Nghiên Cứu Đặc Điểm Mật Độ Xương, X-Quang và Kết Quả Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống

Tài liệu nghiên cứu Luận án nghiên cứu đặc điểm mật độ xương x quang cộng hưởng từ và kết quả bơm xi măng điều trị xẹp, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Trung Kiên
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Tiến Bình
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Ngoại Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Mật Độ Xương và Kết Quả Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu cột sống và ứng dụng
• 1.2. Loãng xương, bệnh lý xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.3. Khái niệm và phân loại xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.4. Các hậu quả của bệnh xẹp thân đốt sống
• 1.5. Chẩn đoán xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.5.1. Chụp X-quang quy ước
• 1.5.2. Chụp cộng hưởng từ cột sống
• 1.5.3. Chụp cắt lớp điện toán
• 1.6. Các phương pháp điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.6.1. Điều trị nội khoa
• 1.6.2. Điều trị ngoại khoa. Bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 1.7. Điểm lược các nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về kỹ thuật bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống
• 1.7.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.7.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn cho nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.3. Tiêu chuẩn lựa chọn cho nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương tiện sử dụng trong nghiên cứu
• 2.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6. Bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương
• 2.7. Kỹ thuật bơm xi măng
• 2.8. Phương pháp đánh giá kết quả
• 2.9. Biến cố, biến chứng
• 2.10. Thang điểm QUALEFFO-41
• 2.11. Đánh giá chất lượng cuộc sống theo thang điểm EQ-5D
• 2.12. Xử lí số liệu
• 2.13. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mật độ xương, hình ảnh X-Quang, MRI. Đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 3.2. Kết quả khảo sát mật độ xương, hình ảnh X-quang, MRI
• 3.3. Kết quả bơm xi măng tạo hình thân đốt sống
• 3.4. Đặc điểm nhóm BN điều trị bơm xi măng
• 3.5. Kỹ thuật bơm xi măng điều trị XTĐS
• 3.6. Kết quả khôi phục chiều cao đốt sống trên phim X-quang
• 3.7. Kết quả chỉnh hình cột sống
• 3.8. Kết quả giảm đau đo lường bằng thang đo VAS
• 3.9. Cải thiện chức năng đo bằng thang ODI
• 3.10. Chất lượng cuộc sống đo bằng thang đo EQ-5D theo thời gian
• 3.11. Cải thiện chất lượng cuộc sống đo bằng thang QUALEFFO-41
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu
• 4.2. Mật độ xương, hình ảnh X-Quang, MRI. Kết quả bơm xi măng
• 4.3. Khôi phục chiều cao đốt sống
• 4.4. Kết quả chỉnh hình cột sống. Kết quả giảm đau
• 4.5. Kết quả cải thiện chức năng
• 4.6. Cải thiện chất lượng sống
• 4.7. Kỹ thuật và phương pháp tác động đến kết quả
• 4.8. Ưu điểm và hạn chế của nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mật Độ Xương và Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Bệnh lý xẹp thân đốt sống (XTĐS) ngày càng phổ biến do tình trạng loãng xương gia tăng. Thân đốt sống mất độ vững chắc, yếu dần và bị nén xẹp, gây gãy các bè sụn, giảm chiều cao đốt sống và biến dạng cột sống. Biến dạng này được xác định qua hình ảnh X-quang và phân loại dựa vào hình thái xẹp. XTĐS do loãng xương thường gặp ở đốt sống ngực và thắt lưng [1]. Ngoài ra, XTĐS còn do chấn thương, bệnh lý tại thân đốt sống (u máu, nang xương) hoặc di căn ung thư. Bệnh tiến triển dần, mức độ đau tăng, có thể thấy biến dạng cong vẹo, gù và các biến chứng thần kinh. Nghiên cứu dịch tễ của Tromso (2008) trên 2.887 trường hợp cho thấy tỷ lệ XTĐS ở nam và nữ lần lượt là 13,8% và 11,8% [2]. Để chẩn đoán, người bệnh cần khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diễn biến lâm sàng, chụp X-quang, cộng hưởng từ hạt nhân và đo mật độ xương. Điều trị ban đầu gồm vật lý trị liệu, thay đổi chế độ sinh hoạt, mang nẹp, dùng thuốc giảm đau, chống viêm, chống loãng xương. Khi thoái hóa nặng, cần phẫu thuật làm vững cột sống. Kỹ thuật bơm xi măng qua da vào thân đốt sống bị xẹp là một phương pháp phổ biến hiện nay.

1.1. Giải Phẫu Cột Sống và Ứng Dụng Trong Điều Trị 50 60kt

Cột sống được liên kết bởi các đốt sống cổ, ngực, thắt lưng và cùng cụt, tạo thành cột trụ cong hình chữ S làm giá đỡ cho cơ thể và bảo vệ tủy sống. Mỗi đốt sống gồm thân đốt sống, cung đốt sống, các mỏm đốt sống và lỗ đốt sống. Thân đốt sống hình trụ dẹt, có hai mặt gian đốt sống, một vành chung quanh, ở phía sau có nhiều lỗ cho mạch máu vào nuôi xương [16].Thân đốt sống là phần lớn nhất nằm ở phía trước với kích thước thay đổi tùy từng phân đoạn. Các thân nhỏ nhất ở vùng cổ và lớn dần về phía vùng thắt lưng.

1.2. Loãng Xương và Bệnh Lý Xẹp Thân Đốt Sống 50 60kt

Năm 1994, WHO định nghĩa loãng xương là bệnh lý của xương với đặc điểm khối lượng xương suy giảm, vi cấu trúc bị hư hỏng, dẫn đến xương yếu và tăng nguy cơ gãy xương [19]. Năm 2001, định nghĩa được chỉnh sửa thành “tình trạng bệnh lý của hệ thống xương với đặc điểm độ vững chắc của xương bị suy giảm, gia tăng nguy cơ gãy xương. Độ vững chắc của xương phản ánh sự kết hợp của mật độ chất khoáng và chất lượng xương [19]. Loãng xương đặc trưng bởi tình trạng mất chất khoáng xương từ từ, kín đáo, thay đổi dần cấu trúc xương. Gãy xương do loãng xương là một biến chứng, giảm chất lượng cuộc sống và nguy cơ tử vong.

II. Thách Thức Chẩn Đoán và Điều Trị Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Mặc dù kỹ thuật bơm xi măng đã được ứng dụng rộng rãi, các nghiên cứu ban đầu thường chỉ đơn thuần là chuyển giao kỹ thuật mới, cỡ mẫu còn khiêm tốn, thời gian theo dõi chưa dài nên kết quả thu được chưa cho thấy một số vấn đề quan trọng cần lưu ý. Các biến chứng tiềm ẩn như tràn xi măng ra ngoài đốt sống, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận vẫn là mối quan tâm. Bệnh viện đa khoa Đức Giang đã triển khai kỹ thuật bơm xi măng có bóng và không bóng trong điều trị xẹp đốt sống do loãng xương từ 10/2012 nhưng chưa có những báo cáo phân tích kỹ lưỡng về mối liên quan giữa các yếu tố như mật độ xương, đặc điểm tổn thương trên X-quang, MRI. Hiệu quả điều trị giữa hai nhóm có bóng và không bóng, những biến cố, biến chứng có thể xảy ra.

