Nghiên Cứu Đặc Điểm Mật Độ Xương, X-Quang và Kết Quả Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống

Bệnh lý xẹp thân đốt sống (XTĐS) ngày càng phổ biến do tình trạng loãng xương gia tăng. 186 trang · Học viện Quân y · 2023.

• Tác giả: Trần Trung Kiên
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Tiến Bình
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Ngoại Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Mật Độ Xương và Kết Quả Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu cột sống và ứng dụng
• 1.2. Loãng xương, bệnh lý xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.3. Khái niệm và phân loại xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.4. Các hậu quả của bệnh xẹp thân đốt sống
• 1.5. Chẩn đoán xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.5.1. Chụp X-quang quy ước
• 1.5.2. Chụp cộng hưởng từ cột sống
• 1.5.3. Chụp cắt lớp điện toán
• 1.6. Các phương pháp điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.6.1. Điều trị nội khoa
• 1.6.2. Điều trị ngoại khoa. Bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.7. Điểm lược các nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về kỹ thuật bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống
• 1.7.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.7.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn cho nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.3. Tiêu chuẩn lựa chọn cho nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương tiện sử dụng trong nghiên cứu
• 2.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6. Bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 2.7. Kỹ thuật bơm xi măng
• 2.8. Phương pháp đánh giá kết quả
• 2.9. Biến cố, biến chứng
• 2.10. Thang điểm QUALEFFO-41
• 2.11. Đánh giá chất lượng cuộc sống theo thang điểm EQ-5D
• 2.12. Xử lí số liệu
• 2.13. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mật độ xương, hình ảnh X-Quang, MRI. Đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 3.2. Kết quả khảo sát mật độ xương, hình ảnh X-quang, MRI
• 3.3. Kết quả bơm xi măng tạo hình thân đốt sống
• 3.4. Đặc điểm nhóm BN điều trị bơm xi măng
• 3.5. Kỹ thuật bơm xi măng điều trị XTĐS
• 3.6. Kết quả khôi phục chiều cao đốt sống trên phim X-quang
• 3.7. Kết quả chỉnh hình cột sống
• 3.8. Kết quả giảm đau đo lường bằng thang đo VAS
• 3.9. Cải thiện chức năng đo bằng thang ODI
• 3.10. Chất lượng cuộc sống đo bằng thang đo EQ-5D theo thời gian
• 3.11. Cải thiện chất lượng cuộc sống đo bằng thang QUALEFFO-41
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu
• 4.2. Mật độ xương, hình ảnh X-Quang, MRI. Kết quả bơm xi măng
• 4.3. Khôi phục chiều cao đốt sống
• 4.4. Kết quả chỉnh hình cột sống. Kết quả giảm đau
• 4.5. Kết quả cải thiện chức năng
• 4.6. Cải thiện chất lượng sống
• 4.7. Kỹ thuật và phương pháp tác động đến kết quả
• 4.8. Ưu điểm và hạn chế của nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mật Độ Xương và Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Bệnh lý xẹp thân đốt sống (XTĐS) ngày càng phổ biến do tình trạng loãng xương gia tăng. Thân đốt sống mất độ vững chắc, yếu dần và bị nén xẹp, gây gãy các bè sụn, giảm chiều cao đốt sống và biến dạng cột sống. Biến dạng này được xác định qua hình ảnh X-quang và phân loại dựa vào hình thái xẹp. XTĐS do loãng xương thường gặp ở đốt sống ngực và thắt lưng [1]. Ngoài ra, XTĐS còn do chấn thương, bệnh lý tại thân đốt sống (u máu, nang xương) hoặc di căn ung thư. Bệnh tiến triển dần, mức độ đau tăng, có thể thấy biến dạng cong vẹo, gù và các biến chứng thần kinh. Nghiên cứu dịch tễ của Tromso (2008) trên 2.887 trường hợp cho thấy tỷ lệ XTĐS ở nam và nữ lần lượt là 13,8% và 11,8% [2]. Để chẩn đoán, người bệnh cần khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diễn biến lâm sàng, chụp X-quang, cộng hưởng từ hạt nhân và đo mật độ xương. Điều trị ban đầu gồm vật lý trị liệu, thay đổi chế độ sinh hoạt, mang nẹp, dùng thuốc giảm đau, chống viêm, chống loãng xương. Khi thoái hóa nặng, cần phẫu thuật làm vững cột sống. Kỹ thuật bơm xi măng qua da vào thân đốt sống bị xẹp là một phương pháp phổ biến hiện nay.

1.1. Giải Phẫu Cột Sống và Ứng Dụng Trong Điều Trị 50 60kt

Cột sống được liên kết bởi các đốt sống cổ, ngực, thắt lưng và cùng cụt, tạo thành cột trụ cong hình chữ S làm giá đỡ cho cơ thể và bảo vệ tủy sống. Mỗi đốt sống gồm thân đốt sống, cung đốt sống, các mỏm đốt sống và lỗ đốt sống. Thân đốt sống hình trụ dẹt, có hai mặt gian đốt sống, một vành chung quanh, ở phía sau có nhiều lỗ cho mạch máu vào nuôi xương [16].Thân đốt sống là phần lớn nhất nằm ở phía trước với kích thước thay đổi tùy từng phân đoạn. Các thân nhỏ nhất ở vùng cổ và lớn dần về phía vùng thắt lưng.

1.2. Loãng Xương và Bệnh Lý Xẹp Thân Đốt Sống 50 60kt

Năm 1994, WHO định nghĩa loãng xương là bệnh lý của xương với đặc điểm khối lượng xương suy giảm, vi cấu trúc bị hư hỏng, dẫn đến xương yếu và tăng nguy cơ gãy xương [19]. Năm 2001, định nghĩa được chỉnh sửa thành “tình trạng bệnh lý của hệ thống xương với đặc điểm độ vững chắc của xương bị suy giảm, gia tăng nguy cơ gãy xương. Độ vững chắc của xương phản ánh sự kết hợp của mật độ chất khoáng và chất lượng xương [19]. Loãng xương đặc trưng bởi tình trạng mất chất khoáng xương từ từ, kín đáo, thay đổi dần cấu trúc xương. Gãy xương do loãng xương là một biến chứng, giảm chất lượng cuộc sống và nguy cơ tử vong.

II. Thách Thức Chẩn Đoán và Điều Trị Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Mặc dù kỹ thuật bơm xi măng đã được ứng dụng rộng rãi, các nghiên cứu ban đầu thường chỉ đơn thuần là chuyển giao kỹ thuật mới, cỡ mẫu còn khiêm tốn, thời gian theo dõi chưa dài nên kết quả thu được chưa cho thấy một số vấn đề quan trọng cần lưu ý. Các biến chứng tiềm ẩn như tràn xi măng ra ngoài đốt sống, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận vẫn là mối quan tâm. Bệnh viện đa khoa Đức Giang đã triển khai kỹ thuật bơm xi măng có bóng và không bóng trong điều trị xẹp đốt sống do loãng xương từ 10/2012 nhưng chưa có những báo cáo phân tích kỹ lưỡng về mối liên quan giữa các yếu tố như mật độ xương, đặc điểm tổn thương trên X-quang, MRI. Hiệu quả điều trị giữa hai nhóm có bóng và không bóng, những biến cố, biến chứng có thể xảy ra.

2.1. Các Phương Pháp Chẩn Đoán Hình Ảnh Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Để chẩn đoán XTĐS, cần thăm khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diễn biến lâm sàng để đánh giá mức độ tiến triển của bệnh như tình trạng đau, mức độ biến dạng cột sống. Chụp X-quang, cộng hưởng từ hạt nhân, đo các góc biến dạng và mật độ xương là những phương pháp cần thiết có giá trị để chẩn đoán và tiên lượng. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh cho phép đánh giá mức độ xẹp, hình thái xẹp, và loại trừ các nguyên nhân khác gây xẹp đốt sống.

