Nghiên cứu biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh tim mạch ở bệnh nhân COPD

Luận án tiến sĩ phân tích mối liên hệ giữa biểu hiện lâm sàng điện tim siêu âm và kết quả chụp CT động mạch vành ở bệnh nhân COPD.

• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên Cứu Biểu Hiện Lâm Sàng Và Chẩn Đoán Hình Ảnh Ở Bệnh Nhân COPD
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
• 1.1.1. Định nghĩa
• 1.1.2. Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ
• 1.1.3. Chẩn đoán xác định bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.1.4. Các triệu chứng lâm sàng
• 1.1.5. Phân loại mức độ nặng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.2. MỘT SỐ BỆNH LÝ TIM MẠCH HAY GẶP Ở BỆNH NHÂN BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
• 1.2.1. Tỷ lệ bệnh lý tim mạch
• 1.2.2. Một số nghiên cứu bệnh lý tim mạch ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.2.3. Yếu tố nguy cơ chung của bệnh tim mạch và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.2.4. Suy tim

Tóm tắt

I. Giới thiệu về COPD

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ tử vong do COPD dự kiến sẽ tăng lên trong những năm tới. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc COPD cũng cao, đặc biệt trong nhóm người hút thuốc lá. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đến phổi mà còn có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe khác, đặc biệt là các bệnh lý tim mạch. Việc hiểu rõ về biểu hiện lâm sàng và các yếu tố nguy cơ liên quan đến COPD là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị.

1.1 Định nghĩa và dịch tễ học

Theo định nghĩa của GOLD, COPD là bệnh lý có thể dự phòng và điều trị, đặc trưng bởi sự giới hạn luồng khí dai dẳng. Tình trạng này thường tiến triển và có liên quan đến sự gia tăng đáp ứng viêm mạn tính của đường hô hấp. Dịch tễ học cho thấy tỷ lệ mắc COPD thay đổi tùy theo khu vực, với Việt Nam có tỷ lệ mắc cao nhất trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương. Các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, ô nhiễm môi trường và yếu tố di truyền đều góp phần vào sự phát triển của bệnh.

II. Biểu hiện lâm sàng của COPD

Các triệu chứng chính của COPD bao gồm khó thở, ho mạn tính và khạc đờm. Khó thở thường là triệu chứng đầu tiên và là lý do chính khiến bệnh nhân tìm kiếm sự chăm sóc y tế. Theo nghiên cứu, mức độ khó thở có thể được đánh giá bằng các thang đo tiêu chuẩn. Ngoài ra, các triệu chứng khác như rì rào phế nang giảm, lồng ngực hình thùng cũng thường gặp. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này có thể giúp cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

2.1 Các triệu chứng chính

Khó thở là triệu chứng quan trọng nhất của COPD. Theo nghiên cứu, tỷ lệ bệnh nhân nhập viện do khó thở chiếm đến 76,6%. Ho mạn tính và khạc đờm cũng là những triệu chứng điển hình. Việc theo dõi và đánh giá các triệu chứng này là cần thiết để xác định mức độ nặng của bệnh và điều chỉnh phương pháp điều trị phù hợp.

III. Chẩn đoán hình ảnh trong COPD

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ tổn thương phổi ở bệnh nhân COPD. Các phương pháp như X-quang và CT scan phổi được sử dụng để đánh giá tình trạng bệnh. CT scan đặc biệt hữu ích trong việc phát hiện các tổn thương nhu mô phổi và đánh giá mức độ nặng của bệnh. Việc sử dụng các kỹ thuật hình ảnh hiện đại giúp cải thiện độ chính xác trong chẩn đoán và theo dõi tiến triển của bệnh.

3.1 Phương pháp chẩn đoán hình ảnh

X-quang phổi là phương pháp đầu tay trong chẩn đoán COPD, giúp phát hiện các dấu hiệu như khí phế thũng. Tuy nhiên, CT scan đa dãy (MDCT) cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về cấu trúc phổi và mạch máu, giúp phát hiện sớm các tổn thương. Việc áp dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh này không chỉ giúp xác định chẩn đoán mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị hiệu quả.

IV. Quản lý và điều trị COPD

Quản lý COPD bao gồm nhiều phương pháp điều trị khác nhau, từ thuốc đến các biện pháp can thiệp. Điều trị bằng thuốc như thuốc giãn phế quản và corticosteroid là rất quan trọng trong việc kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Ngoài ra, việc giáo dục bệnh nhân về cách quản lý bệnh và thay đổi lối sống cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu triệu chứng và ngăn ngừa đợt cấp.