2.1. Các Phương Pháp Chẩn Đoán Hình Ảnh Xẹp Đốt Sống 50 60kt

Để chẩn đoán XTĐS, cần thăm khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diễn biến lâm sàng để đánh giá mức độ tiến triển của bệnh như tình trạng đau, mức độ biến dạng cột sống. Chụp X-quang, cộng hưởng từ hạt nhân, đo các góc biến dạng và mật độ xương là những phương pháp cần thiết có giá trị để chẩn đoán và tiên lượng. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh cho phép đánh giá mức độ xẹp, hình thái xẹp, và loại trừ các nguyên nhân khác gây xẹp đốt sống.

2.2. Các Phương Pháp Điều Trị Xẹp Đốt Sống Hiện Nay 50 60kt

Thời kỳ đầu của bệnh có thể điều trị bằng tập vật lý phục hồi, thay đổi chế độ lao động và sinh hoạt, mang nẹp chỉnh hình, bổ sung các thuốc giảm đau chống viêm, chống loãng xương… Khi tình trạng thoái hóa thân đốt sống đã ở mức độ nặng, không đáp ứng với các thuốc thì phải phẫu thuật để làm vững cột sống. Một trong những kỹ thuật được ứng dụng phổ biến hiện nay để điều trị xẹp thân đốt sống là bơm xi măng xương qua da vào thân đốt sống bị xẹp.

III. Phương Pháp Bơm Xi Măng Điều Trị Xẹp Thân Đốt Sống 50 60kt

Kỹ thuật bơm xi măng vào thân đốt sống (Vertebroplasty) là một phương pháp điều trị ít xâm lấn, được ứng dụng rộng rãi để giảm đau và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân bị xẹp thân đốt sống. Phương pháp này bao gồm việc đưa xi măng sinh học (PMMA) vào thân đốt sống bị xẹp dưới hướng dẫn của hình ảnh học (thường là X-quang hoặc C-arm). Xi măng này sẽ đông cứng, giúp ổn định đốt sống, giảm đau do vi chuyển động của các mảnh xương gãy, và phục hồi một phần chiều cao đốt sống.

3.1. Quy Trình Thực Hiện Kỹ Thuật Bơm Xi Măng Cột Sống 50 60kt

Quy trình bơm xi măng bao gồm các bước chuẩn bị bệnh nhân, gây tê tại chỗ, chọc kim vào thân đốt sống dưới hướng dẫn của hình ảnh học, trộn xi măng và bơm xi măng từ từ vào thân đốt sống bị xẹp. Quá trình bơm xi măng cần được theo dõi chặt chẽ để tránh các biến chứng như rò xi măng ra ngoài đốt sống hoặc vào ống sống. Sau khi bơm xong, bệnh nhân cần được theo dõi trong một thời gian ngắn để đảm bảo không có biến chứng xảy ra.

3.2. Ưu Điểm và Hạn Chế Của Kỹ Thuật Bơm Xi Măng 50 60kt

Ưu điểm của kỹ thuật bơm xi măng bao gồm giảm đau nhanh chóng, cải thiện chất lượng cuộc sống, ít xâm lấn và thời gian phục hồi nhanh. Tuy nhiên, kỹ thuật này cũng có một số hạn chế như nguy cơ rò xi măng, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận và các biến chứng liên quan đến thủ thuật. Việc lựa chọn bệnh nhân và kỹ thuật bơm xi măng phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả tốt nhất.

IV. Nghiên Cứu Đặc Điểm và Kết Quả Bơm Xi Măng tại Đức Giang 50 60kt

Nghiên cứu này tập trung vào việc khảo sát đặc điểm mật độ xương, hình ảnh X-quang và cộng hưởng từ của xẹp thân đốt sống, đồng thời đánh giá kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang. Mục tiêu là làm rõ hơn về mối liên quan giữa các yếu tố này và hiệu quả của phương pháp bơm xi măng trong việc cải thiện tình trạng đau và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Nghiên cứu này góp phần cung cấp thêm dữ liệu lâm sàng quan trọng để tối ưu hóa quy trình điều trị và lựa chọn bệnh nhân phù hợp cho phương pháp bơm xi măng.

4.1. Đối Tượng và Phương Pháp Nghiên Cứu Chi Tiết 50 60kt

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi cứu và tiến cứu trên bệnh nhân bị xẹp thân đốt sống do loãng xương được điều trị bằng phương pháp bơm xi măng tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang. Các dữ liệu về mật độ xương, hình ảnh X-quang, cộng hưởng từ, và kết quả điều trị được thu thập và phân tích để đánh giá hiệu quả của phương pháp bơm xi măng. Các chỉ số như mức độ đau, chức năng vận động, và chất lượng cuộc sống được đánh giá trước và sau khi điều trị.

4.2. Các Chỉ Số Đánh Giá Kết Quả Bơm Xi Măng 50 60kt

Các chỉ số đánh giá kết quả bơm xi măng bao gồm mức độ giảm đau (đo bằng thang điểm VAS), cải thiện chức năng vận động (đo bằng thang điểm ODI), cải thiện chất lượng cuộc sống (đo bằng thang điểm EQ-5D và QUALEFFO-41), và phục hồi chiều cao đốt sống trên phim X-quang. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận và phân tích các biến chứng có thể xảy ra trong quá trình bơm xi măng.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Mật Độ Xương Hiệu Quả Bơm Xi Măng 50 60kt

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa mật độ xương, hình ảnh X-quang, MRI và hiệu quả của bơm xi măng. Bệnh nhân có mật độ xương thấp hơn thường có kết quả bơm xi măng kém hơn. Hình ảnh X-quang và MRI giúp xác định mức độ xẹp và loại trừ các nguyên nhân khác gây xẹp đốt sống. Bơm xi măng giúp giảm đau đáng kể, cải thiện chức năng vận động và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân bị xẹp đốt sống do loãng xương.

5.1. Phân Tích Đặc Điểm Mật Độ Xương Trước và Sau Điều Trị 50 60kt

Nghiên cứu phân tích đặc điểm mật độ xương của bệnh nhân trước khi tiến hành bơm xi măng. Các chỉ số T-score và Z-score được sử dụng để đánh giá mức độ loãng xương. So sánh mật độ xương trước và sau điều trị để đánh giá tác động của bơm xi măng lên quá trình loãng xương. Nghiên cứu cũng xem xét mối liên hệ giữa mật độ xương và nguy cơ biến chứng sau bơm xi măng.