2.2. Các Phương Pháp Điều Trị Xẹp Đốt Sống Hiện Nay 50 60kt

Thời kỳ đầu của bệnh có thể điều trị bằng tập vật lý phục hồi, thay đổi chế độ lao động và sinh hoạt, mang nẹp chỉnh hình, bổ sung các thuốc giảm đau chống viêm, chống loãng xương… Khi tình trạng thoái hóa thân đốt sống đã ở mức độ nặng, không đáp ứng với các thuốc thì phải phẫu thuật để làm vững cột sống. Một trong những kỹ thuật được ứng dụng phổ biến hiện nay để điều trị xẹp thân đốt sống là bơm xi măng xương qua da vào thân đốt sống bị xẹp.

III. Phương Pháp Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống 50 60kt

Kỹ thuật bơm xi măng vào thân đốt sống (Vertebroplasty) là một phương pháp điều trị ít xâm lấn, được ứng dụng rộng rãi để giảm đau và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân bị xẹp thân đốt sống. Phương pháp này bao gồm việc đưa xi măng sinh học (PMMA) vào thân đốt sống bị xẹp dưới hướng dẫn của hình ảnh học (thường là X-quang hoặc C-arm). Xi măng này sẽ đông cứng, giúp ổn định đốt sống, giảm đau do vi chuyển động của các mảnh xương gãy, và phục hồi một phần chiều cao đốt sống.

3.1. Quy Trình Thực Hiện Kỹ Thuật Bơm Xi Măng Cột Sống 50 60kt

Quy trình bơm xi măng bao gồm các bước chuẩn bị bệnh nhân, gây tê tại chỗ, chọc kim vào thân đốt sống dưới hướng dẫn của hình ảnh học, trộn xi măng và bơm xi măng từ từ vào thân đốt sống bị xẹp. Quá trình bơm xi măng cần được theo dõi chặt chẽ để tránh các biến chứng như rò xi măng ra ngoài đốt sống hoặc vào ống sống. Sau khi bơm xong, bệnh nhân cần được theo dõi trong một thời gian ngắn để đảm bảo không có biến chứng xảy ra.

3.2. Ưu Điểm và Hạn Chế Của Kỹ Thuật Bơm Xi Măng 50 60kt

Ưu điểm của kỹ thuật bơm xi măng bao gồm giảm đau nhanh chóng, cải thiện chất lượng cuộc sống, ít xâm lấn và thời gian phục hồi nhanh. Tuy nhiên, kỹ thuật này cũng có một số hạn chế như nguy cơ rò xi măng, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận và các biến chứng liên quan đến thủ thuật. Việc lựa chọn bệnh nhân và kỹ thuật bơm xi măng phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả tốt nhất.

IV. Nghiên Cứu Đặc Điểm và Kết Quả Bơm Xi Măng tại Đức Giang 50 60kt

Nghiên cứu này tập trung vào việc khảo sát đặc điểm mật độ xương, hình ảnh X-quang và cộng hưởng từ của xẹp thân đốt sống, đồng thời đánh giá kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang. Mục tiêu là làm rõ hơn về mối liên quan giữa các yếu tố này và hiệu quả của phương pháp bơm xi măng trong việc cải thiện tình trạng đau và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Nghiên cứu này góp phần cung cấp thêm dữ liệu lâm sàng quan trọng để tối ưu hóa quy trình điều trị và lựa chọn bệnh nhân phù hợp cho phương pháp bơm xi măng.

4.1. Đối Tượng và Phương Pháp Nghiên Cứu Chi Tiết 50 60kt

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi cứu và tiến cứu trên bệnh nhân bị xẹp thân đốt sống do loãng xương được điều trị bằng phương pháp bơm xi măng tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang. Các dữ liệu về mật độ xương, hình ảnh X-quang, cộng hưởng từ, và kết quả điều trị được thu thập và phân tích để đánh giá hiệu quả của phương pháp bơm xi măng. Các chỉ số như mức độ đau, chức năng vận động, và chất lượng cuộc sống được đánh giá trước và sau khi điều trị.

4.2. Các Chỉ Số Đánh Giá Kết Quả Bơm Xi Măng 50 60kt

Các chỉ số đánh giá kết quả bơm xi măng bao gồm mức độ giảm đau (đo bằng thang điểm VAS), cải thiện chức năng vận động (đo bằng thang điểm ODI), cải thiện chất lượng cuộc sống (đo bằng thang điểm EQ-5D và QUALEFFO-41), và phục hồi chiều cao đốt sống trên phim X-quang. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận và phân tích các biến chứng có thể xảy ra trong quá trình bơm xi măng.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Mật Độ Xương Hiệu Quả Bơm Xi Măng 50 60kt

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa mật độ xương, hình ảnh X-quang, MRI và hiệu quả của bơm xi măng. Bệnh nhân có mật độ xương thấp hơn thường có kết quả bơm xi măng kém hơn. Hình ảnh X-quang và MRI giúp xác định mức độ xẹp và loại trừ các nguyên nhân khác gây xẹp đốt sống. Bơm xi măng giúp giảm đau đáng kể, cải thiện chức năng vận động và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân bị xẹp đốt sống do loãng xương.

5.1. Phân Tích Đặc Điểm Mật Độ Xương Trước và Sau Điều Trị 50 60kt

Nghiên cứu phân tích đặc điểm mật độ xương của bệnh nhân trước khi tiến hành bơm xi măng. Các chỉ số T-score và Z-score được sử dụng để đánh giá mức độ loãng xương. So sánh mật độ xương trước và sau điều trị để đánh giá tác động của bơm xi măng lên quá trình loãng xương. Nghiên cứu cũng xem xét mối liên hệ giữa mật độ xương và nguy cơ biến chứng sau bơm xi măng.

5.2. Đánh Giá Chất Lượng Cuộc Sống Sau Bơm Xi Măng 50 60kt

Chất lượng cuộc sống của bệnh nhân được đánh giá trước và sau bơm xi măng bằng các thang đo tiêu chuẩn như EQ-5D và QUALEFFO-41. Các khía cạnh như khả năng vận động, mức độ đau, và tâm lý của bệnh nhân được xem xét để đánh giá toàn diện chất lượng cuộc sống. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến sự cải thiện chất lượng cuộc sống sau bơm xi măng.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Bơm Xi Măng 50 60kt

Nghiên cứu này khẳng định hiệu quả của bơm xi măng trong điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn với thời gian theo dõi dài hơn để đánh giá đầy đủ về hiệu quả lâu dài và các biến chứng tiềm ẩn của phương pháp này. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc tối ưu hóa kỹ thuật bơm xi măng, phát triển các loại xi măng sinh học mới, và tìm kiếm các phương pháp điều trị thay thế cho bơm xi măng.

6.1. Tóm Tắt Các Ưu Điểm và Hạn Chế Của Nghiên Cứu 50 60kt

Nghiên cứu đã làm rõ hơn về mối liên hệ giữa mật độ xương, hình ảnh học và hiệu quả của bơm xi măng. Tuy nhiên, nghiên cứu có một số hạn chế như cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn. Cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác nhận kết quả và đánh giá hiệu quả lâu dài của bơm xi măng.

