dưỡng, sinh trưởng, và sinh sản của các loài cá này.

5.2. Đề xuất

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về sinh thái và biodiversity của các loài cá bống để đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Đồng thời, cần xây dựng quy trình nuôi trồng thương phẩm để phát triển kinh tế địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Tổng quan về nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam.

Điều kiện tự nhiên, tiềm năng nuôi trồng và khai thác thủy sản ở Bình Định. Điều kiện tự nhiên của sông Tam Quan. Vị trí địa lí. Khí hậu, thuỷ văn.

Thành phần loài và sự phân bố của cá bống. Những nghiên cứu về các đặc điểm sinh học cá. Những nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng cá. Những nghiên cứu về đặc điểm sinh trưởng ở cá.

Những nghiên cứu về đặc điểm sinh sản ở cá. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Nghiên cứu đặc điểm hình thái cá. Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng của cá. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của cá.

Nghiên cứu đặc điểm sinh sản của cá. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu và xử lý mẫu cá. Định loại một số loài cá.

Phương pháp khảo sát đặc điểm hình thái ngoài. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học dinh dưỡng. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh sản.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN. Đặc điểm hình thái ngoài. Cá bống đuôi chấm. Đặc điểm một số cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn của cá.

Cá bống đuôi chấm. Thức ăn tự nhiên của cá. Thức ăn tự nhiên của cá bống cát. Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm.

Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống cát. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống đuôi chấm. Đặc điểm sinh sản của cá.

Hệ số thành thục sinh dục của cá. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá. Mùa vụ sinh sản của cá. Sức sinh sản của cá.

54 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT. Về hình thái. Đặc điểm cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn. Thức ăn tự nhiên của cá.

Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá. Đặc điểm sinh sản của cá. 58 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 68 QUYẾT ĐỊNH GIAO TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO) DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT A : Vây hậu môn C : Vây đuôi D1 : Vây lưng thứ nhất D2 : Vây lưng thứ hai P : Vây ngực V : Vây bụng GSI : Hệ số thành thục sinh dục HSI : Hệ số tích lũy năng lượng IRI : Tầm quan trọng tương đối L : Chiều dài toàn thân Li : Chiều dài ruột DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1.

Diện tích nuôi trồng thuỷ sản Việt Nam giai đoạn 2018 - 2020. Sản lượng nuôi trồng và khai thác thuỷ sản Việt Nam. Số lượng các tia vây của cá bống cát. Số lượng các tia vây của cá bống đuôi chấm.

Chỉ số RLG của cá bống cát. Chỉ số RLG của cá bống đuôi chấm. Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở tất cả các kích cỡ (n=148). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ <12,5cm (n=37).

Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ 12,5 - 14,6cm (n=41). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ 14,7-16,4 cm (n=38). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ >16,4 cm (n=32). Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở tất cả các kích cỡ (n=118).Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở nhóm kích cỡ <11cm (n=16).

Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ 11-11,7cm (n=40). Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ 11,8 -12,2 cm (n=27). Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ >12,2cm (n=35). Sức sinh sản của cá bống cát và cá bống đuôi chấm.

55 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1. Vị trí địa lý sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Địa điểm thu mẫu ở vùng hạ lưu sông Tam Quan. Cá bống đuôi chấm.

Hình thái miệng, răng và lưỡi cá bống cát. Hình thái cung mang của cá bống cát. Hình thái ống tiêu hóa của cá bống cát. Hình thái miệng, răng, lưỡi cá bống đuôi chấm.

Hình thái cung mang của cá bống đuôi chấm. Hình thái ống tiêu hóa cá bống đuôi chấm. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân cá của cá bống cát. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân cá của cá bống đuôi chấm.

Hệ số thành thục sinh dục của cá bống cát cái và đực. Hệ số thành thục sinh dục của cá bống đuôi chấm cái và đực. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá bống cát cái và đực. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá bống đuôi chấm cái và đực.

Lí do chọn đề tài Tỉnh Bình Định là một trong những tỉnh có được sự phong phú về các hệ sinh thái thủy sinh, bao gồm cả hệ sinh thái biển và hệ sinh thái nước ngọt. Hệ thống sông ngòi của Bình Định khá phong phú và phân bố nhiều ở các địa phương khác nhau trong tỉnh. Bình Định có bốn con sông chính có sự ảnh hưởng lớn đến kinh tế và đời sống người dân, đó là sông Côn, sông Hà Thanh, sông La Tinh và sông Lại Giang. Ngoài ra, còn có nhiều con sông nhỏ khác như sông An Lão, sông Châu Trúc, sông Tam Quan,… cũng đóng vai trò nhất định đối với các địa phương.