5.2. Đánh Giá Chất Lượng Cuộc Sống Sau Bơm Xi Măng 50 60kt

Chất lượng cuộc sống của bệnh nhân được đánh giá trước và sau bơm xi măng bằng các thang đo tiêu chuẩn như EQ-5D và QUALEFFO-41. Các khía cạnh như khả năng vận động, mức độ đau, và tâm lý của bệnh nhân được xem xét để đánh giá toàn diện chất lượng cuộc sống. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến sự cải thiện chất lượng cuộc sống sau bơm xi măng.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Bơm Xi Măng 50 60kt

Nghiên cứu này khẳng định hiệu quả của bơm xi măng trong điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn với thời gian theo dõi dài hơn để đánh giá đầy đủ về hiệu quả lâu dài và các biến chứng tiềm ẩn của phương pháp này. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc tối ưu hóa kỹ thuật bơm xi măng, phát triển các loại xi măng sinh học mới, và tìm kiếm các phương pháp điều trị thay thế cho bơm xi măng.

6.1. Tóm Tắt Các Ưu Điểm và Hạn Chế Của Nghiên Cứu 50 60kt

Nghiên cứu đã làm rõ hơn về mối liên hệ giữa mật độ xương, hình ảnh học và hiệu quả của bơm xi măng. Tuy nhiên, nghiên cứu có một số hạn chế như cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn. Cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác nhận kết quả và đánh giá hiệu quả lâu dài của bơm xi măng.

6.2. Các Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng Trong Tương Lai 50 60kt

Các hướng nghiên cứu tiềm năng trong tương lai bao gồm việc so sánh hiệu quả của bơm xi măng với các phương pháp điều trị khác, phát triển các loại xi măng sinh học mới với đặc tính cơ học tốt hơn và ít gây biến chứng hơn, và tìm kiếm các phương pháp điều trị thay thế cho bơm xi măng như tiêm chất làm đầy xương hoặc phẫu thuật tạo hình đốt sống.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bệnh lý xẹp thân đốt sống (Vertebral Compression Fracture - VCF) do loãng xương là một trong những gánh nặng y tế cộng đồng nghiêm trọng nhất trong xã hội già hóa hiện đại. Sự suy giảm mật độ khoáng chất xương (Bone Mineral Density - BMD) và thoái hóa vi cấu trúc bè xương (trabecular microarchitecture) làm triệt tiêu khả năng chịu tải trọng sinh học dọc trục, biến các hoạt động sinh hoạt thường nhật thành căn nguyên gây gãy nén xương sống. Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Trần Trung Kiên (chuyên ngành Ngoại khoa, Học viện Quân y, năm 2023) với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm mật độ xương, X-quang, cộng hưởng từ và kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống" đã thiết lập một hệ thống dẫn chứng thực nghiệm lâm sàng tiên phong tại Việt Nam, giải quyết triệt để mối tương quan giữa hình thái học tổn thương và hiệu quả can thiệp ngoại khoa ít xâm lấn.

Nghiên cứu xuất phát từ một khoảng trống học thuật then chốt (research gap): các nghiên cứu nội địa trước đó (như Nguyễn Văn Thạch, 2010; Nguyễn Thái Sơn, 2013; Đỗ Mạnh Hùng, 2018) chủ yếu tập trung vào việc chuyển giao kỹ thuật tạo hình đốt sống đơn thuần với cỡ mẫu còn hạn chế và thời gian theo dõi ngắn, chưa phân tích thấu đáo mối liên hệ đa biến giữa chỉ số T-score trên máy đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA), hình thái xẹp trên phim X-quang quy ước, mức độ phù tủy xương trên chuỗi xung STIR của cộng hưởng từ (MRI) với tỷ lệ phục hồi chiều cao đốt sống và nguy cơ thoát tràn xi măng sinh học polymethylmethacrylate (PMMA).

Luận án tập trung giải quyết hai câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu chính:

1. Câu hỏi 1 (Q1): Đặc điểm nhân trắc, mức độ suy giảm mật độ xương T-score và hình thái tổn thương xẹp đốt sống trên X-quang và MRI ở bệnh nhân Việt Nam biểu hiện như thế nào theo các phân loại quốc tế chuẩn hóa? Giả thuyết 1 ($H_1$): Vùng chuyển tiếp bản lề ngực - thắt lưng (T10–L2) chịu tần suất tổn thương cao nhất, với ưu thế gãy dạng hình chêm (wedge) và mức độ xẹp tương quan thuận với mức độ giảm T-score.
2. Câu hỏi 2 (Q2): Kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty) và không bóng (Vertebroplasty) đem lại mức độ phục hồi góc gù cột sống, giảm đau và cải thiện chất lượng sống ra sao trong quá trình theo dõi dọc? Giả thuyết 2 ($H_2$): Bơm xi măng có bóng cho thấy ưu thế vượt trội trong việc tái lập chiều cao giải phẫu thành trước đốt sống, kiểm soát thể tích trám xi măng và giảm tỷ lệ thoát tràn so với kỹ thuật không bóng.

Khung lý thuyết của công trình dựa trên lý thuyết thích ứng cấu trúc sinh học xương (Wolff's Law), cơ học phân bố ứng suất cột sống (Spinal Biomechanics của Bogduk, 2005) và tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1994, 2004). Quy mô nghiên cứu được tiến hành chặt chẽ trên cỡ mẫu khảo sát mục tiêu 1 gồm 173 bệnh nhân (vượt cỡ mẫu ước lượng tối thiểu $n=164$) và nhóm can thiệp ngoại khoa mục tiêu 2 gồm 66 bệnh nhân tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang trong giai đoạn từ tháng 09/2015 đến tháng 09/2018.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về can thiệp xẹp đốt sống do loãng xương trên thế giới ghi nhận các cột mốc lịch sử từ khi Hervé Deramond (1984, 1987) khởi xướng kỹ thuật bơm xi măng không bóng qua da tại Pháp để điều trị u máu thân đốt sống, tiếp nối bởi sự mở rộng ứng dụng sang bệnh lý xẹp lún do loãng xương tại Hoa Kỳ bởi Jensen và cộng sự (1997). Đến năm 2001, Lieberman và cs đã công bố bước đột phá về kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty), cho phép cơ học bóng nong nở nén ép tổ chức xương xốp thoái hóa sang hai bên, tạo khoang rỗng áp lực thấp giúp phục hồi chiều cao đốt sống và triệt tiêu biến dạng gù.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

• Quan điểm thứ nhất ủng hộ điều trị bảo tồn (áo nẹp chỉnh hình, nghỉ ngơi tại giường, giảm đau bằng NSAID/Opioid và bổ trợ Bisphosphonate/Calcitonin/Teriparatide) dựa trên luận điểm rằng gãy lún xương bè có thể tự liền mà không chịu rủi ro biến chứng ngoại khoa (như cảnh báo trong nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi của Buchbinder và cs, 2009).
• Quan điểm đối lập (được đại diện bởi các hội phẫu thuật cột sống quốc tế và thử nghiệm FREE trial của Wardlaw và cs, 2009) khẳng định rằng việc bất động kéo dài gây mất khoáng xương thứ phát nghiêm trọng, teo cơ, suy giảm dung tích sống của phổi và tăng tỷ lệ tử vong lên tới 50% ở người cao tuổi nếu chiều cao cột sống giảm quá 5cm. Can thiệp bơm xi măng PMMA qua cuống giúp hàn gắn vi gãy bè xương, trung hòa kích thích thụ cảm thể thần kinh màng xương và ổn định tức thì cột trụ cơ học.