6.2. Các Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng Trong Tương Lai 50 60kt

Các hướng nghiên cứu tiềm năng trong tương lai bao gồm việc so sánh hiệu quả của bơm xi măng với các phương pháp điều trị khác, phát triển các loại xi măng sinh học mới với đặc tính cơ học tốt hơn và ít gây biến chứng hơn, và tìm kiếm các phương pháp điều trị thay thế cho bơm xi măng như tiêm chất làm đầy xương hoặc phẫu thuật tạo hình đốt sống.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Xẹp thân đốt sống (XTĐS) là bệnh lý cơ xương khớp phổ biến, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như chấn thương, u máu, nang xương, di căn ác tính, nhưng nguyên nhân thường gặp nhất là tình trạng loãng xương tiến triển ở người cao tuổi. Khi mật độ khoáng và chất lượng xương suy giảm, các bè xương trong thân đốt sống bị tổn thương vi cấu trúc, nứt vỡ, dẫn đến lún xẹp, làm giảm chiều cao đốt sống và biến dạng cột sống dọc trục. Theo điều tra dịch tễ của Tromso (2008) trên 2.887 trường hợp từ 38 đến 87 tuổi, tỷ lệ xẹp thân đốt sống ở nam giới là 13,8% và ở nữ giới là 11,8%. Tại Hoa Kỳ, ước tính có khoảng 25% phụ nữ trên 50 tuổi và 40% nam giới từ 80 đến 85 tuổi bị xẹp thân đốt sống do loãng xương. Hậu quả của bệnh lý này bao gồm đau lưng kéo dài, biến dạng gù vẹo cột sống, suy giảm chức năng hô hấp, tăng nguy cơ mất vững cơ sinh học và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Về khoảng trống nghiên cứu, các kỹ thuật can thiệp ít xâm lấn như bơm xi măng sinh học không bóng (Vertebroplasty) và có bóng (Kyphoplasty) đã được ứng dụng trên thế giới từ những năm 1984 và 1997. Tại Việt Nam, nhiều đơn vị y tế đã triển khai kỹ thuật này từ năm 2008. Tuy nhiên, các công trình đã công bố trong nước phần lớn tập trung vào việc chuyển giao và báo cáo kết quả ban đầu trên cỡ mẫu nhỏ, thời gian theo dõi ngắn, chưa tiến hành phân tích toàn diện mối tương quan giữa các đặc điểm mật độ xương (DEXA), tổn thương hình thái trên X-quang quy ước, tổn thương tủy xương trên cộng hưởng từ (MRI) với kết quả lâm sàng. Đồng thời, việc so sánh cụ thể về mức độ phục hồi chiều cao, điều chỉnh góc gù, tỷ lệ rò rỉ xi măng và cải thiện chất lượng sống giữa các phương pháp can thiệp tại các bệnh viện tuyến đa khoa vẫn cần được nghiên cứu chi tiết và có hệ thống.

Luận án của tác giả Trần Trung Kiên xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát đặc điểm mật độ xương, hình ảnh X-quang và cộng hưởng từ của xẹp thân đốt sống.
2. Đánh giá kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác định như sau:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại Khoa Chấn thương Chỉnh hình và Khoa Chẩn đoán Hình ảnh, Bệnh viện Đa khoa Đức Giang phối hợp cùng Học viện Quân y.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu và theo dõi bệnh nhân trong giai đoạn từ tháng 09 năm 2015 đến tháng 09 năm 2018.
• Đối tượng nghiên cứu:
  • Đối với mục tiêu 1: Bao gồm 173 bệnh nhân được chẩn đoán xẹp thân đốt sống thỏa mãn các tiêu chuẩn lựa chọn về lâm sàng (đau lưng cấp tính tương ứng vị trí đốt sống tổn thương), X-quang (có hình ảnh xẹp thân đốt), cộng hưởng từ (có phù tủy xương) và được đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA.
  • Đối với mục tiêu 2: Gồm 66 bệnh nhân được chọn lọc từ nhóm mục tiêu 1, có chỉ định và thực hiện điều trị xẹp thân đốt sống bằng phương pháp bơm xi măng sinh học qua da, được theo dõi và đánh giá kết quả gần và kết quả xa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án đã hệ thống hóa các nền tảng giải phẫu, cơ sinh học, sinh lý bệnh loãng xương, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và các phương pháp can thiệp điều trị nội - ngoại khoa.

Về mặt giải phẫu và cơ sinh học cột sống, tác giả phân tích dựa trên các công trình kinh điển của Frank H. Netter (2016) và Bogduk N. (2005). Thân đốt sống cấu tạo gồm lớp vỏ xương mỏng bao bọc khoang xương xốp bên trong; mặc dù lớp vỏ ngoài có độ cứng cao hơn, nhưng hệ thống bè xương xốp đảm nhận tới 90% tải trọng nén ép của toàn bộ thân đốt sống. Các bè xương dọc chịu lực chính và được liên kết bởi các bè xương ngang giữ vai trò như dầm chống. Vùng chuyển tiếp bản lề ngực - thắt lưng (từ T10 đến L2) là khu vực chịu ứng suất cơ học cao nhất và có biên độ vận động thay đổi đột ngột giữa đoạn ngực cố định và đoạn thắt lưng linh hoạt, do đó đốt sống T12 và L1 có tỷ lệ xẹp lún cao nhất.

Về lịch sử can thiệp bơm xi măng trên thế giới:

• Năm 1984, Hervé D. lần đầu tiên thực hiện kỹ thuật bơm xi măng không bóng (Vertebroplasty) qua da tại Pháp để điều trị u máu thân đốt sống và giảm đau cho các trường hợp xẹp đốt sống do ung thư hoặc lành tính.
• Năm 1993–1997, kỹ thuật bơm không bóng bắt đầu được phát triển và áp dụng rộng rãi tại Hoa Kỳ (Jensen M. và cộng sự).
• Năm 1997, ý tưởng tạo hình thân đốt sống bằng bóng nong (Kyphoplasty) được khởi phát nhằm nâng chiều cao đốt sống và chỉnh sửa biến dạng gù. Năm 2001, Lieberman công bố các kết quả can thiệp tạo hình đốt sống bằng bóng ở bệnh nhân xẹp đốt sống do loãng xương.
• Các nghiên cứu cải tiến kỹ thuật tiếp theo được ghi nhận: ứng dụng bơm xi măng qua cuống một bên (2005); kết hợp chụp cắt lớp vi tính trong mổ; ứng dụng định vị Navigation; tạo khoang bằng dụng cụ nạo cơ học; kỹ thuật lồng titan nong nở đốt sống; và thử nghiệm vật liệu silicone (Gasbarrini và cs, 2017).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiêu biểu được điểm lại theo tiến trình thời gian:

• Năm 2008, Phạm Mạnh Cường và Phạm Minh Thông ứng dụng bơm xi măng qua da điều trị 27 ca xẹp thân đốt sống bệnh lý, ghi nhận 16 trường hợp rò xi măng nhưng không có triệu chứng lâm sàng.
• Năm 2010, Nguyễn Văn Thạch báo cáo kết quả bơm xi măng sinh học có bóng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương cho 18 bệnh nhân tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức với tỷ lệ tốt và rất tốt đạt 94,4%.
• Năm 2013, Nguyễn Thái Sơn công bố kết quả can thiệp 68 bệnh nhân (84 đốt sống) tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang, ghi nhận tỷ lệ rò xi măng là 21,95%.
• Năm 2014, Nguyễn Vũ và Kiều Đình Hùng đánh giá bơm xi măng không bóng trên 23 bệnh nhân (30 đốt sống), ghi nhận điểm VAS giảm từ 7,74 trước mổ xuống 2,65 sau can thiệp 1 ngày.
• Giai đoạn 2017–2022, các tác giả như Trịnh Văn Cường, Đỗ Mạnh Hùng, Hà Văn Lĩnh, Đoàn Anh Tuấn, Trịnh Bá Thắng và Hoàng Gia Du tiếp tục mở rộng nghiên cứu kỹ thuật can thiệp này.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là xây dựng một nghiên cứu có hệ thống kết hợp khảo sát chi tiết cả 3 phương diện cận lâm sàng (DEXA, X-quang, MRI) trên cỡ mẫu đủ lớn (173 bệnh nhân), từ đó đối chiếu và đánh giá hiệu quả phục hồi chiều cao, sửa gù, mức độ an toàn và sự cải thiện chất lượng cuộc sống (thông qua các bộ công cụ chuẩn hóa như VAS, ODI, EQ-5D, QUALEFFO-41) của phương pháp bơm xi măng tại bệnh viện đa khoa tuyến thành phố.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khung phân loại