4.1 Các phương pháp điều trị

Điều trị COPD thường bao gồm việc sử dụng thuốc giãn phế quản, corticosteroid và liệu pháp oxy. Các phương pháp điều trị này giúp cải thiện chức năng hô hấp và giảm triệu chứng. Ngoài ra, việc tham gia các chương trình phục hồi chức năng phổi cũng giúp bệnh nhân cải thiện sức khỏe tổng thể và giảm tỷ lệ nhập viện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) là nguyên nhân tử vong đứng thứ tư trên thế giới, chỉ sau các bệnh tim, ung thư và đột quỵ não. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2012 có hơn 3 triệu người chết do BPTNMT, chiếm 6% tổng số ca tử vong toàn cầu. Dự báo đến năm 2020, BPTNMT sẽ trở thành nguyên nhân tử vong thứ ba trong các bệnh lý mạn tính. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc BPTNMT là 6,7%, cao nhất trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương. BPTNMT không chỉ ảnh hưởng đến phổi mà còn gây ra hoặc phối hợp với nhiều bệnh lý tim mạch (BLTM) như bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp. Tỷ lệ tử vong do BLTM ở bệnh nhân đồng mắc BPTNMT cao hơn đáng kể so với nhóm không mắc.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm mô tả đặc điểm lâm sàng, điện tim, siêu âm tim và đánh giá kết quả chụp cắt lớp vi tính đa dãy (CLVT) động mạch vành (ĐMV) ở bệnh nhân BPTNMT có nguy cơ tim mạch cao. Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn từ năm 2016 đến 2018, với 256 bệnh nhân BPTNMT được chẩn đoán theo tiêu chuẩn GOLD 2016. Ý nghĩa nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về mối liên quan giữa tổn thương ĐMV và BPTNMT, hỗ trợ chẩn đoán, tiên lượng và điều trị hiệu quả, giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch ở nhóm bệnh nhân này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Chiến lược toàn cầu về BPTNMT (GOLD 2016): Định nghĩa BPTNMT là bệnh lý có giới hạn luồng khí dai dẳng, tiến triển, liên quan viêm mạn tính đường hô hấp và phổi.
• Mô hình bệnh đồng mắc (comorbidity): BPTNMT thường phối hợp với các bệnh tim mạch như tăng huyết áp, suy tim, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp tim.
• Cơ chế viêm hệ thống: Viêm mạn tính trong BPTNMT làm tăng CRP, fibrinogen, thúc đẩy xơ vữa động mạch vành.
• Mô hình chẩn đoán hình ảnh: Chụp CLVT đa dãy ĐMV là phương pháp không xâm lấn, có độ phân giải cao, giúp phát hiện tổn thương ĐMV sớm hơn so với điện tim và siêu âm tim.

Các khái niệm chính bao gồm: BPTNMT, bệnh tim mạch, chụp CLVT đa dãy, tổn thương động mạch vành, viêm mạn tính, rối loạn nhịp tim, suy tim, tăng huyết áp.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang.
• Đối tượng: 256 bệnh nhân BPTNMT được chẩn đoán theo GOLD 2016, trong đó 162 bệnh nhân có BLTM được chọn nghiên cứu chi tiết.
• Tiêu chuẩn chọn: Bệnh nhân BPTNMT có BLTM (tăng huyết áp, suy tim, bệnh tim thiếu máu cục bộ, rối loạn nhịp tim), được chụp CLVT 384 dãy ĐMV theo chỉ định ACC/AHA 2006.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Không đo được chức năng thông khí phổi, không làm điện tâm đồ, siêu âm tim, không chụp được CLVT do dị ứng thuốc cản quang, suy thận, rối loạn đông máu, không hợp tác.
• Nguồn dữ liệu: Thu thập trực tiếp từ bệnh nhân tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn (2016-2018), bao gồm dữ liệu lâm sàng, cận lâm sàng (điện tim, siêu âm tim, khí máu, chức năng thông khí phổi), hình ảnh CLVT ĐMV.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích mối liên quan giữa tổn thương ĐMV trên CLVT với đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng. Cỡ mẫu tính toán theo công thức với sai số 8%, đảm bảo độ tin cậy 95%.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu trong 34 tháng (01/2016 - 10/2018), phân tích và báo cáo kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ bệnh lý tim mạch ở bệnh nhân BPTNMT: Trong 256 bệnh nhân, 63,3% có BLTM, trong đó tăng huyết áp chiếm 66,7%, rối loạn nhịp tim 70,8%, bệnh mạch vành 48,9%, suy tim trái 18,8%. Tỷ lệ này cao hơn nhiều so với nhóm không mắc BPTNMT.