Định vị nghiên cứu của Trần Trung Kiên (2023) đã lấp đầy khoảng trống bằng cách liên kết toàn diện bộ ba dữ liệu chẩn đoán hình ảnh (DEXA - X-quang - MRI) với kết quả lâm sàng dài hạn trên bệnh nhân Việt Nam. So với nghiên cứu dịch tễ Tromsø tại Na Uy trên 2.887 đối tượng (tỷ lệ mắc 13,8% ở nam và 11,8% ở nữ), nghiên cứu này phân tích cụ thể thể tạng người Việt Nam với chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn. Đồng thời, khi đối chiếu với hệ thống phân loại xẹp đốt sống OF của Hiệp hội Chấn thương Chỉnh hình Đức (DGOU / Schnake và cs, 2018), công trình đã xác lập tính khả thi trong việc kết hợp phân loại hình thái Kanis (1992) và thang đo mức độ xẹp lún Genant (1993) vào thực hành lâm sàng can thiệp tại các bệnh viện tuyến đa khoa khu vực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết cơ sinh học cột sống của Bogduk (2005) bằng cách làm sáng tỏ cơ chế sụp đổ cấu trúc khi hệ thống bè xương ngang (nhũ tương trợ lực) bị tiêu biến do loãng xương, khiến các bè xương dọc mất liên kết và bị oằn cong dưới tải trọng sinh hoạt bình thường. Tác giả chứng minh rằng việc trám xi măng PMMA không chỉ đơn thuần là giải pháp cơ học gia cố độ cứng ($H_1$) mà còn tạo ra tác động nhiệt học triệt tiêu thụ cảm thần kinh (thermal neurolysis): phản ứng trùng hợp tỏa nhiệt của Methylmethacrylate phá hủy các tận cùng thần kinh cảm giác thụ thể đau nằm ở 1/3 trước thân đốt sống và hệ thống tiểu đảo xương, giải thích cho hiện tượng giảm đau tức thì ngay trong 24 giờ đầu sau phẫu thuật.

Mô hình lý thuyết của nghiên cứu phân lập rõ mối quan hệ giữa ba biến số cấu trúc:

• Biến độc lập: Mật độ chất khoáng xương T-score (DEXA), vị trí giải phẫu đốt sống gãy, mức độ phù nề tủy xương trên chuỗi xung T1W/T2W/STIR và kỹ thuật can thiệp (có bóng vs không bóng).
• Biến trung gian: Áp lực bơm xi măng, thể tích PMMA trám vào thân đốt và độ mở rộng của khoang tạo bởi bóng nẹp.
• Biến phụ thuộc: Mức độ phục hồi chiều cao tường trước ($H_a$), tường giữa ($H_m$), tường sau ($H_p$), độ cải thiện góc xẹp ($\alpha$), góc gù ($\beta$), góc Cobb ($\gamma$), cùng các chỉ số nhân văn (VAS, ODI, EQ-5D, QUALEFFO-41).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết y sinh học:

1. Lý thuyết cơ học cấu trúc xương: Phân tích sự mất cân bằng giữa quá trình hủy cốt bào (osteoclasts) và tạo cốt bào (osteoblasts), dẫn đến suy giảm độ bền kháng nén của tổ chức xương xốp (chiếm 90% tải trọng thân đốt sống).
2. Lý thuyết chẩn đoán hình ảnh phân giải đa chuỗi xung: Sử dụng tín hiệu giảm trên T1W và tăng trên STIR để phân định chính xác ranh giới giữa tổn thương xẹp lún cấp tính/bán cấp (còn phù tủy xương - chỉ định vàng bơm xi măng) với xẹp đốt sống cũ bất hoạt hoặc hoại tử vô mạch Kummell.
3. Lý thuyết đo lường tâm lý - chất lượng sống (Psychometrics in Healthcare): Ứng dụng hệ thống thang điểm kép gồm thang điểm tổng quát EuroQol (EQ-5D) và thang điểm chuyên biệt bệnh học QUALEFFO-41 của Hội Loãng xương Châu Âu nhằm đánh giá toàn diện các khía cạnh đau đớn, chức năng thể chất, sinh hoạt thường ngày và tâm lý xã hội.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình can thiệp được xác định rõ: áp dụng tối ưu cho tổn thương xẹp lún còn nguyên vẹn bờ sau thân đốt sống, không có mảnh rời chèn ép ống tủy gây tổn thương thần kinh khu trú, và T-score $\le -2,5$ SD.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo hệ hình thực chứng (positivism paradigm), sử dụng phương pháp luận định lượng với thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi tiến cứu dọc không nhóm chứng (prospective longitudinal observational study).

Cỡ mẫu nghiên cứu cho mục tiêu 1 được tính toán chặt chẽ theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể: $$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$ Với mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$ ($Z_{1-\alpha/2} = 1,96$), sai số cho phép $d = 0,07$, và tỷ lệ ước tính đặc điểm xẹp thân đốt sống trong y văn $p = 0,70$. Cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 164 trường hợp; thực tế nghiên cứu đã thu thập đầy đủ 173 bệnh nhân thỏa mãn các tiêu chuẩn chọn mẫu khắt khe.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu tuân thủ tiêu chí chọn lọc và loại trừ tường minh:

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Bệnh nhân đau lưng cấp tính có điểm đau khu trú tương ứng vị trí đốt sống tổn thương; hình ảnh X-quang quy ước ghi nhận xẹp thân đốt; chụp MRI ghi nhận phù nề tủy xương (giảm tín hiệu trên T1W, tăng tín hiệu trên T2W và STIR); được đo mật độ xương bằng kỹ thuật DEXA trung tâm; có đầy đủ hồ sơ theo dõi lâm sàng.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Xẹp đốt sống cũ đã xơ hóa (đồng tín hiệu trên chuỗi xung MRI); tiền sử phẫu thuật can thiệp dụng cụ cột sống trước đó; dị tật gù vẹo bẩm sinh xuất hiện trước tuổi dậy thì; chấn thương kèm theo vỡ nát cột sau gây tổn thương thần kinh cơ năng hoặc nhiễm trùng cột sống.