Luận án sử dụng các hệ thống lý thuyết, tiêu chuẩn và thang phân loại chuẩn quốc tế:

• Tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 1994, 2001, 2004): Dựa trên chỉ số T-score đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA):
  • Bình thường (Normal): $T\text{-score} \ge -1,0\text{ SD}$.
  • Thiếu xương / Thưa xương (Osteopenia): $-2,5\text{ SD} < T\text{-score} < -1,0\text{ SD}$.
  • Loãng xương (Osteoporosis): $T\text{-score} \le -2,5\text{ SD}$.
  • Loãng xương nặng (Severe osteoporosis): $T\text{-score} \le -2,5\text{ SD}$ kèm theo tiền sử gãy xương.
• Phân loại hình thái xẹp đốt sống theo Kanis (1992):
  • Dạng 1 (Wedge - hình chêm): Giảm $\ge 20%$ chiều cao ở bờ trước so với bờ sau thân đốt sống.
  • Dạng 2 (Biconcave - lõm hai mặt): Giảm $\ge 20%$ chiều cao phần giữa thân đốt sống so với bờ trước và bờ sau.
  • Dạng 3 (Crush - lún ép toàn bộ): Giảm $\ge 20%$ toàn bộ chiều cao thân đốt sống so với đốt sống kế cận lành lặn.
• Phân loại mức độ trầm trọng theo Genant (1993):
  • Độ 0: Bình thường.
  • Độ 1 (Nhẹ): Giảm từ 20% đến 25% chiều cao thân đốt (tường trước, tường giữa hoặc tường sau) so với đốt liền kề.
  • Độ 2 (Trung bình): Giảm từ trên 25% đến 40% chiều cao thân đốt sống.
  • Độ 3 (Nặng): Giảm trên 40% chiều cao thân đốt sống lành.
• Phân loại xẹp đốt sống theo Hiệp hội Chấn thương Chỉnh hình Đức (DGOU, 2020 / Schnake, 2018): Gồm 5 mức độ từ tổn thương phù nề không biến dạng hình thái (Loại 1), biến dạng nhẹ tường sau $<1/5$ (Loại 2), giảm tường sau $>1/5$ (Loại 3), lún ép mất vững toàn bộ khung xương (Loại 4), đến tổn thương phối hợp cột trước và phức hợp dây chằng sau (Loại 5).
• Phương pháp đo các góc và kích thước hình học trên X-quang (Benjamin U., 2010; Anica E., 2014): Đo chiều cao tường trước ($Ha$), tường giữa ($Hm$), tường sau ($Hp$); đo góc xẹp đốt sống ($\alpha$), góc gù ($\beta$), và góc Cobb ($\gamma$).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc lâm sàng không nhóm chứng.
• Tính toán cỡ mẫu: Cỡ mẫu cho mục tiêu 1 được tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể: $$n = \frac{z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$ Với mức ý nghĩa thống kê $\alpha = 0,05$ ($z = 1,96$), sai số cho phép $d = 0,07$ (7%), tỷ lệ ước tính $p = 0,70$ (70%), cỡ mẫu tối thiểu cần thiết là $n = 164$ bệnh nhân. Luận án đã thu thập thực tế được 173 bệnh nhân cho mục tiêu 1 và 66 bệnh nhân điều trị bơm xi măng cho mục tiêu 2.
• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ:
  • Tiêu chuẩn lựa chọn mục tiêu 1: Đau lưng cấp tính tương ứng vị trí đốt sống tổn thương; X-quang xác định xẹp thân đốt; MRI có tín hiệu phù tủy xương (giảm tín hiệu trên T1W, tăng tín hiệu trên T2W và STIR); được đo DEXA; hồ sơ bệnh án đầy đủ.
  • Tiêu chuẩn loại trừ: Xẹp thân đốt sống cũ (MRI không có phù tủy xương); tiền sử phẫu thuật cột sống; dị tật bẩm sinh hoặc gù vẹo trước tuổi dậy thì; các tổn thương phá hủy xương do ác tính hoặc nhiễm trùng.
  • Tiêu chuẩn lựa chọn mục tiêu 2: Các bệnh nhân thuộc mục tiêu 1 được chỉ định và tiến hành điều trị bơm xi măng sinh học (Polymethylmethacrylate - PMMA), được theo dõi lâm sàng và X-quang định kỳ sau can thiệp.

Nguồn tư liệu và phương tiện kỹ thuật

• Máy chụp X-quang kỹ thuật số: Model DR1F-1000 của hãng Việt Ba đặt tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang.
• Máy đo mật độ xương: Model Central DEXA (Osteodoctor) của hãng Osonglife (Hàn Quốc), đo tại vị trí cột sống thắt lưng L1–L4.
• Máy chụp cộng hưởng từ: Hệ thống Magnetom Essenza 1.5 Tesla của hãng Siemens Healthcare (Đức).
• Các thang đo lượng giá: Thang điểm đau thị giác VAS (0–10 điểm), chỉ số khuyết tật cột sống Oswestry (ODI), thang đánh giá chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân loãng xương QUALEFFO-41 và thang đo EuroQol 5 chiều (EQ-5D).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày tổng quan hệ thống các kiến thức về cấu trúc giải phẫu và cơ chế chịu lực của cột sống; sinh lý bệnh của loãng xương nguyên phát (loãng xương sau mãn kinh tuýp 1 do thiếu hụt estrogen và loãng xương tuổi già tuýp 2 do giảm hấp thu canxi và lão hóa tạo cốt bào) và loãng xương thứ phát. Chương này phân tích chi tiết cơ chế tổn thương bè xương xốp dẫn đến sụp lún thân đốt sống, các bảng phân loại hình thái học của Kanis, Genant, DGOU và các hậu quả biến dạng gù, đau cơ học, hạn chế thông khí phổi và chèn ép rễ thần kinh. Đồng thời, chương 1 điểm lại các phương pháp điều trị nội khoa (thuốc giảm đau NSAID, Opioid, nhóm Bisphosphonate, Calcitonin, Teriparatide, nẹp chỉnh hình và vật lý trị liệu) cùng các chỉ định, kỹ thuật và biến chứng của phẫu thuật mổ mở cố định nẹp vít cũng như can thiệp ít xâm lấn bơm xi măng sinh học có bóng và không bóng.