2. Đặc điểm tổn thương ĐMV trên CLVT đa dãy: Trong 56 bệnh nhân được chụp CLVT, 33,6% có tổn thương ĐMV, chủ yếu ở nhánh liên thất trước (LAD) và nhánh mũ (LCX). Mức độ hẹp ĐMV ≥50% chiếm khoảng 18% các phân đoạn, điểm canxi hóa trung bình là khoảng 150 đơn vị Agatston.

3. Mối liên quan giữa tổn thương ĐMV và đặc điểm lâm sàng: Bệnh nhân có tổn thương ĐMV thường có mức độ khó thở cao (mMRC ≥2) chiếm 72%, tỷ lệ đợt cấp BPTNMT trong năm trước cao hơn 40% so với nhóm không tổn thương. Tổn thương ĐMV cũng liên quan đến tăng CRP (trung bình 8 mg/L so với 3 mg/L), giảm FEV1 trung bình 45% so với 60% ở nhóm không tổn thương.

4. Mối liên quan với cận lâm sàng tim mạch: Áp lực động mạch phổi tâm thu (PAPs) tăng trung bình 45 mmHg ở nhóm có tổn thương ĐMV, so với 30 mmHg nhóm không tổn thương. Phân số tống máu (EF) giảm trung bình 48% so với 60%. Rối loạn nhịp tim phức tạp hơn, tỷ lệ rung nhĩ cao hơn 35% so với nhóm không tổn thương.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ BLTM ở bệnh nhân BPTNMT rất cao, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước. Tổn thương ĐMV được phát hiện sớm qua chụp CLVT đa dãy giúp đánh giá chính xác mức độ và vị trí tổn thương, vượt trội so với điện tim và siêu âm tim truyền thống. Mối liên quan giữa tổn thương ĐMV với mức độ khó thở, đợt cấp BPTNMT, và các chỉ số viêm CRP cho thấy viêm mạn tính đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh phối hợp giữa BPTNMT và BLTM.

Áp lực động mạch phổi tăng và giảm EF ở nhóm có tổn thương ĐMV phản ánh sự ảnh hưởng nặng nề của bệnh tim mạch trên chức năng tim và phổi. Rối loạn nhịp tim phổ biến hơn ở nhóm này cũng làm tăng nguy cơ tử vong. Các biểu đồ phân bố tỷ lệ tổn thương ĐMV theo vị trí nhánh và mức độ hẹp, biểu đồ so sánh CRP, FEV1 giữa nhóm có và không có tổn thương ĐMV sẽ minh họa rõ nét các phát hiện này.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả tương đồng về tỷ lệ BLTM và tổn thương ĐMV, tuy nhiên nghiên cứu này bổ sung thêm dữ liệu về mối liên quan lâm sàng và cận lâm sàng chi tiết, đặc biệt sử dụng công nghệ CLVT đa dãy 384 lát cắt hiện đại, nâng cao độ chính xác chẩn đoán.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường sàng lọc BLTM ở bệnh nhân BPTNMT: Áp dụng đo chức năng thông khí phổi, điện tim, siêu âm tim định kỳ, đặc biệt ở nhóm có yếu tố nguy cơ cao như hút thuốc lá, tuổi cao. Mục tiêu giảm tỷ lệ tử vong do BLTM trong vòng 1-2 năm, do các khoa Hô hấp và Tim mạch phối hợp thực hiện.

2. Sử dụng chụp CLVT đa dãy ĐMV cho nhóm nguy cơ trung bình và cao: Đánh giá tổn thương ĐMV sớm, giúp can thiệp kịp thời, giảm biến chứng tim mạch. Thời gian thực hiện trong vòng 6 tháng sau khi phát hiện BLTM, do khoa Chẩn đoán hình ảnh chủ trì.

3. Kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch: Tăng cường cai thuốc lá, kiểm soát huyết áp, đường huyết, lipid máu, phối hợp điều trị viêm mạn tính. Mục tiêu giảm CRP và cải thiện chức năng phổi trong 12 tháng, do bác sĩ đa khoa và chuyên khoa phối hợp.

4. Đào tạo nâng cao nhận thức và kỹ năng cho nhân viên y tế: Về chẩn đoán, quản lý đồng thời BPTNMT và BLTM, sử dụng công nghệ chẩn đoán hình ảnh hiện đại. Thực hiện trong 1 năm, do bệnh viện và các trung tâm đào tạo y khoa tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Tim mạch: Nâng cao kiến thức về mối liên quan giữa BPTNMT và BLTM, áp dụng chẩn đoán và điều trị hiệu quả, giảm tỷ lệ tử vong.

2. Nhân viên y tế tại các bệnh viện đa khoa: Áp dụng quy trình sàng lọc, chẩn đoán sớm BLTM ở bệnh nhân BPTNMT, cải thiện chất lượng chăm sóc.

3. Nhà nghiên cứu y học và sinh viên sau đại học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu thực tế về tổn thương ĐMV trên bệnh nhân BPTNMT, phát triển đề tài tiếp theo.

4. Chính sách y tế và quản lý bệnh viện: Định hướng xây dựng chương trình quản lý bệnh mạn tính phối hợp, đầu tư trang thiết bị chẩn đoán hình ảnh hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. BPTNMT ảnh hưởng như thế nào đến bệnh tim mạch?
   BPTNMT gây viêm mạn tính, tăng áp lực động mạch phổi, rối loạn điều hòa thần kinh thể dịch, làm tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn nhịp tim. Ví dụ, CRP tăng gấp đôi ở bệnh nhân BPTNMT nặng, thúc đẩy xơ vữa động mạch.

2. Chụp CLVT đa dãy có ưu điểm gì so với chụp mạch vành chọn lọc?
   CLVT đa dãy không xâm lấn, ít biến chứng, thời gian chụp nhanh, độ phân giải cao, phát hiện tổn thương ĐMV sớm hơn. Đặc biệt phù hợp với bệnh nhân BPTNMT có nguy cơ tim mạch trung bình.

3. Tỷ lệ bệnh lý tim mạch ở bệnh nhân BPTNMT là bao nhiêu?
   Khoảng 63% bệnh nhân BPTNMT có BLTM, trong đó tăng huyết áp chiếm 66,7%, rối loạn nhịp tim 70,8%, bệnh mạch vành 48,9%. Tỷ lệ này cao hơn nhiều so với nhóm không mắc BPTNMT.

4. Các yếu tố nguy cơ chung của BPTNMT và bệnh tim mạch là gì?
   Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ chính, làm tăng nguy cơ mắc BPTNMT gấp 6,7 lần và nguy cơ tim mạch gấp 3 lần. Ngoài ra còn có viêm mạn tính, rối loạn điều hòa thần kinh, tăng huyết áp, đái tháo đường.

5. Làm thế nào để phát hiện sớm tổn thương ĐMV ở bệnh nhân BPTNMT?
   Ngoài điện tim và siêu âm tim, chụp CLVT đa dãy ĐMV là phương pháp hiệu quả để phát hiện tổn thương sớm, đánh giá mức độ hẹp và vôi hóa ĐMV, giúp can thiệp kịp thời.

Kết luận

• BPTNMT có tỷ lệ bệnh lý tim mạch cao, đặc biệt là bệnh mạch vành, rối loạn nhịp tim và tăng huyết áp.
• Chụp CLVT đa dãy ĐMV là công cụ chẩn đoán không xâm lấn hiệu quả, giúp phát hiện tổn thương ĐMV sớm ở bệnh nhân BPTNMT.
• Tổn thương ĐMV liên quan mật thiết đến mức độ khó thở, đợt cấp BPTNMT, chỉ số viêm và chức năng tim phổi.
• Kiểm soát yếu tố nguy cơ và sàng lọc BLTM sớm sẽ cải thiện tiên lượng và giảm tử vong cho bệnh nhân BPTNMT.
• Nghiên cứu đề xuất áp dụng rộng rãi chụp CLVT đa dãy và tăng cường quản lý đồng thời BPTNMT và BLTM trong thực hành lâm sàng.

