Luận án nghiên cứu nông sinh học và kỹ thuật trồng cây Bảy lá một hoa tại Sa Pa, Lào Cai

Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và kỹ thuật trồng cây bảy lá một hoa tại Sa Pa, Lào Cai, mang lại hiểu biết sâu sắc về giống cây này.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Ninh Thị Phíp
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Nông Sinh Học và Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bảy Lá Một Hoa Tại Sa Pa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
• 5.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 5.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 5.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 5.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 5.2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 5.3. Kết quả chính và kết luận
• 5.3.1. Xác định đặc điểm hình thái và giải phẫu
• 5.3.2. Thời vụ gieo hạt thích hợp
• 5.3.3. Ảnh hưởng thời vụ trồng và mật độ trồng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Cây Bảy Lá Một Hoa Tại Sa Pa

Bài viết này tập trung vào việc nghiên cứu cây bảy lá một hoa (Paris polyphylla) tại Sa Pa. Mục tiêu là làm sáng tỏ đặc điểm nông sinh học và kỹ thuật nhân giống loài cây này. Nghiên cứu này đặc biệt quan trọng vì cây bảy lá một hoa có giá trị dược liệu cao và đang được khai thác mạnh mẽ, dẫn đến nguy cơ suy giảm số lượng trong tự nhiên. Việc hiểu rõ đặc tính sinh học và phát triển các phương pháp nhân giống hiệu quả là chìa khóa để bảo tồn cây bảy lá một hoa và phát triển bền vững nguồn dược liệu quý này. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp khoa học hiện đại để phân tích sinh trưởng cây bảy lá một hoa và phát triển cây bảy lá một hoa.

1.1. Tầm quan trọng của cây Bảy Lá Một Hoa trong y học

Cây bảy lá một hoa từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền, đặc biệt là trong việc điều trị các bệnh viêm nhiễm và giảm đau. Hoạt chất chính trong cây là saponin, có tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm và thậm chí có tiềm năng trong điều trị ung thư. Do giá trị dược liệu cây bảy lá một hoa cao nên nhu cầu sử dụng ngày càng tăng, gây áp lực lớn lên nguồn tài nguyên tự nhiên.

1.2. Thực trạng phân bố cây Bảy Lá Một Hoa và nguy cơ tuyệt chủng

Phân bố cây bảy lá một hoa chủ yếu ở các vùng núi cao, nơi có môi trường sống cây bảy lá một hoa phù hợp. Tại Việt Nam, Sa Pa là một trong những khu vực quan trọng có loài cây này. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và mất môi trường sống, cây bảy lá một hoa đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Cần có các biện pháp bảo tồn cây bảy lá một hoa khẩn cấp để bảo vệ nguồn gen quý giá này.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Bảy Lá Một Hoa tại Sa Pa

Việc nhân giống cây bảy lá một hoa gặp nhiều khó khăn do đặc tính sinh học phức tạp của cây. Tỷ lệ nảy mầm của hạt thường thấp và thời gian sinh trưởng kéo dài. Các phương pháp nhân giống vô tính cũng đòi hỏi kỹ thuật cao và chưa được áp dụng rộng rãi. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm ra các giải pháp để cải thiện hiệu quả nhân giống hữu tính và nhân giống vô tính, từ đó đáp ứng nhu cầu trồng trọt và bảo tồn loài cây này. Đồng thời, vấn đề phòng trừ sâu bệnh cây bảy lá một hoa cũng được quan tâm.

2.1. Khó khăn trong nhân giống hữu tính từ hạt cây Bảy Lá Một Hoa

Một trong những thách thức lớn nhất là tỷ lệ nảy mầm thấp của hạt. Hạt cây bảy lá một hoa có lớp vỏ dày và phôi ngủ sâu, gây khó khăn cho quá trình nảy mầm tự nhiên. Việc nghiên cứu các biện pháp xử lý hạt giống, như sử dụng hormone tăng trưởng hoặc phá vỡ lớp vỏ, là cần thiết để cải thiện tỷ lệ nảy mầm và rút ngắn thời gian gieo hạt cây bảy lá một hoa.

2.2. Hạn chế của phương pháp nhân giống vô tính cây Bảy Lá Một Hoa

Mặc dù nhân giống vô tính có thể duy trì được đặc tính di truyền của cây mẹ, nhưng các phương pháp hiện tại còn nhiều hạn chế. Việc sử dụng hom thân rễ có thể làm tổn thương cây mẹ và tỷ lệ thành công không cao. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các phương pháp ươm mầm cây bảy lá một hoa khác, như nuôi cấy mô, để tạo ra số lượng lớn cây giống chất lượng cao.

III. Cách Nghiên Cứu Đặc Điểm Nông Sinh Học Cây Bảy Lá Một Hoa

Nghiên cứu này tiến hành đánh giá đặc điểm nông sinh học của các mẫu cây bảy lá một hoa thu thập từ Sa Pa. Các chỉ tiêu được theo dõi bao gồm hình thái, sinh trưởng, phát triển, năng suất và hàm lượng saponin. Đồng thời, nghiên cứu cũng sử dụng các phương pháp sinh học phân tử để đánh giá sự sai khác di truyền giữa các mẫu, từ đó lựa chọn được những giống có tiềm năng tốt nhất cho phát triển và bảo tồn. Phân tích bao gồm đánh giá thổ nhưỡng Sa Pa, độ cao phân bố, nhiệt độ thích hợp, độ ẩm thích hợp và ánh sáng cần thiết.

3.1. Phương pháp thu thập và đánh giá mẫu cây Bảy Lá Một Hoa

Các mẫu cây bảy lá một hoa được thu thập từ các khu vực khác nhau ở Sa Pa, đảm bảo tính đại diện cho sự đa dạng di truyền của loài. Các chỉ tiêu hình thái, như chiều cao cây, số lượng lá, kích thước hoa, được ghi nhận chi tiết. Quá trình sinh trưởng và phát triển của cây được theo dõi định kỳ để đánh giá khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu Sa Pa.

3.2. Phân tích di truyền bằng phương pháp sinh học phân tử

ADN của các mẫu cây bảy lá một hoa được chiết xuất và phân tích bằng các chỉ thị phân tử, như SSR (Simple Sequence Repeats) hoặc AFLP (Amplified Fragment Length Polymorphism). Kết quả phân tích cho phép đánh giá mức độ đa dạng di truyền giữa các mẫu và xác định mối quan hệ di truyền giữa chúng. Thông tin này rất quan trọng cho việc lựa chọn các giống để bảo tồn và lai tạo.