Nhóm phân loại	Tiêu chuẩn chẩn đoán / Định nghĩa hình thái
Tiêu chuẩn WHO (DEXA)	• Bình thường: $T\text{-score} \ge -1,0$ • Thưa xương: $-2,5 < T\text{-score} < -1,0$ • Loãng xương: $T\text{-score} \le -2,5$ • Loãng xương nặng: $T\text{-score} \le -2,5$ kèm gãy xương
Phân loại Kanis (1992)	• Xẹp hình chêm (Wedge): Giảm chiều cao bờ trước $\ge 20%$ so với bờ sau. • Xẹp lõm hai mặt (Biconcave): Giảm chiều cao phần giữa $\ge 20%$ so với bờ trước và sau. • Lún ép toàn bộ (Crush): Giảm toàn bộ chiều cao $\ge 20%$ so với đốt liền kề.
Phân loại Genant (1993)	• Độ 0: Bình thường. • Độ 1 (Nhẹ): Giảm 20–25% chiều cao thân đốt. • Độ 2 (Trung bình): Giảm >25–40% chiều cao thân đốt. • Độ 3 (Nặng): Giảm >40% chiều cao thân đốt lành.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu trên 173 bệnh nhân khảo sát đặc điểm cận lâm sàng và 66 bệnh nhân can thiệp bơm xi măng. Tác giả trình bày tường tận quy trình kỹ thuật bơm xi măng qua cuống sống dưới hướng dẫn của màn huỳnh quang tăng sáng C-arm:

1. Xác định mốc giải phẫu cuống sống và hướng chọc kim (sử dụng kim 13G cho đốt sống ngực cao $\le T10$, kim 11G cho các đốt sống từ T10 trở xuống; ưu tiên chọc ở nửa trên ngoài cuống sống để tránh tổn thương rễ thần kinh và mạch máu ở bờ dưới).
2. Đường vào ngoài cuống hoặc qua cuống hai bên.
3. Kỹ thuật nong bóng tạo khoang áp lực thấp (đối với Kyphoplasty) nhằm lèn ép bè xương xốp tổn thương ra ngoại vi và nâng chỉnh mặt sụn đốt sống.
4. Pha trộn và bơm xi măng sinh học PMMA ở trạng thái bột nhão đồng nhất vào khoang rỗng.
5. Quy chuẩn đo lường các góc $\alpha, \beta, \gamma$, chiều cao tường trước, giữa, sau trước và sau mổ; phỏng vấn đánh giá chỉ số VAS, ODI, EQ-5D, QUALEFFO-41 tại các thời điểm ngay sau can thiệp và theo dõi 6 tháng; kiểm soát y đức và quy trình xử lý số liệu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 tổng hợp toàn bộ các số liệu thu được từ nghiên cứu lâm sàng và cận lâm sàng, thể hiện qua các bảng và biểu đồ số liệu:

[Phân bố đối tượng nghiên cứu (N = 173)]

[Kết quả can thiệp Bơm xi măng (N = 66)]

Các kết quả định lượng cụ thể phản ánh trong hệ thống bảng số liệu của chương 3 bao gồm:

• Đặc điểm vị trí tổn thương: Đốt sống xẹp tập trung chủ yếu ở vùng bản lề ngực - thắt lưng (T12 và L1 chiếm tỷ lệ cao nhất).
• Chỉ số T-score trung bình đo tại cột sống thắt lưng có mối tương quan nghịch rõ rệt với độ tuổi của đối tượng nghiên cứu.
• Hình thái xẹp theo Kanis ghi nhận dạng hình chêm (Wedge) chiếm đa số, tiếp theo là dạng lõm hai mặt (Biconcave) và lún ép toàn bộ (Crush).
• Mức độ xẹp theo Genant chủ yếu tập trung ở độ 2 và độ 3.
• Kết quả khôi phục giải phẫu: Sau can thiệp bơm xi măng, chiều cao các tường thân đốt sống ($Ha, Hm, Hp$) tăng lên có ý nghĩa thống kê; các góc xẹp thân đốt sống, góc gù và góc Cobb đều được nắn chỉnh giảm rõ rệt. Nhóm can thiệp có bóng (Kyphoplasty) cho hiệu quả phục hồi chiều cao tường trước và chỉnh góc gù vượt trội hơn so với nhóm không bóng.
• Tỷ lệ biến chứng rò rỉ xi măng: Ghi nhận hiện tượng rò rỉ xi măng ra ngoài thân đốt sống tại các vị trí như khoang đĩa đệm lân cận, phần mềm quanh thân đốt và hệ thống tĩnh mạch quanh đốt sống; tuy nhiên đa số không gây biến chứng chèn ép thần kinh trên lâm sàng. Tỷ lệ rò xi măng ở nhóm bơm có bóng thấp hơn nhóm bơm không bóng.
• Cải thiện lâm sàng và chức năng: Điểm đau VAS giảm nhanh chóng và rõ rệt ngay sau can thiệp; tỷ lệ mất chức năng đo bằng thang điểm ODI giảm đáng kể; điểm số chất lượng cuộc sống trên thang đo EQ-5D và bộ câu hỏi QUALEFFO-41 được cải thiện rõ rệt tại thời điểm ngay sau bơm và duy trì ổn định sau 6 tháng theo dõi.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, lý giải cơ chế và so sánh các phát hiện của nghiên cứu với y văn trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về đặc điểm dịch tễ: Giải thích lý do tỷ lệ nữ giới mắc bệnh cao hơn nam giới do sự suy giảm nồng độ estrogen sau mãn kinh làm tăng hoạt tính hủy cốt bào.
• Bàn luận về giá trị chẩn đoán hình ảnh: Nhấn mạnh vai trò của MRI với các chuỗi xung T1W, T2W và STIR trong việc xác định chính xác tổn thương xẹp cấp tính hoặc bán cấp có phù nề tủy xương, phân biệt với các đốt sống xẹp cũ hoặc tổn thương do bệnh lý ác tính, từ đó quyết định chính xác chỉ định can thiệp.
• Bàn luận về cơ chế giảm đau của xi măng sinh học: Giảm đau đạt được nhờ hai yếu tố phối hợp: (1) cơ chế cơ học - xi măng làm đông cứng, hàn gắn vi gãy bè xương và phục hồi độ vững chắc của thân đốt; (2) cơ chế nhiệt hóa học - phản ứng trùng hợp tỏa nhiệt của PMMA tiêu hủy các đầu mút thụ cảm thần kinh cảm giác đau trong màng xương và thân đốt.
• Bàn luận về ưu thế của kỹ thuật tạo hình có bóng: Việc tạo khoang áp lực thấp giúp lèn ép mô xốp tạo thành hàng rào xương đặc xung quanh, hỗ trợ nắn chỉnh phục hồi chiều cao đốt sống, giảm mô men lực gập ra trước và hạ thấp nguy cơ rò rỉ xi măng so với kỹ thuật bơm không bóng chịu áp lực cao.
• Phân tích ưu điểm và hạn chế của công trình nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án đã cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về mối liên quan giữa mật độ xương đo bằng phương pháp DEXA với các tổn thương hình thái học trên X-quang quy ước và cộng hưởng từ MRI ở bệnh nhân xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Việt Nam.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của việc kết hợp đa phương thức chẩn đoán hình ảnh: X-quang đánh giá trục cột sống và các góc biến dạng ($\alpha, \beta, \gamma$), DEXA đánh giá mức độ loãng xương toàn thân, và MRI là tiêu chuẩn then chốt để xác định đốt sống tổn thương cấp tính cần can thiệp.
• Hệ thống hóa các tiêu chí cơ sinh học và hình thái học trong đánh giá mức độ phục hồi đốt sống sau bơm xi măng có bóng và không bóng.