Hệ thống thiết bị can thiệp và chẩn đoán được kiểm chuẩn nghiêm ngặt:

• Máy chụp X-quang kỹ thuật số kỹ thuật số cao tầng DR1F-1000 (Việt Ba) thực hiện các phim thẳng và nghiêng tiêu chuẩn.
• Máy đo mật độ xương Central DEXA (Osteodoctor, Osonglife - Hàn Quốc) quét vị trí L1–L4 và khớp háng.
• Hệ thống chụp cộng hưởng từ Siemens Magnetom Essenza 1.5 Tesla (Đức) đảm bảo độ phân giải tín hiệu mô xương sắc nét.
• Kỹ thuật can thiệp thực hiện dưới màn tăng sáng C-arm hai bình diện, sử dụng kim dẫn đường Trocar 13G (đoạn ngực cao) và 11G (đoạn ngực thấp và thắt lưng) tiếp cận chính xác qua cuống đốt sống vào 1/3 trước thân đốt.

Data và phân tích

Số liệu lâm sàng và hình ảnh học được lượng hóa chi tiết:

• Đo lường kích thước thành xương: Chiều cao tường trước ($H_a$), tường giữa ($H_m$) và tường sau ($H_p$) của đốt tổn thương và các đốt liền kề trên phần mềm chuyên dụng EFILM.
• Tính toán các góc biến dạng: Góc xẹp thân đốt ($\alpha$), góc gù cục bộ ($\beta$) và góc Cobb liên đốt ($\gamma$).
• Đánh giá mức độ đau và chức năng: Thang điểm thị giác trực quan VAS (0–10 điểm), chỉ số tàn tật cột sống Oswestry (ODI 0–100%), điểm chất lượng sống tổng quát EQ-5D và 41 câu hỏi thuộc 5 lĩnh vực của thang điểm QUALEFFO-41.
• Xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm thống kê y học SPSS, kiểm định sự khác biệt bằng Paired t-test cho số liệu trước - sau can thiệp, Independent t-test và Chi-square ($\chi^2$) cho so sánh giữa hai nhóm kỹ thuật có bóng và không bóng, với ngưỡng ý nghĩa thống kê xác lập tại $p < 0,05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình nghiên cứu mang lại 5 phát hiện then chốt mang tính thực tiễn cao:

1. Đặc điểm nhân trắc và dịch tễ hình thái học: Đa số bệnh nhân xẹp đốt sống do loãng xương là nữ giới cao tuổi (chiếm ưu thế áp đảo), với độ tuổi trung bình tập trung cao nhất ở nhóm 70–79 tuổi. Mật độ xương trung bình toàn bộ nhóm nghiên cứu có T-score $\le -2,5$ đạt tỷ lệ trên 85%, trong đó phần lớn thuộc nhóm loãng xương nặng kèm gãy xương cơ học.
2. Phân bố tổn thương cơ sinh học: Vị trí xẹp đốt sống tập trung cao đột biến tại khu vực bản lề ngực - thắt lưng, phổ biến nhất là đốt sống T12 và L1 (chiếm trên 50% tổng số đốt tổn thương). Hình thái xẹp dạng hình chêm (Wedge - Loại 1 theo Kanis) chiếm tỷ lệ cao nhất (trên 60%), kế tiếp là dạng lõm hai mặt (Biconcave) và dạng lún ép toàn bộ (Crush).
3. Hiệu quả giảm đau và phục hồi vận động tức thì: Can thiệp bơm xi măng tạo hình thân đốt đem lại sự thuyên giảm ngoạn mục về điểm đau VAS từ mức đau dữ dội trước phẫu thuật (VAS trung bình 7–8 điểm) xuống mức đau nhẹ/không đau (VAS 1–2 điểm) ngay trong 24–48 giờ đầu sau can thiệp ($p < 0,001$).
4. Hiệu quả tái lập hình thái giải phẫu: Nhóm can thiệp bằng kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty) chứng minh khả năng phục hồi chiều cao tường trước ($H_a$) và cải thiện góc gù cột sống, góc Cobb có ý nghĩa thống kê vượt trội so với nhóm bơm không bóng ($p < 0,05$).
5. An toàn can thiệp và tỷ lệ biến chứng: Tỷ lệ thoát tràn xi măng sinh học ra ngoài thân đốt sống được ghi nhận trong giới hạn kiểm soát (khoảng 20–22%), chủ yếu là rò rỉ vi thể vào đĩa đệm lân cận hoặc tổ chức phần mềm cạnh sống mà không gây chèn ép tủy sống hay thuyên tắc mạch phổi cấp tính trên lâm sàng.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp hệ thống dữ liệu nhân trắc và hình ảnh học thực chứng về bệnh lý xẹp đốt sống do loãng xương trên người Việt Nam, đóng góp cơ sở dữ liệu cho mô hình đánh giá gãy xương chuẩn hóa của khu vực Châu Á.
• Đổi mới phương pháp luận: Xác lập quy trình can thiệp phối hợp đa phương thức: sử dụng MRI STIR làm "tiêu chuẩn quyết định" để định vị đốt sống gây đau cấp tính, kết hợp màn tăng sáng C-arm kiểm tra hai bình diện nhằm tối ưu hóa đường chọc kim qua nửa trên cuống sống, hạn chế tối đa rủi ro tổn thương bó mạch - thần kinh bờ dưới.
• Ứng dụng thực hành lâm sàng: Đưa ra khuyến cáo thực tiễn cho phẫu thuật viên chấn thương chỉnh hình: ưu tiên lựa chọn bơm xi măng có bóng cho các trường hợp gãy lún mức độ trung bình và nặng (Độ 2 và 3 theo Genant) tại vùng bản lề nhằm phục hồi tối đa góc gù, ngăn ngừa hội chứng xẹp đốt sống kế cận.
• Khuyến nghị chính sách y tế: Cung cấp bằng chứng kinh tế y tế thuyết phục để các cơ quan quản lý và Bảo hiểm Y tế (BHYT) mở rộng danh mục chi trả cho kỹ thuật tạo hình đốt sống bằng xi măng sinh học, giúp giảm thiểu thời gian nằm viện từ hàng tháng trời (do điều trị bảo tồn bất động) xuống chỉ còn 1–2 ngày, giải phóng nguồn lực chăm sóc y tế gia đình và xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan mang tính phương pháp luận:

1. Giới hạn thiết kế nghiên cứu: Thiết kế theo dõi tiến cứu không nhóm chứng ngẫu nhiên (non-RCT) do rào cản y đức trong việc chỉ định giả phẫu thuật (sham procedure) trên bệnh nhân đau cấp tính nặng.
2. Cỡ mẫu can thiệp: Cỡ mẫu phân tích mục tiêu 2 ($n = 66$) dù đạt tiêu chuẩn thực hành lâm sàng nhưng khi phân chia sâu thành các phân nhóm nhỏ (phân loại DGOU, vị trí đốt sống ngực cao) còn giới hạn sức mạnh thống kê.
3. Thời gian theo dõi dài hạn: Khoảng thời gian theo dõi dọc từ 6 đến 24 tháng chưa đủ để đánh giá toàn diện tỷ lệ gãy lún thứ phát ở các tầng đốt sống lân cận trong chu kỳ sống 5–10 năm tiếp theo của bệnh nhân loãng xương tiến triển.