3.3. Đánh giá hàm lượng Saponin trong các mẫu cây Bảy Lá Một Hoa

Hàm lượng saponin trong thân rễ cây bảy lá một hoa được xác định bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). Kết quả phân tích cho phép đánh giá chất lượng dược liệu của các mẫu và lựa chọn những giống có hàm lượng saponin cao nhất. Đây là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá tiềm năng phát triển cây bảy lá một hoa.

IV. Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Bảy Lá Một Hoa Hiệu Quả Tại Sa Pa

Nghiên cứu này tập trung vào việc phát triển các kỹ thuật nhân giống hiệu quả, bao gồm cả nhân giống hữu tính và nhân giống vô tính. Đối với nhân giống hữu tính, các biện pháp xử lý hạt giống và điều kiện gieo hạt tối ưu được tìm kiếm. Đối với nhân giống vô tính, các phương pháp sử dụng hom thân rễ và nuôi cấy mô được nghiên cứu và cải tiến. Mục tiêu là tạo ra quy trình nhân giống đơn giản, hiệu quả và có thể áp dụng rộng rãi cho cây bảy lá một hoa. Nghiên cứu cũng đề cập đến thời vụ trồng cây bảy lá một hoa.

4.1. Tối ưu hóa quy trình nhân giống hữu tính từ hạt

Các thí nghiệm được thực hiện để xác định nồng độ và thời gian xử lý hormone tăng trưởng (GA3) tối ưu cho việc kích thích nảy mầm. Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường, như nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng, cũng được nghiên cứu để tạo điều kiện ươm mầm tốt nhất. Quy trình gieo hạt được tối ưu hóa để đảm bảo tỷ lệ nảy mầm cao và đồng đều.

4.2. Phát triển phương pháp nhân giống vô tính bằng hom thân rễ

Nghiên cứu tập trung vào việc lựa chọn hom thân rễ khỏe mạnh và xử lý bằng hormone kích thích ra rễ (IBA). Các điều kiện giâm hom, như giá thể, độ ẩm và ánh sáng, được kiểm soát chặt chẽ để tăng tỷ lệ ra rễ và sống sót của hom. Phương pháp này giúp duy trì đặc tính di truyền của cây mẹ và rút ngắn thời gian nhân giống.

V. Giải Pháp Trồng và Chăm Sóc Cây Bảy Lá Một Hoa Tại Sa Pa

Nghiên cứu này đánh giá ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật trồng cây bảy lá một hoa, như thời vụ trồng, mật độ trồng và chế độ dinh dưỡng, đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng dược liệu. Mục tiêu là xây dựng quy trình trồng trọt phù hợp với điều kiện Sa Pa, đảm bảo năng suất cao và chất lượng ổn định. Đồng thời, các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả cũng được nghiên cứu. Các nghiên cứu tập trung vào vấn đề chăm sóc cây bảy lá một hoa để đạt năng suất cao.

5.1. Xác định thời vụ trồng thích hợp cho cây Bảy Lá Một Hoa

Các thí nghiệm được thực hiện để xác định thời vụ trồng tối ưu, dựa trên yếu tố khí hậu, như nhiệt độ và độ ẩm. Ảnh hưởng của thời vụ đến thời gian sinh trưởng, phát triển và năng suất của cây được đánh giá. Thời vụ trồng thích hợp giúp cây có đủ thời gian sinh trưởng và phát triển trước khi bước vào giai đoạn ngủ đông.

5.2. Tối ưu hóa mật độ trồng và chế độ dinh dưỡng

Ảnh hưởng của mật độ trồng đến cạnh tranh dinh dưỡng và ánh sáng được nghiên cứu. Mật độ trồng tối ưu giúp cây tận dụng tối đa nguồn tài nguyên và đạt năng suất cao nhất. Chế độ dinh dưỡng phù hợp, bao gồm phân bón hữu cơ và vô cơ, được xây dựng để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cây trong suốt quá trình sinh trưởng và phát triển.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Phát Triển Cây Bảy Lá Một Hoa

Nghiên cứu này đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm nông sinh học và kỹ thuật nhân giống cây bảy lá một hoa tại Sa Pa. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng quy trình trồng trọt bền vững và bảo tồn nguồn gen quý giá của loài cây này. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá tiềm năng phát triển cây bảy lá một hoa và ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất. Nghiên cứu này mở ra tiềm năng phát triển cây bảy lá một hoa.

6.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất

Các quy trình nhân giống và trồng trọt được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu có thể được chuyển giao cho người dân địa phương và các doanh nghiệp dược liệu. Việc áp dụng các quy trình này giúp tăng năng suất và chất lượng dược liệu, đồng thời đảm bảo tính bền vững của nguồn tài nguyên.

6.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về cây Bảy Lá Một Hoa

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các mẫu cây bảy lá một hoa khác nhau. Nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến chất lượng dược liệu cũng cần được quan tâm. Việc phát triển các sản phẩm dược liệu từ cây bảy lá một hoa là một hướng đi tiềm năng để khai thác giá trị kinh tế của loài cây này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây Bảy lá một hoa (Paris vietnamensis (Takht.) H. Li) thuộc chi Paris, họ Trọng lâu (Melanthiaceae), là loài thảo dược bản địa quý có giá trị y học và kinh tế cao. Các hợp chất saponin steroid trong thân rễ của cây, đặc biệt là diosgenin và pennogenin, có tác dụng hạ cholesterol máu, kháng viêm, kháng nấm, ức chế ngưng tụ tiểu cầu, cầm máu và ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư. Nhu cầu thương mại lớn từ các ngành công nghiệp dược phẩm đã dẫn đến tình trạng khai thác tự nhiên quá mức, trong khi khả năng tái sinh tự nhiên của loài rất thấp do hạt có thời gian ngủ nghỉ kéo dài và môi trường sống dưới tán rừng bị thu hẹp. Từ năm 1996, cây Bảy lá một hoa đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam ở cấp Hiếm (bậc R) và năm 2007 được nâng lên mức Nguy cấp (EN A1c,d).

Tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc mô tả hình thái, điều tra phân loại hoặc phân tích hoạt chất đơn lẻ; các nghiên cứu có hệ thống về đặc điểm nông sinh học, phân tích di truyền phân tử, kỹ thuật nhân giống hữu tính từ hạt, nhân giống vô tính từ thân rễ và hoàn thiện quy trình canh tác ngoài đồng ruộng còn thiếu hụt. Luận án tiến sĩ nông nghiệp của nghiên cứu sinh Nguyễn Tiến Dũng với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học, kỹ thuật nhân giống và trồng trọt cây Bảy lá một hoa [Paris vietnamensis (Takht.) H. Li] tại Sa Pa, Lào Cai" (chuyên ngành Khoa học cây trồng, mã số 9 62 01 10, thực hiện tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, năm 2023 dưới sự hướng dẫn của PGS. Ninh Thị Phíp và PGS. Đoàn Thị Thanh Nhàn) được triển khai nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu đặc điểm nông sinh học, xác định sai khác di truyền và đánh giá ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật nhân giống, kỹ thuật trồng đến sinh trưởng, phát triển của cây Bảy lá một hoa, góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống và trồng cây làm dược liệu tại Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Bước đầu xác định được mẫu giống cây Bảy lá một hoa có khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng cao;
2. Xác định được một số biện pháp kỹ thuật nhân giống (vô tính, hữu tính) phù hợp cho cây Bảy lá một hoa;
3. Xác định được một số biện pháp kỹ thuật trồng phù hợp cho cây Bảy lá một hoa tại Sa Pa, Lào Cai.

Đối tượng nghiên cứu gồm 3 mẫu giống Bảy lá một hoa (ký hiệu Paris 1, Paris 2 và Paris 3) thuộc loài Paris vietnamensis (Takht.) H. Li được thu thập tại Bản Khoang, Sa Pa, Lào Cai vào năm 2016. Các nội dung về khả năng nhân giống và kỹ thuật trồng trọt được thực hiện chuyên sâu trên mẫu giống Paris 2. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa và thực nghiệm kéo dài từ tháng 12 năm 2015 đến tháng 12 năm 2020, theo dõi chu kỳ sinh trưởng, năng suất và hàm lượng hoạt chất từ năm thứ 1 đến năm thứ 3. Phạm vi không gian gồm các thí nghiệm đồng ruộng tại xã Bản Khoang (huyện Sa Pa, nay là thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai); nghiên cứu sinh học phân tử tại Viện Nghiên cứu hệ gen (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam); phân tích hóa tính đất, nước và hoạt chất dược liệu tại Viện Nghiên cứu và Phát triển Vùng (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Chi Paris L. được Linnaeus thiết lập năm 1753. Về mặt phân loại học, Takhtajan (1983) đã chia chi Paris thành 3 tông gồm Paris, Kinugasa và Daiswa dựa trên đặc điểm quả, bầu nhụy, hạt và hình thái thân rễ. Năm 1983, Takhtajan mô tả loài này dưới tên Daiswa hainanensis subsp. vietnamensis, sau đó H. Li (1986, 1998) tách thành một loài độc lập với danh pháp Paris vietnamensis (Takht.) H. Li. Tổng hợp của Yunheng Ji (2019) ghi nhận 26 loài thuộc chi Paris trên phạm vi toàn cầu, tập trung nhiều nhất tại Trung Quốc và khu vực Đông Dương; nghiên cứu của Yu & cs. (2021) ghi nhận số lượng lên tới 33 loài và 15 thứ.

TT	Loài	Khu vực phân bố chính	Số lượng tiêu bản ghi nhận
1	P. chinensis	Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam	578
2	P. quadrifolia	Châu Âu, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Gruzia	375
3	P. verticillata	Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Bán đảo Triều Tiên	346
4	P. lancifolia	Trung Quốc	240
5	P. tetraphylla	Nhật Bản	167
6	P. yunnanensis	Miến Điện, Trung Quốc	155
7	P. mairei	Trung Quốc	147
8	P. forrestii	Miến Điện, Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal	134
9	P. polyphylla	Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal	127
10	P. delavayi	Trung Quốc, Việt Nam	109
11	P. vietnamensis	Trung Quốc, Lào, Việt Nam	23

Tại Việt Nam, Phạm Hoàng Hộ (1999) ghi nhận 5 loài và phân loài; Nguyễn Tiến Bân (2005) ghi nhận 6 loài trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam; Y. H. Ji, H. Li & Z. K. Zhou (2006) bổ sung loài Paris caobangensis. Đến nay, hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận 8 loài và thứ thuộc chi Paris. Hoàng Tấn Quảng & cs. (2016) nghiên cứu đa dạng di truyền phân tử trên các quần thể Paris tại Thừa Thiên Huế, Vĩnh Phúc và Lào Cai, xác định được 4 nhóm di truyền khác biệt. Các nghiên cứu dược lý của Châu Thị Nhã Trúc & cs. (2015), Vũ Thị Thu Thủy & cs. (2017) xác nhận sự hiện diện của các hoạt chất diosgenin, gracillin và các saponin steroid có khả năng ức chế tế bào ung thư.

Về mặt sinh học và nhân giống, các tác giả Liang & Zhang (1987), Ligang & cs. (2003), Chen & cs. (2007) chỉ ra rằng hạt của các loài Paris có thời gian ngủ nghỉ từ 18 tháng trở lên; việc bóc bỏ vỏ ngoài và xử lý GA3 ở nồng độ 600 ppm trong 48 giờ kết hợp với phân tầng nhiệt độ có thể rút ngắn thời gian nảy mầm. Đối với nhân giống sinh dưỡng, Li (1986), Puwein & Thomas (2019) chứng minh các phân đoạn thân rễ có mang chồi mầm xử lý chất điều hòa sinh trưởng BAP và NAA cho tỷ lệ bật chồi cao. Về canh tác, các nghiên cứu quốc tế của Zhou & cs. (2010), Yu & cs. (2009) khẳng định cây thuộc chi Paris là cây ưa bóng (độ che phủ 60–70%), cần đất giàu mùn và đáp ứng tốt với chế độ dinh dưỡng cân đối N, P, K cùng vi lượng Mo.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình thực nghiệm nông học đầu tiên tại vùng núi cao Sa Pa (Lào Cai) thực hiện đánh giá đồng thời từ đặc điểm thực vật học, giải phẫu vi phẫu, chỉ thị phân tử ADN đến các biện pháp kỹ thuật nhân giống hạt, hom thân rễ và các yếu tố canh tác đồng ruộng (thời vụ, mật độ, phân bón), qua đó xác lập gói kỹ thuật đồng bộ cho loài Paris vietnamensis.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên lý thuyết phân loại học thực vật hình thái kết hợp giải phẫu học, sinh học phân tử ADN và phương pháp bố trí thí nghiệm nông học đồng ruộng.