Bên cạnh đó, Bình Định còn có một đầm nước ngọt khá rộng là đầm Trà Ổ (Phù Mỹ), hai đầm nước lợ lớn là đầm Đề Gi (Phù Mỹ - Phù Cát) và đầm Thị Nại (Tuy Phước - Quy Nhơn) cùng với các hồ nước ngọt khá lớn. Hệ thống sông ngòi, đầm, hồ đa dạng đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự đa dạng về nguồn lợi thủy sản cũng như phát triển nông nghiệp và nuôi trồng thủy hải sản trong toàn tỉnh. Nguồn lợi thủy sản có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái tự nhiên, bảo đảm cho sự cân bằng sinh thái trong thủy vực, và đồng thời còn là nguồn thực phẩm giá trị cho cuộc sống, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế. Trong hệ thống sông ngòi tương đối dày của tỉnh Bình Định, sông Tam Quan là một trong những con sông có vai trò quan trọng trong đời sống của các hộ gia đình ngư dân ở thị xã Hoài Nhơn.

Sông Tam Quan là một con sông thuộc địa phận thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định có hướng chính là hướng Bắc - Nam, chi lưu bắt nguồn từ xã Hoài Châu, xã Hoài Sơn và hướng chi lưu là hướng Tây – Đông; phụ lưu sông chính đổ ra biển Tam Quan. Đây là một trong những con sông có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nước dồi dào cho nhiều hoạt động sản xuất trên địa bàn. Ở vùng hạ lưu sông Tam Quan có nhiều loài thủy sản khác nhau như cá ngạnh, cá móm, cá bống, cá 2 đấu, cá giò, tôm đất, cua,… mang lại nguồn thu nhập chủ yếu cho nhiều hộ gia đình ngư dân trong địa phương. Trong đó, cá bống cũng đóng một vai trò khá quan trọng.

Cá bống là nhóm cá có thành phần loài khá lớn, với khoảng 270 giống và 2.000 loài đã được thế giới ghi nhận (Akihito và cs., 2000; Patzner và cs. Ở Việt Nam có 5 họ cá bống (Eleotridae, Gobiidae, Periophthalmidae, Apocrypteidae và Gobioididae), trong đó họ Gobiidae có số lượng nhiều nhất (32 giống và 60 loài), họ Eleotridae có số lượng ít hơn (3 giống và 7 loài) (Mai Đình Yên, 1992; Nguyễn Nhật Thi, 2000) [18][29]. Qua khảo sát thực tế ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, có nhiều loài cá bống như cá bống dừa (Oxyeleotris urophthalmus), cá bống thệ (Oxyurichthys tentacularis), cá bống trứng (Eleotris melanosoma), cá bống cát (Glossogobius giuris), cá bống đuôi chấm (Aulopareia unicolor),… Các loài cá bống ở đây, đặc biệt là cá bống cát và cá bống đuôi chấm được nhiều người ưa chuộng, là nguồn thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày. Do đó, việc khai thác nguồn lợi cá bống tự nhiên để đáp ứng nhu cầu đời sống ngày càng tăng, điều này đã và đang đe dọa nghiêm trọng đến nguồn lợi tự nhiên của những loài cá này.

Trước thực trạng đó, thực hiện các nghiên cứu để hướng đến bảo vệ nguồn lợi cá nói chung và cá bống nói riêng là rất cần thiết. Vì lí do đó, tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định”. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học cơ bản của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3.

Ý nghĩa khoa học Đưa ra các số liệu về một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, làm cơ sở cho việc bảo vệ và phát triển nguồn lợi của một số loài cá bống ở khu vực này. Ý nghĩa thực tiễn Các số liệu thu thập được trong nghiên cứu này là dẫn liệu bổ sung trong công tác giảng dạy, là cơ sở khoa học cho việc đưa vào xây dựng quy trình sinh sản, nuôi thương phẩm của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan trong tương lai. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam Việt Nam là một quốc gia biển nằm ven bờ Tây của Biển Đông - là một biển lớn của Thái Bình Dương.

Trong biển Đông, liên quan tới Việt Nam có hai vịnh lớn là vịnh Bắc Bộ ở phía Tây Bắc, rộng khoảng 130.000 km2 và vịnh Thái Lan ở phía Tây Nam, diện tích khoảng 293. Đây là biển duy nhất nối liền hai đại dương - Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Việt Nam có diện tích khoảng 331.212 km², có bờ biển dài 3.260 km và hội tụ nhiều đảo. Bờ biển Việt Nam khúc khuỷu, nhiều eo, vụng, vũng, vịnh ven bờ và cứ 20 km chiều dài đường bờ biển lại bắt gặp một cửa sông lớn với tổng số khoảng 114 cửa sông đổ ra biển, chủ yếu từ phía lục địa Việt Nam.