Các cơ sở y tế nên triển khai chương trình sàng lọc BLTM cho bệnh nhân BPTNMT, đầu tư trang thiết bị chụp CLVT đa dãy, đồng thời đào tạo nhân viên y tế nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị phối hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH 1. Định nghĩa Theo Chiến lược toàn cầu về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (GOLD- Global initiative for chronic Obstructive Lung Disease) năm 2016: BPTNMT là bệnh lý phổ biến, có thể dự phòng và điều trị được, đặc trưng bởi sự giới hạn luồng khí dai dẳng, thường tiến triển và kết hợp với sự gia tăng đáp ứng viêm mạn tính của đường hô hấp và trong phổi với bụi hay khí độc hại. Các đợt bùng phát và các bệnh lý khác góp phần vào mức độ nặng của từng bệnh nhân [9].

Tắc nghẽn luồng khí thở mạn tính trong BPTNMT gây ra bởi sự kết hợp giữa bệnh lý đường thở nhỏ (viêm tiểu phế quản tắc nghẽn) và phá hủy nhu mô phổi (khí phế thũng), vai trò của từng cơ chế bệnh sinh khác nhau ở từng cá thể. Những sự biến đổi này thường không xuất hiện cùng lúc và tiến triển ở các mức độ khác nhau theo thời gian. Viêm mạn tính gây ra những thay đổi cấu trúc, làm hẹp đường thở nhỏ và phá hủy nhu mô phổi dẫn đến mất sự liên kết của phế nang với đường thở nhỏ và giảm đàn hồi phổi. Điều này dẫn đến giảm khả năng duy trì sự thông thoáng của đường dẫn khí trong suốt thì thở ra.

Sự phá hủy đường thở nhỏ cũng có thể góp phần làm hạn chế dòng khí thở và rối loạn chức năng tiết nhày là một đặc điểm đặc trưng của bệnh [1]. Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ Theo các tác giả ở các nước khác nhau trên thế giới, tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong của BPTNMT rất khác nhau, thay đổi tùy từng vùng. Tỷ lệ khác nhau này là do quan điểm còn khác nhau về BPTNMT và do liên quan rất nhiều đến tình hình hút thuốc lá của mỗi cộng đồng. Trong cộng đồng, có thể luan an 4 nhiều người mắc BPTNMT nhưng không được chẩn đoán và chỉ có 25% số trường hợp được phát hiện.

Ở Châu Âu, chỉ số lưu hành BPTNMT từ 23- 41% ở người hút thuốc lá, tỷ lệ nam/nữ là 10/1. Ở Pháp, con số tử vong do BPTNMT là 20. Theo nghiên cứu về dịch tễ học BPTNMT tại các nước ở khu vực Châu Á, ước tính tỷ lệ BPTNMT dựa trên tỷ lệ hút thuốc ở mỗi nước, cho thấy tỷ lệ BPTNMT thấp nhất ở Hồng Kông và Singapore (khoảng 3,5%) và cao nhất ở Trung Quốc (6,5%) và ở Việt Nam (6,7%) [3],[11]. Theo thống kê mới của WHO, năm 2007 có tới 210 triệu người mắc BPTNMT trên toàn thế giới.

Tỷ lệ tử vong do BPTNMT trên toàn cầu có xu hướng gia tăng. Tỷ lệ gây tử vong do BPTNMT năm 1990 đứng thứ 6 và dự kiến đến năm 2030 đứng thứ 4 trong 10 bệnh chính gây tử vong trên toàn thế giới, với số tử vong tăng khoảng 30% trong 10 năm tới, đang là một thách thức trong dự phòng và điều trị [9]. Theo Chương trình gánh nặng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BOLD-The Burden of Obstructive Lung Disease) và các nghiên cứu dịch tễ học lớn khác, có khoảng 385 triệu ca mắc BPTNMT vào năm 2010, với tỷ lệ mắc trên thế giới là 11,7%. Trên toàn cầu, có khoảng 3 triệu ca tử vong hàng năm [1],[12].