Hướng nghiên cứu tương lai cần tập trung vào:

• Mở rộng thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn trên các phân nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao (đái tháo đường, suy thận mạn dùng corticoid kéo dài).
• Ứng dụng hệ thống định vị phẫu thuật không gian ba chiều (3D Navigation) hoặc cánh tay robot hỗ trợ định vị chính xác vị trí chọc kim, giảm thiểu phơi nhiễm tia xạ cho phẫu thuật viên và người bệnh.
• Nghiên cứu cơ sinh học và ứng dụng các vật liệu trám thân đốt mới như xi măng sinh học có hoạt tính canxi photphat có khả năng tự tiêu và kích thích tái tạo xương tự thân, thay thế dần PMMA truyền thống.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Được chuyển giao và trích dẫn rộng rãi trong các hội nghị Ngoại khoa Cột sống Việt Nam, cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác đào tạo sau đại học tại Học viện Quân y và các trường đại học y dược trên toàn quốc.
• Chuyển đổi thực hành lâm sàng: Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật bơm xi măng tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang và hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật an toàn cho các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh/thành phố, nâng cao năng lực can thiệp ít xâm lấn tại chỗ.
• Lợi ích xã hội lượng hóa: Giúp hàng trăm bệnh nhân cao tuổi thoát khỏi tình trạng tàn phế do đau đớn, nhanh chóng phục hồi khả năng tự chăm sóc cá nhân (cải thiện chỉ số ODI và QUALEFFO-41 rõ rệt), giảm thiểu nguy cơ loét mục tỳ đè, viêm phổi ứ đọng và huyết khối tĩnh mạch sâu do nằm lâu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Bác sĩ nội trú: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng học lâm sàng, giải phẫu sinh học và các chỉ số hình ảnh học chuyên sâu.
• Phẫu thuật viên Cột sống & Bác sĩ Điện quang can thiệp: Nắm vững các mốc giải phẫu an toàn của cuống sống, kỹ thuật kiểm soát tốc độ bơm xi măng và tiêu chí lựa chọn giữa bơm có bóng và không bóng.
• Nhà hoạch định chính sách y tế và Quản lý bệnh viện: Có cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy để thẩm định định mức kinh tế kỹ thuật, phê duyệt danh mục trang thiết bị y tế và xây dựng hướng dẫn chẩn đoán, điều trị quốc gia về loãng xương gãy xương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng học thuyết cơ sinh học của Bogduk (2005) trong môi trường lâm sàng thực tiễn Việt Nam bằng cách chứng minh cơ chế giảm đau kép của kỹ thuật bơm xi măng: ổn định cơ học vi cấu trúc bè xương dọc trục kết hợp triệt tiêu thụ cảm thần kinh cảm giác bằng nhiệt lượng tỏa ra trong quá trình trùng hợp PMMA tại 1/3 trước thân đốt sống.
2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu của Nguyễn Văn Thạch (2010) và Phạm Minh Thông (2008), luận án thiết lập quy trình đối chiếu đa diện: bắt buộc sử dụng chuỗi xung MRI STIR để loại trừ xẹp đốt sống cũ và phân loại tổn thương theo cả hai hệ thống Genant và Kanis, kết hợp bộ công cụ đo lường chất lượng sống chuyên biệt kép QUALEFFO-41 và EQ-5D.
3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm? Mức độ hồi phục chiều cao đốt sống và góc gù đạt tỷ lệ cao nhất ở các trường hợp can thiệp trong giai đoạn bán cấp (2–6 tuần đầu từ khi khởi phát triệu chứng) khi cấu trúc xương xốp chưa bị xơ hóa hoàn toàn, trong khi mức độ giảm đau VAS không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bơm có bóng và không bóng.
4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức lặp lại (replication protocol)? Giao thức nghiên cứu được mô tả chi tiết từng bước: từ kích cỡ kim Trocar (11G/13G), góc nghiêng chọc kim qua nửa trên cuống sống, áp lực bơm bóng định mức đến độ nhớt của xi măng ở dạng bột nhão (toothpaste state), cho phép bất kỳ trung tâm chấn thương chỉnh hình nào có trang bị C-arm chuẩn cũng có thể tái lập chính xác.
5. Chương trình nghiên cứu dài hạn trong 10 năm tới? Tập trung nghiên cứu đánh giá ứng suất cơ học dài hạn lên các đốt sống chuyển tiếp, tối ưu hóa phối hợp thuốc ức chế hủy xương (Zoledronic acid) hoặc kích thích tạo xương (Teriparatide) sau can thiệp xi măng để ngăn chặn triệt để biến cố gãy xương tầng kế cận.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã xác lập thành công bức tranh dịch tễ và hình thái học của 173 bệnh nhân xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Việt Nam, khẳng định tổn thương tập trung chủ yếu ở vùng bản lề ngực - thắt lưng (T12, L1) với thể hình chêm chiếm ưu thế.
2. Khẳng định giá trị quyết định của chụp cộng hưởng từ (MRI) với chuỗi xung STIR trong việc phát hiện phù nề tủy xương, đóng vai trò tiêu chuẩn vàng định vị chính xác đốt sống cần can thiệp ngoại khoa.
3. Chứng minh hiệu quả vượt trội của kỹ thuật bơm xi măng sinh học trên 66 bệnh nhân: cắt đứt cơn đau cấp tính tức thì (giảm điểm VAS rõ rệt), phục hồi chức năng vận động cột sống (cải thiện chỉ số ODI) và nâng cao toàn diện chất lượng cuộc sống (thang điểm EQ-5D và QUALEFFO-41).
4. Phân định rõ ưu thế cơ học của kỹ thuật bơm xi măng có bóng (Kyphoplasty) trong việc nâng chiều cao thành trước đốt sống, nắn chỉnh góc gù cục bộ và giảm thiểu nguy cơ thoát tràn xi măng so với kỹ thuật không bóng.
5. Xây dựng quy trình kỹ thuật can thiệp qua cuống an toàn, kiểm soát biến chứng chặt chẽ dưới màn tăng sáng C-arm hai bình diện, mở ra hướng ứng dụng thường quy tại các bệnh viện đa khoa khu vực trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh lý xẹp thân đốt sống (XTĐS) hay gặp do nhiều nguyên nhân. Hay gặp nhất là do tình trạng lo ng xƣơng ng y tăng, thân đốt sống mất độ vững chắc, yếu dần, khô và bị nén xẹp lại, làm gãy các bè sụn, thân đốt sống giảm dần độ cao, lâu dần có thể bị nứt hoặc vỡ do mất nƣớc, độ bền vững giảm dần. khiến cột sống bị biến dạng. Biến dạng thân đốt sống l một đặc trƣng, đƣợc xác định dựa trên hình ảnh chụp X quang v đƣợc phân loại dựa vào hình thái xẹp.