Khung phương pháp nghiên cứu được triển khai cụ thể:

1. Nghiên cứu hình thái và vi phẫu: Quan sát, đo đếm các chỉ tiêu hình thái rễ, thân rễ, thân khí sinh, lá, hoa, quả, hạt theo phương pháp phân loại thực vật. Thực hiện cắt lát vi phẫu rễ, thân, lá và soi bột dược liệu dưới kính hiển vi quang học để mô tả cấu trúc mô học.
2. Nghiên cứu sinh học phân tử: Tách chiết ADN tổng số từ mẫu lá non; khuếch đại các vùng gen chỉ thị ITS (Internal Transcribed Spacer) nhân và psbA-trnH lạp thể bằng kỹ thuật PCR. Sản phẩm PCR được giải trình tự và phân tích độ đa hình nucleotide bằng các phần mềm chuyên dụng Staden Pregap, Staden Gap4 và BioEdit. Cây phát sinh chủng loại được xây dựng bằng thuật toán Maximum-Likelihood (ML) và Neighbor-Joining (NJ) nhằm so sánh với các trình tự đã công bố trên Ngân hàng gen quốc tế (GenBank).
3. Phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng: Các thí nghiệm nhân giống và trồng trọt được thiết kế theo kiểu khối ngẫu nhiên đầy đủ (RCBD - Randomized Complete Block Design) với 3 lần nhắc lại.
   • Thí nghiệm nhân giống hạt: Đánh giá thời vụ gieo (từ 15/1 đến 15/5), khối lượng hạt (<0,25 g; 0,25–0,35 g; >0,35 g), phương pháp bảo quản hạt (nhiệt độ phòng, bảo quản lạnh 5°C, chà sạch vỏ), nồng độ GA3 (0, 200, 400, 600, 800 ppm), thời gian xử lý GA3 (12, 24, 48, 72 giờ), độ sâu lấp đất (1, 2, 3 cm), bổ sung phân bón lá (Atonik 1.8 SL, siêu lân đỏ) và tuổi xuất vườn cây con (12, 18, 24 tháng).
   • Thí nghiệm nhân giống thân rễ: Đánh giá số mắt mầm trên đoạn hom (1 mầm, 2–3 mầm, >3 mầm), chất điều hòa sinh trưởng (GA3, IBA ở các nồng độ 20, 40, 60, 80 ppm và phối hợp), giá thể ươm (đất vườn, mùn núi tự nhiên bổ sung chế phẩm vi sinh Trichoderma và vôi bột), chế độ che sáng (50%, 60%, 70%).
   • Thí nghiệm trồng trọt: Khảo sát thời vụ trồng (tháng 2, tháng 4, tháng 6, tháng 8), mật độ khoảng cách trồng (28.000 cây/ha - 40x60 cm; 35.000 cây/ha - 35x50 cm; 41.000 cây/ha - 30x40 cm; 50.000 cây/ha - 25x30 cm), và các công thức bón phân kết hợp phân hữu cơ Sông Gianh, phân khoáng N, P2O5, K2O, vôi bột và nấm đối kháng Trichoderma.
4. Phương pháp hóa học: Xác định hàm lượng saponin tổng số trong thân rễ bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) và quang phổ/HPLC; phân tích các chỉ tiêu nông hóa, lý hóa tính của đất và nước tưới.
5. Nguồn vật liệu và hóa chất: 3 mẫu giống Paris 1 (thu thập ven khe suối), Paris 2 (dưới tán rừng trồng), Paris 3 (bìa rừng) tại xã Bản Khoang, Sa Pa năm 2016. Hóa chất sử dụng gồm GA3 KyooDai, IBA 99% (Đức), Atonik 1.8 SL, siêu lân đỏ (16% P2O5, 2% K2O), chế phẩm vi sinh Trico DHCT ($10^9$ bào tử/g), phân hữu cơ Sông Gianh.

Mẫu giống	Vị trí thu thập ban đầu	Địa bàn thu thập	Năm thu thập	Dạng sinh cảnh
Paris 1	Bản Khoang, Sa Pa, Lào Cai	Sa Pa, Lào Cai	2016	Ven khe suối
Paris 2	Bản Khoang, Sa Pa, Lào Cai	Sa Pa, Lào Cai	2016	Dưới tán rừng trồng
Paris 3	Bản Khoang, Sa Pa, Lào Cai	Sa Pa, Lào Cai	2016	Bìa rừng

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tư liệu khoa học về cây Bảy lá một hoa trên thế giới và tại Việt Nam. Về mặt thực vật học, chi Paris gồm các loài thân thảo nhiều năm, mọc dưới tán rừng ẩm có độ cao từ 100 m đến trên 1.500 m so với mực nước biển, sinh trưởng chậm, thân rễ hình trụ có các đốt sẹo tương ứng với từng năm sinh trưởng. Quá trình sinh sản của loài tồn tại cả phương thức hữu tính từ hạt và vô tính từ thân rễ; tỷ lệ ra hoa tự nhiên đạt khoảng 40%, hoa lưỡng tính tự thụ phấn, hạt chín vào tháng 9–10 và có thời gian ngủ nghỉ sinh lý kéo dài từ 9 đến 20 tháng.

Về mặt hóa học và dược lý, thân rễ chứa các saponin steroid (polyphyllin A, B, C, D, diosgenin, pennogenin, gracillin) có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, chỉ huyết, tiêu viêm và kháng u. Y học dân tộc sử dụng thân rễ chữa rắn cắn ("củ rắn cắn"), trị sốt rét, viêm tuyến vú, hen suyễn và là nguyên liệu chính trong các chế phẩm y học cổ truyền như "Vân Nam Bạch Dược". Các kết quả nhân giống và trồng trọt trên thế giới cho thấy hạt cần xử lý lạnh kết hợp GA3 để phá ngủ, hom thân rễ cần xử lý chất kích thích sinh trưởng, và cây trồng bắt buộc phải có giàn che bóng hoặc trồng xen dưới tán rừng. Tổng quan khẳng định tại Việt Nam chưa có nghiên cứu hoàn chỉnh nào về kỹ thuật nhân giống và quy trình canh tác cho loài Paris vietnamensis tại vùng sinh thái Sa Pa.