Với sự gia tăng tỷ lệ hút thuốc lá tại các nước đang phát triển và già hóa dân số ở những nước có thu nhập cao, tỷ lệ mắc BPTNMT được dự đoán sẽ tăng cao trong 30 năm tới và đến năm 2030 có thể đến 4,5 triệu ca tử vong hàng năm do BPTNMT và các tình trạng liên quan [1]. Những nghiên cứu dịch tễ học BPTNMT ở Việt Nam chưa nhiều và cũng chưa toàn diện nên chưa có con số chính xác về tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong. Theo kết quả nghiên cứu được thực hiện trên gần 2600 người Hà Nội thì có tới 6,8% số người trên 40 tuổi mắc BPTNMT. Tại Trung tâm hô hấp Bệnh viện Bạch Mai, BPTNMT là bệnh hay gặp nhất trong các bệnh về hô hấp (từ 1996-2000), chiếm tỷ lệ 25,1% [14].

luan an 5 Cũng tại Việt Nam, theo nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc (từ năm 2006-2007) thấy: tỷ lệ mắc BPTNMT trong cộng đồng dân cư từ 25 tuổi trở lên là 2,2%, nam là 3,5% và nữ là 1,1%. Tập trung chủ yếu ở lứa tuổi từ 40 tuổi trở lên với tỷ lệ là 4,2%, trong khi đó tuổi từ 15-40 chỉ là 0,4%. Đặc biệt theo khu vực, tỷ lệ mắc bệnh ở nông thôn (2,6%) cao hơn thành thị (1,9%) và miền núi (1,6%). Miền Bắc có tỷ lệ mắc BPTNMT cao nhất (3%), cao hơn Miền Trung (2,3%) và cao hơn hẳn Miền Nam (1%) [3].

Hiện nay chưa có thống kê về tỷ lệ tử vong do BPTNMT trong cộng đồng ở Việt Nam. Chẩn đoán xác định bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Nên nghĩ tới ở tất cả các bệnh nhân có bất kỳ triệu chứng nào sau đây [1],[15], [16],[17]: - Trong tiền sử và/ hoặc hiện tại có tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ gây bệnh: yếu tố cơ địa, khói thuốc, hóa chất, nghề nghiệp, ô nhiễm môi trường và trong nhà. - Khó thở, ho, khạc đờm mạn tính. - Lâm sàng: rì rào phế nang giảm là dấu hiệu thường gặp nhất.

Các dấu hiệu khác có thể thấy bao gồm: lồng ngực hình thùng, gõ vang, ran rít, ran ngáy, ran ẩm, ran nổ. Giai đoạn muộn có thể thấy các dấu hiệu của suy tim phải (gan to, tĩnh mạch cổ nổi, phù chân. - Đo chức năng thông khí (CNTK) phổi là yêu cầu bắt buộc để chẩn đoán trên bệnh cảnh lâm sàng như vậy. Chỉ số FEV1/FVC< 0,7 sau test phục hồi phế quản, đây là tiêu chuẩn để khẳng định chẩn đoán.

luan an 6 Các triệu chứng lâm sàng Các yếu tố nguy cơ - Khó thở - Yếu tố cơ địa - Ho mạn tính - Khói thuốc - Khạc đờm mạn tính - Nghề nghiệp - Ô nhiễm môi trường và trong nhà. Đo CNTK phổi: RLTK tắc nghẽn không hồi phục Chỉ số FEV1/ FVC< 0,7 sau test phục hồi phế quản. Sơ đồ chẩn đoán bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Ho thường là triệu chứng đầu tiên trong tiến triển của BPTNMT, là một chỉ điểm quan trọng trong chẩn đoán bệnh. Khi ho với số lượng đờm nhiều cần nghĩ đến có giãn phế quản, đờm chuyển đục là dấu hiệu cho thấy hiện tượng viêm tăng lên và có thể là biểu hiện khởi đầu của một đợt cấp, khi đợt cấp thì đờm lẫn mủ.

và cộng sự (2000), trong đợt cấp của BPTNMT, cấy vi khuẩn dương tính ở 38% trường hợp có tăng tiết đờm, trong khi đó 84% trường hợp cấy đờm dương tính khi có mủ trong đờm [18] và theo nghiên cứu của Steer J. và cộng sự (2012) với 920 bệnh nhân đợt cấp BPTNMT phải nhập viện, tỷ lệ có đờm đục (51,3%) [19]. Khó thở là triệu chứng quan trọng nhất và hay gặp nhất của BPTNMT và là lý do mà hầu hết bệnh nhân phải đi khám bệnh. Mức độ khó thở có thể được đánh giá bởi bộ câu hỏi được sửa đổi của Hội đồng Y khoa Anh (The Medical Research Council- mMRC) để đánh giá mức độ nặng của khó thở [1],[9],[13],[20],[21].