Xẹp thân đốt sống do lo ng xƣơng thƣờng gặp ở các đốt sống ngực, thắt lƣng [1]. Ngoài ra XTĐS còn do các nguyên nhân khác nhƣ do chấn thƣơng, do các bệnh lý tại thân đốt sống (u máu, nang xƣơng) hoặc do di căn ung thƣ… Bệnh lý XTĐS tiến triển dần dần, mức độ đau ng y c ng tăng lên, có thể thấy biến dạng cong vẹo, gù và các biến chứng thần kinh. Năm 2008, điều tra dịch tễ của Tromso trên 2.887 trƣờng hợp nam và nữ từ 38-87 tuổi cho thấy tỷ lệ ở nam và nữ lần lƣợt lên đến 13,8% và 11,8% [2]. Để chẩn đoán XTĐS, ngƣời bệnh cần đƣợc thăm khám sức khỏe định kỳ, theo dõi diến biến lâm s ng để đánh giá mức độ tiến triển của bệnh nhƣ tình trạng đau, mức độ biến dạng cột sống.

Chụp X-quang, cộng hƣởng từ hạt nhân, đo các góc biến dạng và mật độ xƣơng l những phƣơng pháp cần thiết có giá trị để chẩn đoán v tiên lƣợng. Thời kỳ đầu của bệnh có thể điều trị bằng tập vật lý phục hồi, thay đổi chế độ lao động và sinh hoạt, mang nẹp chỉnh hình, bổ sung các thuốc giảm đau chống viêm, chống lo ng xƣơng… Khi tình trạng thoái hóa thân đốt sống đ ở mức độ nặng, không đáp ứng với các thuốc thì phải phẫu thuật để làm vững cột sống. Một trong những kỹ thuật đƣợc ứng dụng phổ biến hiện nay để điều trị xẹp thân đốt sống là bơm xi măng xƣơng qua da v o thân đốt sống bị xẹp. lần đầu tiên báo cáo kết quả ứng dụng bơm xi măng điều trị u máu ở thân đốt sống ngực [3].

Tiếp theo đó, nhiều tác giả khác nhƣ Jensen M. Các tác giả đều nhận xét rằng đây l kỹ thuật ít xâm lấn, an toàn, giảm đau hiệu quả ngay sau khi bơm v cảỉ thiện chất lƣợng cuộc sống cho ngƣời bệnh nhanh chóng hơn so với điều trị bảo tồn…Mặc dầu vậy, các tác giả cũng khuyến cáo về một số biến cố, biến chứng có thể gặp nhƣ tr n xi măng ra ngo i đốt sống, xẹp thân đốt sống thứ phát ở các đốt kế cận… Ở Việt Nam, một số tác giả nhƣ Nguyễn Văn Thạch (năm 2010), Trịnh Văn Cƣờng (2017), Phạm Minh Thông (2008), Đỗ Mạnh Hùng (2018), Hà Văn Lĩnh (2021), Đo n Anh Tuấn (2022), Trịnh Bá Thắng (2021) và Hoàng Gia Du (2022) đ có những báo cáo kết quả ứng dụng kỹ thuật bơm xi măng v o điều trị lo ng xƣơng v 1 số bệnh lý khác [8], [9], [10], [11], [12], [13], [14], [15]. Tuy nhiên, những nghiên cứu ban đầu này chỉ đơn thuần là chuyển giao ứng dụng kỹ thuật mới, cỡ mẫu nghiên cứu còn khiêm tốn, thời gian theo dõi chƣa d i nên kết quả thu đƣợc chƣa cho thấy một số vấn đề quan trọng cần lƣu ý. Bệnh viện đa khoa Đức Giang đ triển khai kỹ thuật bơm xi măng có bóng v không bóng trong điều trị xẹp đốt sống do loãng xƣơng từ 10/2012 nhƣng chƣa có những báo cáo phân tích kỹ lƣỡng về mối liên quan giữa các yếu tố nhƣ mật độ xƣơng, đặc điểm tổn thƣơng trên X-quang, MRI.

Hiệu quả điều trị giữa hai nhóm có bóng và không bóng, những biến cố, biến chứng có thể xảy ra. Do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu đặc điểm mật độ xƣơng, X-quang, cộng hƣởng từ của xẹp thân đốt sống và kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống" đƣợc thực hiện với hai mục tiêu: 1. Khảo sát đặc điểm mật độ xương, hình ảnh X-quang và cộng hưởng từ của xẹp thân đốt sống. Đánh giá kết quả bơm xi măng điều trị xẹp thân đốt sống do loãng xương tại Bệnh viện đa khoa Đức Giang.

3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Giải phẫu cột sống và ứng dụng 1. Sơ lược về giải phẫu cột sống Cột sống đƣợc liên kết bởi các đốt sống cổ, đốt sống ngực, thắt lƣng v các đốt cùng cụt. Các đốt sống tiếp nối với nhau từ hộp sọ đến khung chậu, tạo th nh cột trụ cong hình chữ S làm giá đỡ cho toàn bộ cơ thể.

Cột sống bảo vệ tủy sống nằm trong ống sống. Mỗi đốt sống bao gồm ba phần chính là thân đốt sống, cung đốt sống, các mỏm đốt sống và một lỗ đốt sống. Thân đốt sống hình trụ dẹt, có hai mặt gian đốt sống, một vành chung quanh, ở phía sau có nhiều lỗ cho mạch máu v o nuôi xƣơng [16]. Đốt sống ngực *Nguồn: Frank H.

N (2016) [17] Thân đốt sống là phần lớn nhất nằm ở phía trƣớc với kích thƣớc thay đổi tùy từng phân đoạn. Các thân nhỏ nhất ở vùng cổ và lớn dần về phía vùng thắt lƣng. Thân đốt sống có cấu tạo, đảm nhận chức năng chịu trọng lực của 4 cơ thể. Bề mặt trên v dƣới của đốt sống phẳng, tác dụng hỗ trợ tải trọng theo chiều dọc, ngay cả khi không có sự can thiệp của các cấu trúc khác thì thân đốt sống có thể duy trì ổn định khi chịu tải trọng rất lớn.