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn vật liệu thí nghiệm, đặc điểm địa bàn nghiên cứu tại xã Bản Khoang, thị xã Sa Pa (nơi có điều kiện khí hậu á nhiệt đới núi cao, nhiệt độ trung bình năm thấp, có hiện tượng tuyết phủ và băng giá vào mùa đông). Chương này trình bày chi tiết phương pháp bố trí các khối thí nghiệm ngoài đồng ruộng theo kiểu RCBD với 3 lần nhắc lại cho 3 nội dung chính:

• Nội dung 1: Đánh giá đặc điểm nông sinh học, phân tích giải phẫu hình thái, phân tích đa dạng di truyền bằng chỉ thị ITS và psbA-trnH, theo dõi sinh trưởng và năng suất của 3 mẫu giống Paris 1, Paris 2, Paris 3.
• Nội dung 2: Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống in vivo bao gồm nhân giống hữu tính từ hạt (thời vụ, bảo quản, khối lượng hạt, xử lý GA3, phân bón lá, tuổi xuất vườn) và nhân giống vô tính từ thân rễ (số mắt mầm, xử lý GA3 kết hợp IBA, giá thể, nấm Trichoderma, độ che sáng).
• Nội dung 3: Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật trồng cây Bảy lá một hoa (thời vụ trồng, mật độ khoảng cách và công thức phân bón khoáng kết hợp phân hữu cơ và vôi bột).

Quy trình tách chiết ADN, phản ứng PCR, giải trình tự nucleotide và sử dụng phần mềm Staden Pregap, Staden Gap4, BioEdit để gióng hàng và xác lập mối quan hệ phát sinh loài cũng được quy chuẩn hóa chi tiết.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm của luận án trên 3 nhóm nội dung:

1. Đặc điểm nông sinh học, sai khác di truyền và khả năng sinh trưởng của các mẫu giống

• Hình thái và giải phẫu: Xác định các đặc điểm vi phẫu rễ, thân khí sinh, gân lá, phiến lá và bột thân rễ của 3 mẫu giống. Mẫu Paris 2 có thân màu xanh tím, lá hình ô van dài màu xanh đậm, khả năng thích ứng cao với điều kiện nhiệt độ thấp tại Sa Pa (thậm chí chịu được đợt rét -2°C phủ tuyết năm 2017 mà thân lá không bị cháy lạnh).
• Đánh giá sai khác di truyền phân tử: Phân tích trình tự vùng gen ITS và psbA-trnH đã chứng minh 3 mẫu nghiên cứu thuộc loài Paris vietnamensis, có quan hệ phát sinh chủng loại rất gần gũi với các loài trong chi Paris trên cây phát sinh ML và NJ.
• Năng suất và hoạt chất: Sau 3 năm theo dõi đồng ruộng, mẫu giống Paris 2 thể hiện khả năng tích lũy sinh khối thân rễ và hoạt chất vượt trội so với Paris 1 và Paris 3. Mẫu Paris 2 đạt năng suất thân rễ 0,68 tấn/ha và hàm lượng saponin tổng số đạt 6,37%.

Mẫu giống	Màu sắc thân khí sinh	Dạng hình phiến lá	Khối lượng thân rễ sau 3 năm (g/cây)	Năng suất thân rễ lý thuyết (tấn/ha)	Hàm lượng saponin tổng số (%)
Paris 1	Xanh nhạt	Mũi giáo	15,22	0,51	5,42
Paris 2	Xanh tím	Ô van dài, xanh đậm	20,41	0,68	6,37
Paris 3	Xanh	Thuôn bầu dục	17,15	0,57	5,80

2. Kỹ thuật nhân giống in vivo

• Nhân giống từ hạt:
  • Thời vụ gieo hạt thích hợp nhất là từ ngày 15/3 đến ngày 15/4 hàng năm (khi nền nhiệt bắt đầu ấm dần).
  • Chọn hạt có khối lượng $\ge 0,35$ g/hạt; xử lý bằng cách chà sạch lớp vỏ áo hạt màu đỏ và bảo quản ở nhiệt độ 5°C.
  • Trước khi gieo, ngâm xử lý hạt trong dung dịch GA3 nồng độ 600 ppm trong thời gian 48 giờ; độ sâu lấp hạt thích hợp là 1–2 cm.
  • Phun bổ sung phân bón qua lá (siêu lân đỏ hoặc Atonik 1.8 SL) trong giai đoạn vườn ươm giúp cây con sinh trưởng khỏe, tỷ lệ cây con đạt tiêu chuẩn xuất vườn đạt $>70%$ sau 18 tháng gieo.
• Nhân giống từ thân rễ:
  • Sử dụng đoạn hom thân rễ có ít nhất 2–3 mắt mầm.
  • Xử lý hom bằng hỗn hợp chất điều hòa sinh trưởng GA3 kết hợp IBA ở nồng độ 60 ppm.
  • Giá thể giâm tối ưu là 100% mùn núi tự nhiên bổ sung chế phẩm vi sinh Trichoderma (hoặc vôi bột), giâm dưới giàn che bóng 70% ánh sáng; tỷ lệ mọc chồi và tỷ lệ cây con xuất vườn đạt $>70%$.

3. Biện pháp kỹ thuật trồng cây Bảy lá một hoa tại Sa Pa

• Thời vụ trồng: Thời điểm trồng thích hợp nhất là đầu tháng 4 hàng năm, khi thời tiết chuyển sang mùa xuân ấm áp, giúp cây rút ngắn thời gian ngủ nghỉ và nhanh chóng bật chồi.
• Mật độ và khoảng cách trồng: Mật độ trồng tối ưu dưới tán rừng là 41.000 cây/ha (khoảng cách $30 \times 40$ cm), cho năng suất dược liệu đạt 0,70 tấn/ha và hàm lượng saponin tổng số đạt 6,13%.
• Chế độ phân bón: Công thức phân bón tối ưu cho 1 ha trong chu kỳ 3 năm gồm: 2 tấn phân hữu cơ Sông Gianh + 150 kg N + 300 kg P2O5 + 150 kg K2O + 10 kg chế phẩm Trichoderma + 1 tấn vôi bột. Công thức này cho năng suất thân rễ cao nhất đạt 0,85 tấn/ha, đồng thời hàm lượng saponin tổng số duy trì ở mức cao đạt 6,44%.