Đóng góp về mặt thực tiễn lâm sàng

• Chứng minh tính hiệu quả và độ an toàn của kỹ thuật bơm xi măng sinh học điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại cơ sở y tế đa khoa: giúp giảm đau nhanh chóng (giảm điểm VAS ngay ngày đầu sau can thiệp), rút ngắn thời gian bất động tại giường, tạo điều kiện cho người bệnh vận động sớm và cải thiện chức năng cột sống (giảm điểm ODI).
• Xác định sự cải thiện chất lượng cuộc sống lâu dài của bệnh nhân thông qua việc theo dõi định kỳ 6 tháng bằng hai bộ công cụ lượng giá chuyên biệt là EQ-5D và QUALEFFO-41.
• Làm rõ các yếu tố kỹ thuật giúp hạn chế tai biến: lựa chọn kích thước kim chọc phù hợp theo vị trí giải phẫu (kim 13G cho đoạn ngực cao, kim 11G cho đoạn ngực thấp và thắt lưng), xác định hướng chọc kim qua bờ trên ngoài cuống sống, kiểm soát áp lực bơm và lượng xi măng dưới hướng dẫn huỳnh quang liên tục nhằm giảm thiểu tối đa tỷ lệ rò rỉ xi măng.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

• Cần chỉ định chụp cộng hưởng từ cột sống có chuỗi xung STIR cho tất cả các trường hợp nghi ngờ xẹp thân đốt sống do loãng xương có triệu chứng đau cấp để tránh bỏ sót tổn thương mới hoặc can thiệp không cần thiết vào các đốt sống xẹp cũ.
• Ưu tiên áp dụng kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty) cho các trường hợp xẹp đốt sống có biến dạng gù nhiều hoặc có tổn thương một phần tường sau nhằm nâng cao khả năng khôi phục chiều cao đốt sống và giảm thiểu nguy cơ thoát tràn xi măng vào ống sống.
• Can thiệp bơm xi măng chỉ giải quyết tổn thương cơ học tại chỗ, do đó sau can thiệp, bệnh nhân bắt buộc phải tiếp tục được điều trị nội khoa dự phòng loãng xương toàn thân tích cực (sử dụng Bisphosphonate, Calcitonin, bổ sung Canxi và Vitamin D) kết hợp phục hồi chức năng để ngăn ngừa nguy cơ gãy xẹp thứ phát ở các đốt sống lân cận.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Đây là nghiên cứu mô tả theo dõi dọc không có nhóm đối chứng ngẫu nhiên song song với các phương pháp điều trị bảo tồn nội khoa thuần túy hoặc phẫu thuật cố định nẹp vít mổ mở.
• Phạm vi địa bàn: Nghiên cứu được tiến hành đơn trung tâm tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang, do đó đặc điểm dịch tễ và mô hình bệnh tật phản ánh chủ yếu quần thể bệnh nhân tại địa bàn tiếp nhận của bệnh viện.
• Tiêu chuẩn chuẩn hóa mật độ xương: Chỉ số T-score trên máy đo DEXA trong nghiên cứu vẫn dựa trên các thông số tham chiếu của máy từ quần thể chuẩn quốc tế, chưa áp dụng bộ dữ liệu chuẩn hóa mật độ xương riêng biệt cho người Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn và thời gian theo dõi dài hạn hơn (từ 1 đến 3 năm) để đánh giá chính xác tỷ lệ và các yếu tố nguy cơ gây xẹp thân đốt sống mới ở các tầng liền kề sau can thiệp bơm xi măng.
• Nghiên cứu ứng dụng các công nghệ hỗ trợ can thiệp hiện đại như hệ thống định vị không gian 3 chiều (Navigation), cánh tay robot hoặc hệ thống bơm xi măng điều khiển từ xa nhằm tăng độ chuẩn xác vị trí kim và giảm thiểu phơi nhiễm bức xạ tia X cho phẫu thuật viên.
• Tiến hành các thử nghiệm lâm sàng so sánh hiệu quả giữa xi măng sinh học PMMA truyền thống với các vật liệu mới như xi măng sinh học có hoạt tính sinh học, lồng titan tự giãn nở hoặc vật liệu silicone mềm (Elastoplasty).

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho nhiều đối tượng trong ngành y tế:

• Bác sĩ Chấn thương Chỉnh hình và Ngoại Thần kinh - Cột sống: Cung cấp quy trình kỹ thuật can thiệp bơm xi măng có bóng và không bóng chi tiết từ khâu chuẩn bị, xác định mốc chọc kim qua cuống, thể tích bơm đến cách thức kiểm soát và phòng ngừa biến cố rò rỉ xi măng.
• Bác sĩ Chẩn đoán Hình ảnh: Là tài liệu tham khảo trong việc phân tích hình thái xẹp đốt sống trên X-quang theo phân loại Kanis, Genant, DGOU và nhận diện các dấu hiệu phù tủy xương trên các chuỗi xung MRI (T1W, T2W, STIR) để phục vụ chỉ định can thiệp.
• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học chuyên ngành Ngoại khoa: Cung cấp phương pháp luận nghiên cứu lâm sàng kết hợp cận lâm sàng, công thức tính cỡ mẫu, quy trình thu thập số liệu và ứng dụng các thang đo lượng giá chuẩn quốc tế (VAS, ODI, EQ-5D, QUALEFFO-41) trong nghiên cứu bệnh lý cơ xương khớp.
• Cán bộ quản lý y tế và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn về hiệu quả điều trị ít xâm lấn tại bệnh viện tuyến thành phố, hỗ trợ việc xây dựng phác đồ điều trị chuẩn và chính sách bảo hiểm y tế chi trả cho vật tư y tế can thiệp cột sống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương của WHO được áp dụng trong luận án dựa trên những ngưỡng T-score nào?

Theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 1994, 2004) được luận án trích dẫn, chẩn đoán mật độ xương dựa vào chỉ số T-score đo bằng phương pháp DEXA như sau:

• Xương bình thường: $T\text{-score} \ge -1,0\text{ SD}$.
• Thưa xương (Osteopenia): $-2,5\text{ SD} < T\text{-score} < -1,0\text{ SD}$.
• Loãng xương (Osteoporosis): $T\text{-score} \le -2,5\text{ SD}$.
• Loãng xương nặng (Severe osteoporosis): $T\text{-score} \le -2,5\text{ SD}$ kèm theo biến chứng gãy xương.

2. Giá trị của chụp cộng hưởng từ (MRI) trong chẩn đoán và chỉ định bơm xi măng là gì?

Chụp cộng hưởng từ cột sống có vai trò quyết định trong việc phát hiện tổn thương xẹp thân đốt sống ở giai đoạn cấp hoặc bán cấp có phù tủy xương, thể hiện qua hình ảnh giảm tín hiệu trên chuỗi xung T1W, tăng tín hiệu trên chuỗi xung T2W và chuỗi xung xóa mỡ STIR. Điều này giúp phân biệt chính xác tổn thương mới cần can thiệp với các đốt sống đã xẹp cũ (đồng tín hiệu trên các chuỗi xung), tránh can thiệp quá mức, đồng thời hỗ trợ chẩn đoán phân biệt với các tổn thương xẹp đốt sống do nguyên nhân ác tính hoặc hoại tử vô mạch (bệnh lý Kümmell).

3. Phân loại mức độ trầm trọng của xẹp thân đốt sống theo Genant (1993) gồm những cấp độ nào?

Phân loại Genant dựa trên tỷ lệ phần trăm giảm chiều cao của tường trước, tường giữa hoặc tường sau của đốt sống tổn thương so với đốt sống lành liền kề:

• Độ 0: Thân đốt sống có hình thái và chiều cao bình thường.
• Độ 1 (Xẹp nhẹ): Giảm từ 20% đến 25% chiều cao thân đốt sống.
• Độ 2 (Xẹp trung bình): Giảm từ trên 25% đến 40% chiều cao thân đốt sống.
• Độ 3 (Xẹp nặng): Giảm trên 40% chiều cao so với đốt sống lành liền kề.

4. Kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty) có những ưu thế cơ học nào so với bơm không bóng (Vertebroplasty)?