Chịu lực của thân đốt sống đƣợc thể hiện ở cấu trúc bên trong do không phải là một khối xƣơng đặc mà là lớp vỏ xƣơng bao quanh khoang xốp đƣợc cấu tạo bởi các bè xƣơng sắp xếp thành trụ dọc và bè ngang. Cấu trúc này giúp hấp thụ và triệt tiêu lực tác động đột ngột lên đốt sống. Hình ảnh cắt đứng dọc của thân đốt sống *Nguồn: Bogduk N. (2005) [18] Các bè xƣơng sắp xếp theo chiều dọc v ngang, đốt sống còn đƣợc tăng cƣờng sức mạnh từ các bè xƣơng chạy xiên chéo theo hình nan quạt từ mỏm ngang, cung sau chạy qua cuống v o thân đốt sống.

Các bè xƣơng n y có tác dụng truyền lực từ các thành phần phía sau v o thân đốt sống v tăng khả năng chịu lực dồn ép theo chiều dọc đốt sống. Cấu trúc bè xƣơng của đốt sống * Nguồn: Bogduk N. (2005) [18] Phần thân đốt sống ngực khá dày, phía hai bên có bốn diện khớp để tiếp nối với đầu sau của xƣơng sƣờn nên vùng cột sống ngực khá ít di động. Các mỏm khớp đƣợc kết nối theo mặt phẳng ngang, hoạt động chính của cột sống đoạn ngực là theo chiều ngang nhƣ nghiêng thân mình, các động tác nhƣ gập duỗi, tịnh tiến, xoay khá hạn chế.

Nhóm đốt sống thắt lƣng có phần thân đốt to, mỏm khớp đƣợc theo chiều dọc cho phép các hoạt động gập duỗi. Vùng cột sống từ T10-L2 dễ bị tổn thƣơng nhất khi gặp chấn thƣơng. Đây là khu vực chuyển tiếp từ vùng cứng v ít di động (cột sống ngực) với vùng cột sống thắt lƣng khá linh hoạt [18]. 6 Kích thƣớc của thân v cuống sống tăng dần từ trên xuống dƣới, khi bơm xi măng qua cuống thƣờng dùng kim nhỏ (13G) cho các đốt sống ngực cao từ T10 trở lên, v kim 11G cho các đốt sống từ T10 trở xuống.

Các rễ thần kinh, mạch máu nằm sát bờ dƣới của cuống sống, do đó khi chọc kim thƣờng tránh l m tổn thƣơng bờ dƣới của cuống sống. Điểm chọc của kim ƣu tiên ở nửa trên của cuống sống. Bơm xi măng có bóng, phải dùng Troca có đƣờng kính lớn (khoảng 4.5mm) cho các đốt sống ngực cao, đƣờng v o ngo i cuống để tránh l m vỡ cuống sống. Cuống sống D12 có hƣớng đi thẳng từ trƣớc ra sau, c ng lên cao, cuống đốt sống ngực có xu hƣớng chếch ra ngo i.

Khi chọc kim không nên hƣớng mũi kim v o trung tâm dễ gây thủng cuống sống, chọc kim cả hai bên để xi măng trám đều trong thân đốt sống. Loãng xƣơng, bệnh lý xẹp thân đốt sống do loãng xƣơng Năm 1994, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đ đƣa ra định nghĩa thống nhất về lo ng xƣơng nhƣ sau: lo ng xƣơng l một bệnh lý của xƣơng với đặc điểm khối lƣợng xƣơng suy giảm, vi cấu trúc của xƣơng bị hƣ hỏng, dẫn đến tình trạng xƣơng bị yếu v hậu quả l tăng nguy cơ g y xƣơng [19]. Năm 2001, định nghĩa trên đƣợc chỉnh sửa th nh “tình trạng bệnh lý của hệ thống xƣơng với đặc điểm độ vững chắc của xƣơng bị suy giảm, gia tăng nguy cơ g y xƣơng. Độ vững chắc của xƣơng phản ánh sự kết hợp của mật độ chất khoáng v chất lƣợng xƣơng [19].

Chẩn đoán lo ng xƣơng theo tiêu chuẩn của WHO Bình thƣờng –Normal T-score ≥ -1 Thƣa xƣơng- Osteopenia -2,5 < T-score < -1 Lo ng xƣơng- Osteoporosis T-score ≤ -2,5 Lo ng xƣơng nặng –Severe osteoporosis T-score ≤ -2,5 v kèm theo g y xƣơng * Nguồn: theo WHO (2004) [19] 7 Lo ng xƣơng đặc trƣng tình trạng mất chất khoáng xƣơng từ từ, kín đáo, thay đổi dần cấu trúc xƣơng. G y xƣơng do lo ng xƣơng l một biến chứng, giảm chất lƣợng cuộc sống v nguy cơ gây tử vong. Trong những năm gần đây, một số mô hình tiên lƣợng giúp cho thầy thuốc v ngƣời bệnh có thể đánh giá nguy cơ g y xƣơng nhƣ mô hình của FRAX và Garvan. Cả hai mô hình này dựa trên mật độ xƣơng v các yếu tố nguy cơ nhƣ tiền sử g y xƣơng, độ tuổi, giới tính, tiền sử gia đình, trọng lƣợng cơ thể thấp, hút thuốc lá, sử dụng Corticoid để phân tích v đƣa ra yếu tố nguy cơ g y xƣơng trong vòng 5 năm, 10 năm.

Hai mô hình n y cho thấy hiệu quả tiên lƣợng g y xƣơng ở quần thể ngƣời da trắng, hiệu quả ở quần thể các nƣớc châu Á chƣa rõ r ng [20]. Theo Tổ chức lo ng xƣơng thế giới, với khoảng 100 triệu ngƣời mắc bệnh lo ng xƣơng thì có khoảng ba triệu ngƣời bị XTĐS. Có khoảng 25% ngƣời bệnh nữ trên 50 tuổi và 40% ở ngƣời bệnh nam từ 80-85 tuổi [19]. Ở những ngƣời bị lo ng xƣơng nặng, các hoạt động đơn giản h ng ng y nhƣ bƣớc ra khỏi bồn tắm, hắt hơi mạnh, nâng vật nhẹ cũng có thể gây XTĐS.

Lo ng xƣơng mức độ trung bình, g y XTĐS thƣờng do ngã hoặc cố gắng nâng vật nặng. Lo ng xƣơng tiến triển sẽ l m thay đổi độ vững chắc của xƣơng, mật độ xƣơng v chất lƣợng của xƣơng kém dần [19].