Chỉ tiêu nông học	Mức khuyến nghị tối ưu	Kết quả ghi nhận sau 3 năm
Thời vụ gieo hạt	15/3 – 15/4	Tỷ lệ nảy mầm và xuất vườn đạt $>70%$
Xử lý hạt giống	Hạt $\ge 0,35$ g, chà vỏ, bảo quản 5°C, GA3 600 ppm (48h)	Rút ngắn thời gian ngủ nghỉ, cây xuất vườn ở 18 tháng
Hom giống thân rễ	Hom mang 2–3 mầm, xử lý GA3 + IBA 60 ppm, che bóng 70%	Tỷ lệ xuất vườn đạt $>70%$
Thời vụ trồng ngoài đồng	Đầu tháng 4	Cây nhanh bật chồi, tỷ lệ sống cao
Mật độ trồng	41.000 cây/ha (khoảng cách $30 \times 40$ cm)	Năng suất đạt 0,70 tấn/ha, saponin 6,13%
Công thức phân bón/ha/3 năm	2 tấn hữu cơ Sông Gianh + 150N + 300P2O5 + 150K2O + 10 kg Trichoderma + 1 tấn vôi bột	Năng suất đạt 0,85 tấn/ha, saponin 6,44%

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các đóng góp khoa học và thực tiễn:

1. Về mặt lý luận và khoa học:

• Bổ sung bộ dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình thái thực vật kết hợp cấu trúc giải phẫu vi phẫu các cơ quan rễ, thân khí sinh, gân lá, phiến lá và đặc điểm bột thân rễ của 3 mẫu giống Bảy lá một hoa (Paris vietnamensis) tại Sa Pa.
• Ứng dụng chỉ thị phân tử vùng gen ITS nhân và psbA-trnH lạp thể để định danh, xác định sai khác di truyền và chứng minh vị trí phân loại của các mẫu nghiên cứu thuộc loài Paris vietnamensis, có mối quan hệ di truyền gần gũi với các loài thuộc chi Paris.
• Bước đầu xác định được mẫu giống Paris 2 (đặc điểm thân xanh tím, lá ô van dài màu xanh đậm) có khả năng sinh trưởng khỏe, chống chịu thời tiết lạnh băng giá và cho năng suất thân rễ (0,68 tấn/ha) cũng như hàm lượng hoạt chất saponin tổng số (6,37%) cao nhất sau 3 năm theo dõi.

2. Về mặt thực tiễn và kỹ thuật:

• Hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống hữu tính bằng hạt: Xác định thời vụ gieo (15/3–15/4), tiêu chuẩn hạt giống ($\ge 0,35$ g), kỹ thuật xử lý vỏ áo hạt, bảo quản lạnh 5°C, phá ngủ bằng GA3 600 ppm trong 48 giờ, chế độ bón phân qua lá, cho phép xuất vườn cây con đạt tiêu chuẩn với tỷ lệ $>70%$ sau 18 tháng gieo.
• Xây dựng quy trình nhân giống vô tính bằng thân rễ: Sử dụng hom có 2–3 mầm ngủ, xử lý tổ hợp GA3 + IBA nồng độ 60 ppm, ươm trên giá thể 100% mùn núi tự nhiên bổ sung Trichoderma dưới độ che bóng 70%, đạt tỷ lệ cây con xuất vườn $>70%$.
• Xác lập quy trình trồng trọt thương phẩm: Thời vụ trồng đầu tháng 4; mật độ trồng 41.000 cây/ha ($30 \times 40$ cm); bón phân kết hợp 2 tấn phân hữu cơ Sông Gianh + 150 kg N + 300 kg P2O5 + 150 kg K2O + 10 kg Trichoderma + 1 tấn vôi bột/ha/3 năm, nâng cao năng suất thân rễ lên 0,85 tấn/ha và hàm lượng saponin đạt 6,44%.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án phản ánh một số giới hạn dựa trên phạm vi thực hiện:

• Giới hạn về vật liệu và địa bàn: Nghiên cứu tập trung đánh giá 3 mẫu giống thu thập tại địa bàn Bản Khoang (Sa Pa, Lào Cai); các thí nghiệm kỹ thuật nhân giống và trồng trọt chuyên sâu chủ yếu áp dụng trên mẫu giống Paris 2.
• Giới hạn về chu kỳ theo dõi: Do đặc tính sinh trưởng chậm của cây Bảy lá một hoa, các chỉ tiêu sinh trưởng, năng suất và tích lũy hoạt chất trong luận án mới theo dõi đến năm thứ 3; trong khi chu kỳ khai thác thương phẩm thực tế của dược liệu này có thể kéo dài 5–7 năm hoặc lâu hơn.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi động thái tăng trưởng sinh khối thân rễ và hàm lượng saponin của cây Bảy lá một hoa ở các năm tuổi tiếp theo (năm thứ 4, thứ 5 và các năm sau) để xác định thời điểm thu hoạch tối ưu nhất về mặt kinh tế.
• Mở rộng khảo nghiệm và chuyển giao các quy trình nhân giống, trồng trọt đã hoàn thiện sang các vùng sinh thái núi cao tương đồng ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Dược liệu, Thực vật học và Công nghệ sinh học: Có thể sử dụng các số liệu giải phẫu vi phẫu, trình tự chỉ thị phân tử ITS và psbA-trnH, cùng các chỉ tiêu nông sinh học làm tư liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về chi Paris.
• Các nhà quản lý nông - lâm nghiệp, vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên (như Vườn quốc gia Hoàng Liên): Tham khảo các luận cứ khoa học để xây dựng chiến lược bảo tồn nguồn gen nguy cấp, phát triển mô hình trồng cây thuốc dưới tán rừng gắn với bảo vệ rừng.
• Các doanh nghiệp dược liệu, hợp tác xã và hộ nông dân vùng cao: Ứng dụng trực tiếp gói quy trình kỹ thuật nhân giống (hạt, thân rễ) và quy trình canh tác (thời vụ, mật độ, phân bón) nhằm xây dựng vùng trồng nguyên liệu Bảy lá một hoa đạt năng suất và chất lượng hoạt chất ổn định.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu giống Bảy lá một hoa nào đạt sinh trưởng và chất lượng dược liệu tốt nhất trong nghiên cứu tại Sa Pa? Trong 3 mẫu giống khảo sát, mẫu Paris 2 (thu thập dưới tán rừng trồng tại Bản Khoang, có đặc điểm thân xanh tím, lá ô van dài màu xanh đậm) đạt kết quả tốt nhất sau 3 năm trồng: năng suất thân rễ đạt 0,68 tấn/ha và hàm lượng saponin tổng số đạt 6,37%, cao hơn mẫu Paris 1 (0,51 tấn/ha; 5,42%) và Paris 3 (0,57 tấn/ha; 5,80%).

