Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Giá Trị Chụp Cắt Lớp Vi Tính trong Chẩn Đoán Viêm Xoang Mạn Tính

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và giá trị của chụp cắt lớp vi tính trong chẩn đoán nguyên nhân viêm, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Phạm Thúy Vy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Vũ Đằng
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Chẩn Đoán Hình Ảnh
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Giá Trị Chụp Cắt Lớp Vi Tính trong Chẩn Đoán Viêm Xoang Mạn Tính
• Loại tài liệu: Luận Văn Bác Sĩ Nội Trú
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ ĐỒ THỊ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1.1. Sơ lược giải phẫu mũi xoang
• 1.1.2. Chẩn đoán viêm xoang mạn tính
• 1.1.3. Đặc điểm lâm sàng, hình ảnh nội soi và chụp cắt lớp vi tính theo từng nhóm nguyên nhân
• 1.1.4. Lịch sử nghiên cứu
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, hình ảnh nội soi và chụp cắt lớp vi tính
• 3.3. Đối chiếu nguyên nhân qua hình ảnh chụp cắt lớp vi tính với kết quả phẫu thuật
• 4. Chương 4: Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.1. Đặc điểm lâm sàng, hình ảnh nội soi và chụp cắt lớp vi tính
• 4.2. Đối chiếu nguyên nhân qua hình ảnh chụp cắt lớp vi tính với kết quả phẫu thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu Đặc điểm Lâm sàng Viêm Xoang Mạn Tính

Viêm xoang mạn tính là một bệnh lý phổ biến trong chuyên khoa Tai Mũi Họng, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của nhiều người. Nghiên cứu này nhằm mục đích mô tả các đặc điểm lâm sàng và giá trị của chụp cắt lớp vi tính trong chẩn đoán nguyên nhân viêm xoang mạn tính. Việc hiểu rõ về bệnh lý này sẽ giúp các bác sĩ có phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

1.1. Đặc điểm lâm sàng của viêm xoang mạn tính

Viêm xoang mạn tính thường có các triệu chứng như chảy mũi, nghẹt mũi, và đau mặt. Các triệu chứng này có thể kéo dài và gây khó chịu cho bệnh nhân. Theo thống kê, tỷ lệ viêm xoang ở người Việt Nam là 2-5%, cho thấy sự phổ biến của bệnh lý này.

1.2. Tầm quan trọng của chụp cắt lớp vi tính

Chụp cắt lớp vi tính (CCLVT) là một công cụ quan trọng trong chẩn đoán viêm xoang mạn tính. Nó giúp phát hiện các bất thường giải phẫu và đánh giá mức độ tổn thương của niêm mạc, từ đó hỗ trợ bác sĩ trong việc lập kế hoạch điều trị.

II. Vấn đề và Thách thức trong Chẩn đoán Viêm Xoang Mạn Tính

Chẩn đoán viêm xoang mạn tính gặp nhiều thách thức do sự đa dạng về triệu chứng và nguyên nhân. Việc phân biệt giữa các loại viêm xoang khác nhau là rất quan trọng để có phương pháp điều trị phù hợp. Nhiều bệnh nhân thường được điều trị sai cách do thiếu thông tin chính xác.

2.1. Các triệu chứng khó phân biệt

Triệu chứng của viêm xoang mạn tính có thể tương tự như các bệnh lý khác như viêm mũi dị ứng. Điều này gây khó khăn trong việc chẩn đoán chính xác và kịp thời.

2.2. Nguyên nhân gây khó khăn trong chẩn đoán

Viêm xoang mạn tính có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau như dị ứng, nhiễm trùng, hoặc bất thường giải phẫu. Việc xác định nguyên nhân chính xác là rất cần thiết để điều trị hiệu quả.

III. Phương pháp Nghiên cứu Đặc điểm Lâm sàng và Hình ảnh Chụp Cắt Lớp Vi Tính

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu từ bệnh nhân viêm xoang mạn tính tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ và Bệnh viện Tai Mũi Họng Cần Thơ. Dữ liệu được thu thập từ các hồ sơ bệnh án và hình ảnh chụp cắt lớp vi tính.