Bơm xi măng có bóng sử dụng hai bóng nong đưa vào vùng xương xốp qua cuống sống để bơm căng, có tác dụng lèn chặt các bè xương gãy ra phía ngoại vi và tạo một khoang rỗng bên trong thân đốt sống. Cơ chế này giúp khôi phục chiều cao thân đốt sống bị xẹp, điều chỉnh lại góc gù cột sống, làm giảm mô men lực tải trọng dồn về phía trước. Đồng thời, xi măng được bơm vào khoang rỗng với áp lực thấp hơn, giúp giảm đáng kể nguy cơ thoát tràn, rò rỉ xi măng vào ống sống hoặc hệ thống tĩnh mạch so với bơm trực tiếp dưới áp lực cao của kỹ thuật không bóng.

5. Cỡ mẫu và các trang thiết bị chẩn đoán cận lâm sàng chính được sử dụng trong luận án là gì?

Nghiên cứu khảo sát 173 bệnh nhân cho mục tiêu 1 (tính toán từ công thức ước lượng tỷ lệ với $p=0,70, d=0,07, n_{\text{tối thiểu}}=164$) và 66 bệnh nhân can thiệp cho mục tiêu 2. Các trang thiết bị chính đặt tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang gồm:

• Máy chụp X-quang kỹ thuật số DR1F-1000 của hãng Việt Ba.
• Máy đo mật độ xương Central DEXA (Osteodoctor) của hãng Osonglife (Hàn Quốc).
• Hệ thống chụp cộng hưởng từ Magnetom Essenza 1.5 Tesla của hãng Siemens Healthcare (Đức).

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Trần Trung Kiên là công trình nghiên cứu chuyên khảo về đặc điểm mật độ xương, chẩn đoán hình ảnh (X-quang, MRI) và đánh giá kết quả điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương bằng kỹ thuật bơm xi măng sinh học tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang. Kết quả nghiên cứu đã chứng minh vai trò quan trọng của cộng hưởng từ trong việc xác định chính xác tổn thương phù tủy xương cấp tính để chỉ định can thiệp kịp thời. Phương pháp bơm xi măng qua da, đặc biệt là kỹ thuật có bóng, đã thể hiện rõ hiệu quả phục hồi chiều cao thân đốt, chỉnh sửa biến dạng góc gù, giảm đau nhanh chóng và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài cho người bệnh. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao cho các bác sĩ ngoại khoa cột sống, chẩn đoán hình ảnh và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực cơ xương khớp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh lý xẹp thân đốt sống (XTĐS) hay gặp do nhiều nguyên nhân. Hay gặp nhất là do tình trạng lo ng xƣơng ng y tăng, thân đốt sống mất độ vững chắc, yếu dần, khô và bị nén xẹp lại, làm gãy các bè sụn, thân đốt sống giảm dần độ cao, lâu dần có thể bị nứt hoặc vỡ do mất nƣớc, độ bền vững giảm dần. khiến cột sống bị biến dạng. Biến dạng thân đốt sống l một đặc trƣng, đƣợc xác định dựa trên hình ảnh chụp X quang v đƣợc phân loại dựa vào hình thái xẹp.

Xẹp thân đốt sống do lo ng xƣơng thƣờng gặp ở các đốt sống ngực, thắt lƣng [1]. Ngoài ra XTĐS còn do các nguyên nhân khác nhƣ do chấn thƣơng, do các bệnh lý tại thân đốt sống (u máu, nang xƣơng) hoặc do di căn ung thƣ… Bệnh lý XTĐS tiến triển dần dần, mức độ đau ng y c ng tăng lên, có thể thấy biến dạng cong vẹo, gù và các biến chứng thần kinh. Năm 2008, điều tra dịch tễ của Tromso trên 2.887 trƣờng hợp nam và nữ từ 38-87 tuổi cho thấy tỷ lệ ở nam và nữ lần lƣợt lên đến 13,8% và 11,8% [2]. Để chẩn đoán XTĐS, ngƣời bệnh cần đƣợc thăm khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diến biến lâm s ng để đánh giá mức độ tiến triển của bệnh nhƣ tình trạng đau, mức độ biến dạng cột sống.

Chụp X-quang, cộng hƣởng từ hạt nhân, đo các góc biến dạng và mật độ xƣơng l những phƣơng pháp cần thiết có giá trị để chẩn đoán v tiên lƣợng. Thời kỳ đầu của bệnh có thể điều trị bằng tập vật lý phục hồi, thay đổi chế độ lao động và sinh hoạt, mang nẹp chỉnh hình, bổ sung các thuốc giảm đau chống viêm, chống lo ng xƣơng… Khi tình trạng thoái hóa thân đốt sống đ ở mức độ nặng, không đáp ứng với các thuốc thì phải phẫu thuật để làm vững cột sống. Một trong những kỹ thuật đƣợc ứng dụng phổ biến hiện nay để điều trị xẹp thân đốt sống là bơm xi măng xƣơng qua da v o thân đốt sống bị xẹp. lần đầu tiên báo cáo kết quả ứng dụng bơm xi măng điều trị u máu ở thân đốt sống ngực [3].

Tiếp theo đó, nhiều tác giả khác nhƣ Jensen M. Các tác giả đều nhận xét rằng đây l kỹ thuật ít xâm lấn, an toàn, giảm đau hiệu quả ngay sau khi bơm v cảỉ thiện chất lƣợng cuộc sống cho ngƣời bệnh nhanh chóng hơn so với điều trị bảo tồn…Mặc dầu vậy, các tác giả cũng khuyến cáo về một số biến cố, biến chứng có thể gặp nhƣ tr n xi măng ra ngo i đốt sống, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận… Ở Việt Nam, một số tác giả nhƣ Nguyễn Văn Thạch (năm 2010), Trịnh Văn Cƣờng (2017), Phạm Minh Thông (2008), Đỗ Mạnh Hùng (2018), Hà Văn Lĩnh (2021), Đo n Anh Tuấn (2022), Trịnh Bá Thắng (2021) và Hoàng Gia Du (2022) đ có những báo cáo kết quả ứng dụng kỹ thuật bơm xi măng v o điều trị lo ng xƣơng v 1 số bệnh lý khác [8], [9], [10], [11], [12], [13], [14], [15]. Tuy nhiên, những nghiên cứu ban đầu này chỉ đơn thuần là chuyển giao ứng dụng kỹ thuật mới, cỡ mẫu nghiên cứu còn khiêm tốn, thời gian theo dõi chƣa d i nên kết quả thu đƣợc chƣa cho thấy một số vấn đề quan trọng cần lƣu ý. Bệnh viện đa khoa Đức Giang đ triển khai kỹ thuật bơm xi măng có bóng v không bóng trong điều trị xẹp đốt sống do loãng xƣơng từ 10/2012 nhƣng chƣa có những báo cáo phân tích kỹ lƣỡng về mối liên quan giữa các yếu tố nhƣ mật độ xƣơng, đặc điểm tổn thƣơng trên X-quang, MRI.

Hiệu quả điều trị giữa hai nhóm có bóng và không bóng, những biến cố, biến chứng có thể xảy ra. Do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu đặc điểm mật độ xƣơng, X-quang, cộng hƣởng từ của xẹp thân đốt sống và kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống" đƣợc thực hiện với hai mục tiêu: 1. Khảo sát đặc điểm mật độ xương, hình ảnh X-quang và cộng hưởng từ của xẹp thân đốt sống. Đánh giá kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang.

3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Giải phẫu cột sống và ứng dụng 1. Sơ lược về giải phẫu cột sống Cột sống đƣợc liên kết bởi các đốt sống cổ, đốt sống ngực, thắt lƣng v các đốt cùng cụt. Các đốt sống tiếp nối với nhau từ hộp sọ đến khung chậu, tạo th nh cột trụ cong hình chữ S làm giá đỡ cho toàn bộ cơ thể.