2. Phương pháp phá ngủ nghỉ và xử lý hạt giống Bảy lá một hoa đạt hiệu quả cao nhất là gì? Cần chọn hạt chín có khối lượng $\ge 0,35$ g/hạt, chà sạch lớp vỏ áo màu đỏ bên ngoài, bảo quản ở nhiệt độ 5°C. Trước khi gieo, ngâm xử lý hạt trong dung dịch GA3 nồng độ 600 ppm trong 48 giờ. Gieo hạt ở thời vụ từ 15/3 đến 15/4 với độ sâu lấp đất 1–2 cm và phun bổ sung phân bón lá trong vườn ươm giúp tỷ lệ cây con xuất vườn đạt $>70%$ tại thời điểm 18 tháng sau gieo.

3. Khi nhân giống vô tính bằng thân rễ, các yêu cầu kỹ thuật then chốt để đạt tỷ lệ xuất vườn trên 70% gồm những gì? Sử dụng đoạn hom thân rễ mang ít nhất 2–3 mắt mầm; xử lý hom bằng dung dịch phối hợp GA3 và IBA ở nồng độ 60 ppm; giâm hom trong giá thể 100% mùn núi tự nhiên có bổ sung chế phẩm vi sinh Trichoderma (hoặc vôi bột); đặt trong điều kiện che bóng 70% ánh sáng.

4. Mật độ trồng và công thức bón phân tối ưu cho cây Bảy lá một hoa trong chu kỳ 3 năm tại Sa Pa là bao nhiêu? Mật độ trồng tối ưu là 41.000 cây/ha (khoảng cách $30 \times 40$ cm) dưới tán rừng. Công thức bón phân cho 1 ha trong 3 năm gồm: 2 tấn phân hữu cơ Sông Gianh + 150 kg N + 300 kg P2O5 + 150 kg K2O + 10 kg chế phẩm Trichoderma + 1 tấn vôi bột. Công thức này giúp năng suất thân rễ đạt 0,85 tấn/ha và hàm lượng saponin tổng số đạt 6,44%.

5. Chỉ thị phân tử nào đã được sử dụng để phân tích di truyền và định danh loài trong luận án? Luận án sử dụng kết hợp chỉ thị ADN vùng ITS nhân và psbA-trnH lạp thể. Dữ liệu trình tự nucleotide được xử lý bằng các phần mềm Staden Pregap, Staden Gap4, BioEdit và xây dựng cây phát sinh loài theo phương pháp Maximum-Likelihood (ML) và Neighbor-Joining (NJ) để chứng minh vị trí phân loại của các mẫu nghiên cứu thuộc loài Paris vietnamensis.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Tiến Dũng đã nghiên cứu toàn diện về đặc điểm nông sinh học, hình thái giải phẫu và sai khác di truyền của 3 mẫu giống Bảy lá một hoa (Paris vietnamensis) tại Sa Pa, Lào Cai, trong đó tuyển chọn được mẫu Paris 2 có năng suất và hàm lượng hoạt chất saponin vượt trội. Công trình đã chuẩn hóa thành công quy trình kỹ thuật nhân giống in vivo cả bằng hạt (thời vụ 15/3–15/4, xử lý GA3 600 ppm 48h, xuất vườn 18 tháng) và bằng thân rễ (hom 2–3 mầm, GA3 + IBA 60 ppm, giá thể mùn núi bổ sung Trichoderma, che bóng 70%). Đồng thời, luận án đã xác lập gói kỹ thuật trồng trọt đồng bộ (trồng đầu tháng 4, mật độ 41.000 cây/ha, công thức bón phân kết hợp hữu cơ Sông Gianh, NPK, vôi bột và Trichoderma) cho năng suất thân rễ đạt 0,85 tấn/ha và hàm lượng saponin 6,44% sau 3 năm, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn dược liệu quý này tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN TIẾN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM NÔNG SINH HỌC, KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG VÀ TRỒNG TRỌT CÂY BẢY LÁ MỘT HOA [Paris vietnamensis (Takht. Li] TẠI SA PA, LÀO CAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2023 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN TIẾN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM NÔNG SINH HỌC, KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG VÀ TRỒNG TRỌT CÂY BẢY LÁ MỘT HOA [Paris vietnamensis (Takht. Li] TẠI SA PA, LÀO CAI Ngành: Khoa học cây trồng Mã số: 9 62 01 10 Người hướng dẫn: PGS. Ninh Thị Phíp PGS.

Đoàn Thị Thanh Nhàn HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa dùng bảo vệ bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Tiến Dũng i LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của nhiều tập thể và cá nhân. Lời đầu tiên cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS.

Ninh Thị Phíp và PGS. Đoàn Thị Thanh Nhàn đã tận tình hướng dẫn, động viên tinh thần, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô thuộc Ban Giám đốc Học viện, Ban Chủ nhiệm Khoa Nông học, Ban Quản lý đào tạo Học viện Nông nghiệp Việt Nam, các thầy cô giáo Bộ môn Cây công nghiệp & Cây thuốc đã trực tiếp đào tạo, giảng dạy và góp ý chỉnh sửa các chuyên đề, luận án trong quá trình thực hiện luận án. Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới các cán bộ Viện Nghiên cứu và Phát triển Vùng; Khoa Tài nguyên Dược liệu - Viện Dược liệu; UBND xã Ngũ Chỉ Sơn, TT.

Sa Pa, Tỉnh Lào Cai, đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi thực hiện các nghiên cứu, thu thập tiêu bản, mẫu vật, các tư liệu nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn các cá nhân đã giúp đỡ tôi trong việc thu thập mẫu và các tư liệu nghiên cứu gồm PGS. Trần Ngọc Lân, PGS. Lê Thị Thu Hiền, TS.

Nguyễn Thị Thu, TS. Ngô Đức Phương, ThS. Nguyễn Quỳnh Nga, ThS. Nguyễn Nhật Linh và nhiều bạn bè đồng nghiệp khác.

Nghiên cứu sinh xin cảm ơn gia đình ông Lý Quẩy Tình và bà con xã Ngũ Chỉ Sơn, TT. Sa Pa, Lào Cai đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh thực hiện các thí nghiệm. Xin cảm ơn đề tài: “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Trọng lâu Việt Nam (Paris vietnamensis (Takht. Li) làm nguyên liệu sản xuất thuốc”.” đã tài trợ một phần kinh phí để tôi thực hiện các nội dung nghiên cứu của luận án này.