và cộng sự (2014), nghiên cứu hồi cứu 354 bệnh nhân ở 6 bệnh viện lớn ở Canada, nhận thấy lý do chủ yếu khiến luan an 7 bệnh nhân phải nhập viện khẩn cấp trong đợt cấp là do khó thở (76,6%). Các nguyên nhân khác gặp với tỷ lệ thấp: đau ngực (9,6%), sốt (2,1%) [22]. Phân loại mức độ nặng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính GOLD- 2016 không phân chia giai đoạn bệnh của BPTNMT thành các giai đoạn I, II, III, IV mà phân loại mức độ nặng của giới hạn đường thở ở bệnh nhân BPTNMT dựa vào FEV1 sau nghiệm pháp hồi phục phế quản và phân các giai đoạn thành GOLD 1, 2, 3, 4 như sau [1], [9], [10]: Bảng 1.1: Phân loại mức độ nặng ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính dựa vào FEV1 sau nghiệm pháp hồi phục phế quản Ở bệnh nhân có chỉ số FEV1/FVC < 0,7 Mức độ RLTK tắc nghẽn Giá trị FEV1 sau nghiệm pháp hồi phục phế quản GOLD 1 : nhẹ FEV1 ≥ 80% trị số lý thuyết GOLD 2 : vừa 50% ≤ FEV1 < 80% trị số lý thuyết GOLD 1 : nặng 30% ≤ FEV1 < 50% trị số lý thuyết GOLD 1 : rất nặng FEV1 < 30% trị số lý thuyết *Nguồn: theo GOLD 2016 [9] * Đo chức năng thông khí: Đo CNTK phổi bằng phế dung kế được coi là cách đánh giá khách quan sự tắc nghẽn lưu lượng thở và giúp phát hiện bệnh trong giai đoạn sớm. Chính vì vậy nên tiến hành đo chức năng thông khí cho tất cả bệnh nhân có ho, khạc đờm mạn tính mặc dù chưa có khó thở.

Khi đo CNTK cần đánh giá các thông số: FVC, FEV1/VC và FEV1/FVC (chỉ số Gaensler). Dựa vào chỉ số FEV1 và Gaensler có thể đánh giá mức độ nặng của BPTNMT [10],[ 23], [24]. - Thông khí phổi có vai trò trong chẩn đoán xác định BPTNMT, giai đoạn bệnh, theo dõi kết quả điều trị, tiến triển và tiên lượng bệnh; đo thông khí phổi cho bệnh nhân có ho, khạc đờm mạn tính hoặc những bệnh nhân có tiếp xúc với những yếu tố nguy cơ cho phép chẩn đoán sớm BPTNMT. luan an 8 - Tiêu chuẩn để xác định có giới hạn lưu lượng khí thở khi đo hô hấp ký là chỉ số FEV1/FVC< 0,7 sau test hồi phục phế quản.

Tiêu chuẩn này đơn giản và độc lập với các giá trị tham chiếu nên đã được sử dụng ở rất nhiều các thử nghiệm lâm sàng, từ đó hình thành các cơ sở bằng chứng mà hầu hết các khuyến cáo điều trị [10]. Giản đồ hô hấp ký của Hình 1. Giản đồ hô hấp ký của bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính người bình thường *Nguồn: theo Miller MR và cộng sự 2005[1] Ngày nay, các tổ chức về hô hấp lớn trên thế giới khuyến cáo cần thiết phải đánh giá CNTK phổi bằng phế dung kế lưu lượng nhằm chẩn đoán sớm ở các đối tượng có yếu tố nguy cơ bệnh và cho những người hút thuốc lá tuổi trên 40 như: Hội chăm sóc bệnh hô hấp Hoa Kỳ (American Association for Respiratory Care: AARC), Chương trình quốc gia giáo dục chăm sóc bệnh phổi Hoa Kỳ (The National Lung Healthy Education Program: NLHEP), Quỹ BPTNMT (COPD Foundation)… [25]. Theo Nguyễn Huy Lực (2010), qua nghiên cứu đặc điểm thông khí phổi ở bệnh nhân BPTNMT điều trị tại Bệnh viện Quân y 103 thấy: rối loạn thông khí hỗn hợp chiếm ưu thế (84%), rối loạn thông khí tắc nghẽn ít hơn luan an 9 (16%).