Cột sống bảo vệ tủy sống nằm trong ống sống. Mỗi đốt sống bao gồm ba phần chính là thân đốt sống, cung đốt sống, các mỏm đốt sống và một lỗ đốt sống. Thân đốt sống hình trụ dẹt, có hai mặt gian đốt sống, một vành chung quanh, ở phía sau có nhiều lỗ cho mạch máu v o nuôi xƣơng [16]. Đốt sống ngực *Nguồn: Frank H.

N (2016) [17] Thân đốt sống là phần lớn nhất nằm ở phía trƣớc với kích thƣớc thay đổi tùy từng phân đoạn. Các thân nhỏ nhất ở vùng cổ và lớn dần về phía vùng thắt lƣng. Thân đốt sống có cấu tạo, đảm nhận chức năng chịu trọng lực của 4 cơ thể. Bề mặt trên v dƣới của đốt sống phẳng, tác dụng hỗ trợ tải trọng theo chiều dọc, ngay cả khi không có sự can thiệp của các cấu trúc khác thì thân đốt sống có thể duy trì ổn định khi chịu tải trọng rất lớn.

Chịu lực của thân đốt sống đƣợc thể hiện ở cấu trúc bên trong do không phải là một khối xƣơng đặc mà là lớp vỏ xƣơng bao quanh khoang xốp đƣợc cấu tạo bởi các bè xƣơng sắp xếp thành trụ dọc và bè ngang. Cấu trúc này giúp hấp thụ và triệt tiêu lực tác động đột ngột lên đốt sống. Hình ảnh cắt đứng dọc của thân đốt sống *Nguồn: Bogduk N. (2005) [18] Các bè xƣơng sắp xếp theo chiều dọc v ngang, đốt sống còn đƣợc tăng cƣờng sức mạnh từ các bè xƣơng chạy xiên chéo theo hình nan quạt từ mỏm ngang, cung sau chạy qua cuống v o thân đốt sống.

Các bè xƣơng n y có tác dụng truyền lực từ các thành phần phía sau v o thân đốt sống v tăng khả năng chịu lực dồn ép theo chiều dọc đốt sống. Cấu trúc bè xƣơng của đốt sống * Nguồn: Bogduk N. (2005) [18] Phần thân đốt sống ngực khá dày, phía hai bên có bốn diện khớp để tiếp nối với đầu sau của xƣơng sƣờn nên vùng cột sống ngực khá ít di động. Các mỏm khớp đƣợc kết nối theo mặt phẳng ngang, hoạt động chính của cột sống đoạn ngực là theo chiều ngang nhƣ nghiêng thân mình, các động tác nhƣ gập duỗi, tịnh tiến, xoay khá hạn chế.

Nhóm đốt sống thắt lƣng có phần thân đốt to, mỏm khớp đƣợc theo chiều dọc cho phép các hoạt động gập duỗi. Vùng cột sống từ T10-L2 dễ bị tổn thƣơng nhất khi gặp chấn thƣơng. Đây là khu vực chuyển tiếp từ vùng cứng v ít di động (cột sống ngực) với vùng cột sống thắt lƣng khá linh hoạt [18]. 6 Kích thƣớc của thân v cuống sống tăng dần từ trên xuống dƣới, khi bơm xi măng qua cuống thƣờng dùng kim nhỏ (13G) cho các đốt sống ngực cao từ T10 trở lên, v kim 11G cho các đốt sống từ T10 trở xuống.

Các rễ thần kinh, mạch máu nằm sát bờ dƣới của cuống sống, do đó khi chọc kim thƣờng tránh l m tổn thƣơng bờ dƣới của cuống sống. Điểm chọc của kim ƣu tiên ở nửa trên của cuống sống. Bơm xi măng có bóng, phải dùng Troca có đƣờng kính lớn (khoảng 4.5mm) cho các đốt sống ngực cao, đƣờng v o ngo i cuống để tránh l m vỡ cuống sống. Cuống sống D12 có hƣớng đi thẳng từ trƣớc ra sau, c ng lên cao, cuống đốt sống ngực có xu hƣớng chếch ra ngo i.

Khi chọc kim không nên hƣớng mũi kim v o trung tâm dễ gây thủng cuống sống, chọc kim cả hai bên để xi măng trám đều trong thân đốt sống. Loãng xƣơng, bệnh lý xẹp thân đốt sống do loãng xƣơng Năm 1994, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đ đƣa ra định nghĩa thống nhất về lo ng xƣơng nhƣ sau: lo ng xƣơng l một bệnh lý của xƣơng với đặc điểm khối lƣợng xƣơng suy giảm, vi cấu trúc của xƣơng bị hƣ hỏng, dẫn đến tình trạng xƣơng bị yếu v hậu quả l tăng nguy cơ g y xƣơng [19]. Năm 2001, định nghĩa trên đƣợc chỉnh sửa th nh “tình trạng bệnh lý của hệ thống xƣơng với đặc điểm độ vững chắc của xƣơng bị suy giảm, gia tăng nguy cơ g y xƣơng. Độ vững chắc của xƣơng phản ánh sự kết hợp của mật độ chất khoáng v chất lƣợng xƣơng [19].

Chẩn đoán lo ng xƣơng theo tiêu chuẩn của WHO Bình thƣờng –Normal T-score ≥ -1 Thƣa xƣơng- Osteopenia -2,5 < T-score < -1 Lo ng xƣơng- Osteoporosis T-score ≤ -2,5 Lo ng xƣơng nặng –Severe osteoporosis T-score ≤ -2,5 v kèm theo g y xƣơng * Nguồn: theo WHO (2004) [19] 7 Lo ng xƣơng đặc trƣng tình trạng mất chất khoáng xƣơng từ từ, kín đáo, thay đổi dần cấu trúc xƣơng. G y xƣơng do lo ng xƣơng l một biến chứng, giảm chất lƣợng cuộc sống v nguy cơ gây tử vong. Trong những năm gần đây, một số mô hình tiên lƣợng giúp cho thầy thuốc v ngƣời bệnh có thể đánh giá nguy cơ g y xƣơng nhƣ mô hình của FRAX và Garvan. Cả hai mô hình này dựa trên mật độ xƣơng v các yếu tố nguy cơ nhƣ tiền sử g y xƣơng, độ tuổi, giới tính, tiền sử gia đình, trọng lƣợng cơ thể thấp, hút thuốc lá, sử dụng Corticoid để phân tích v đƣa ra yếu tố nguy cơ g y xƣơng trong vòng 5 năm, 10 năm.

Hai mô hình n y cho thấy hiệu quả tiên lƣợng g y xƣơng ở quần thể ngƣời da trắng, hiệu quả ở quần thể các nƣớc châu Á chƣa rõ r ng [20]. Theo Tổ chức lo ng xƣơng thế giới, với khoảng 100 triệu ngƣời mắc bệnh lo ng xƣơng thì có khoảng ba triệu ngƣời bị XTĐS. Có khoảng 25% ngƣời bệnh nữ trên 50 tuổi và 40% ở ngƣời bệnh nam từ 80-85 tuổi [19]. Ở những ngƣời bị lo ng xƣơng nặng, các hoạt động đơn giản h ng ng y nhƣ bƣớc ra khỏi bồn tắm, hắt hơi mạnh, nâng vật nhẹ cũng có thể gây XTĐS.

Lo ng xƣơng mức độ trung bình, g y XTĐS thƣờng do ngã hoặc cố gắng nâng vật nặng. Lo ng xƣơng tiến triển sẽ l m thay đổi độ vững chắc của xƣơng, mật độ xƣơng v chất lƣợng của xƣơng kém dần [19].