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè đã động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Tiến Dũng ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt.

vi Danh mục bảng. vii Danh mục hình. x Trích yếu luận án. xii Thesis abstract.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm và phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Tình hình nghiên cứu cây Bảy lá một hoa trên thế giới.

Nghiên cứu về thực vật học. Nghiên cứu về đa dạng di truyền sử dụng ADN của cây Bảy lá một hoa. Nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt chất sinh học. Các kết quả nghiên cứu về nhân giống và trồng cây Bảy lá một hoa.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Nghiên cứu về thực vật học. Nghiên cứu về thành phần hóa học, tác dụng dược lý và giá trị sử dụng. Nghiên cứu về trồng trọt.

Nội dung và phương pháp nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Nội dung 1: Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học, sai khác di truyền và khả năng sinh trưởng, phát triển của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Nội dung 2: Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Bảy lá một hoa bằng hạt và hom rễ. Nội dung 3: Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng cây Bảy lá một hoa tại Sa Pa, Lào Cai. Phương pháp xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học, khác biệt di truyền và khả năng sinh trưởng, phát triển của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Đặc điểm nông sinh học của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Đánh giá sự sai khác di truyền cây Bảy lá một hoa bằng sinh học phân tử.

Đặc điểm sinh trưởng chiều cao, đường kính thân qua các năm của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Bảy lá một hoa bằng Invivo. Diễn biến thời tiết khí hậu của thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai trong 5 năm. Kỹ thuật nhân giống bằng hạt.

Nhân giống cây Bảy lá một hoa bằng thân rễ. Kỹ thuật trồng cây Bảy lá một hoa tại Sa Pa, Lào Cai. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến sinh trưởng phát triển của cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của mật độ, khoảng cách trồng đến sinh trưởng phát triển và năng suất của cây Bảy lá một hoa.

Ảnh hưởng của công thức phân bón đến sinh trưởng cây Bảy lá một hoa. Kết luận và kiến nghị. 118 iv Danh mục các công trình công bố có liên quan đến luận án. 119 Tài liệu tham khảo.

134 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa của nó Araf Arabinofuranosyl BLMH Bảy lá một hoa Cs Cộng sự CT Công thức d Doublet EtOH Ethanol Fuc Fructopyranosyl Gal Galactopyranosyl Glc Glucopyranosyl GA3 Acid Gibberellic HPLC High-performance liquid chromatography (Sắc ký lỏng hiệu năng cao) IBA Indole-3-butyric acid ITS Internal Transcribed Spacers MeOH Methanol NCS Nghiên Cứu Sinh OMe Methoxy P. Paris Ppm Parts Per Million Rha Rhamnopyranosyl STT Số thứ tự TG Thời gian TLC Thin Layer Chromatography (Sắc ký lớp mỏng) TLTK Tài liệu tham khảo v/v Thể tích/thể tích Xyl Xylopyranosyl vi DANH MỤC BẢNG TT Tên Bảng Trang 2. Bộ sưu tập tiêu bản của các loài trong chi Paris. Tác dụng dược lý của các chất trong cây bảy lá một hoa.

Đặc điểm của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Trình tự các cặp mồi sử dụng trong nghiên cứu. Đặc điểm rễ của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Đặc điểm thân rễ của các mẫu giống Bảy lá một hoa.

Đặc điểm hình thái thân khí sinh của các mẫu cây Bảy lá một hoa. Đặc điểm lá của các mẫu cây Bảy lá một hoa. Đặc điểm hình thái hoa và quả của các mẫu giống Bảy lá một hoa. Đặc điểm sinh trưởng phát triển của các mẫu giống Bảy lá một hoa qua các năm.

Khả năng sinh trưởng của thân rễ các mẫu giống Bảy lá một hoa. Năng suất và hàm lượng saponin trong thân rễ các mẫu giống Bảy lá một hoa. Thời tiết khí hậu trung bình trong 5 năm của thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai trong 5 năm. Ảnh hưởng của thời vụ gieo đến thời gian và tỉ lệ mọc mầm, xuất vườn của cây Bảy lá một hoa.

Ảnh hưởng của thời vụ gieo tới sinh trưởng và phát triển của cây giống Bảy lá một hoa tại thời điểm xuất vườn. Ảnh hưởng của thời gian xử lý GA3 tới tỉ lệ nảy mầm, xuất vườn cây con Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của thời gian xử lý GA3 đến sinh trưởng cây con Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của nồng độ GA3 đến thời gian, tỉ lệ mọc mầm và tỉ lệ xuất vườn của cây Bảy lá một hoa.

Ảnh hưởng của nồng độ GA3 đến sinh trưởng của cây giống Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của phương pháp bảo quản hạt giống đến thời gian, tỉ lệ mọc mầm và tỉ lệ xuất vườn của cây giống cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của phương pháp bảo quản hạt giống đến sinh trưởng của cây giống Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của độ sâu gieo hạt đến thời gian mọc mầm, tỉ lệ mọc mầm và tỉ lệ xuất vườn của cây giống Bảy lá một hoa.

Ảnh hưởng của độ sâu gieo hạt đến sinh trưởng của cây giống Bảy lá một hoa tại thời điểm xuất vườn. Ảnh hưởng của khối lượng hạt tới thời gian, tỉ lệ mọc mầm và tỉ lệ xuất vườn của cây con Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của khối lượng hạt khả năng sinh trưởng của cây con của cây Bảy lá một hoa thời điểm xuất vườn. Ảnh hưởng của phân bón qua lá đến sinh trưởng và phát triển cây con cây Bảy lá một hoa trong giai đoạn vườn ươm.

Ảnh hưởng của tuổi cây con xuất vườn đến sinh trưởng và phát triển của cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của nồng độ GA3 và IBA đến tỉ lệ mọc mầm và tỉ lệ xuất vườn của cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của nồng độ GA3 và IBA đến khả năng sinh trưởng của cây Bảy lá một hoa tại thời điểm xuất vườn. Ảnh hưởng của bổ sung chế phẩm sinh học đến khả năng sinh trưởng, phát triển của cây Bảy lá một hoa.

Ảnh hưởng của bổ sung chế phẩm sinh học vào giá thể đến sâu bệnh hại cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của chế độ che sáng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của số mầm/hom rễ đến tỉ lệ mọc chồi và tỉ lệ hình thành cây con của cây Bảy lá một hoa. Ảnh hưởng của số mầm/hom rễ đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây con của cây Bảy lá một hoa tại thời điểm xuất vườn.

Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng cây Bảy lá một hoa .