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm bệnh nhân được chẩn đoán viêm xoang mạn tính từ năm 2020 đến 2022. Các bệnh nhân này được lựa chọn dựa trên tiêu chí chẩn đoán rõ ràng và có hình ảnh CCLVT.

3.2. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ hồ sơ bệnh án và hình ảnh CCLVT. Các thông tin về triệu chứng lâm sàng, hình ảnh nội soi và kết quả chẩn đoán được ghi nhận và phân tích.

IV. Kết quả Nghiên cứu và Ứng dụng Thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy chụp cắt lớp vi tính có giá trị cao trong việc chẩn đoán nguyên nhân viêm xoang mạn tính. Hình ảnh CCLVT giúp xác định vị trí và mức độ tổn thương, từ đó hỗ trợ bác sĩ trong việc lập kế hoạch phẫu thuật.

4.1. Đặc điểm hình ảnh CCLVT trong viêm xoang

Hình ảnh CCLVT cho thấy sự dày niêm mạc, mức dịch trong xoang và các bất thường giải phẫu. Những thông tin này rất quan trọng trong việc xác định phương pháp điều trị.

4.2. Ứng dụng trong phẫu thuật nội soi

Chụp cắt lớp vi tính giúp phẫu thuật viên có cái nhìn rõ ràng về cấu trúc giải phẫu, từ đó giảm thiểu rủi ro trong phẫu thuật nội soi chức năng xoang.

V. Kết luận và Tương lai của Nghiên cứu Viêm Xoang Mạn Tính

Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng chụp cắt lớp vi tính là một công cụ không thể thiếu trong chẩn đoán viêm xoang mạn tính. Tương lai của nghiên cứu này có thể mở ra những hướng đi mới trong việc điều trị và quản lý bệnh lý này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn về các nguyên nhân và cơ chế gây bệnh viêm xoang mạn tính. Điều này sẽ giúp cải thiện phương pháp điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

5.2. Hướng phát triển công nghệ chẩn đoán

Công nghệ chẩn đoán hình ảnh ngày càng phát triển, mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát hiện và điều trị viêm xoang mạn tính. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viêm xoang mạn tính là một trong mười bệnh lý phổ biến nhất tại các phòng khám chuyên khoa Tai Mũi Họng trên toàn cầu, ảnh hưởng đến khoảng 33,7 triệu người mỗi năm tại Hoa Kỳ và chiếm tỷ lệ từ 2% đến 5% dân số tại Việt Nam theo số liệu từ Viện Tai Mũi Họng Trung ương. Bệnh lý này có diễn biến phức tạp, dai dẳng và dễ tái phát do sự kết hợp của nhiều yếu tố như biến đổi cấu trúc giải phẫu, nhiễm vi nấm, bệnh lý cuống răng hàm trên và các tổn thương dạng u. Những đợt viêm kéo dài không chỉ gây tổn hại cấu trúc niêm mạc mà còn làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Luận văn chuyên khoa Chẩn đoán hình ảnh của tác giả Phạm Thúy Vy tập trung nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, hình ảnh nội soi và xác định giá trị thực tiễn của chụp cắt lớp vi tính trong việc chẩn đoán các nhóm nguyên nhân gây viêm xoang mạn tính. Đề tài được triển khai thực hiện trên 150 bệnh nhân tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ và Bệnh viện Tai Mũi Họng Cần Thơ trong giai đoạn từ tháng 05 năm 2020 đến tháng 07 năm 2022.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xây dựng bản đồ giải phẫu chi tiết cho từng cá thể, giúp bác sĩ phẫu thuật định hướng chính xác vị trí bít tắc và mức độ xâm lấn của tổn thương trước khi tiến hành phẫu thuật nội soi chức năng mũi xoang. Điều này góp phần nâng cao tỷ lệ thành công của các ca phẫu thuật, giảm thiểu tối đa các biến chứng xâm lấn vào nền sọ và hốc mắt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết bệnh sinh viêm xoang hiện đại và thuyết dẫn lưu vùng phức hợp lỗ ngách được khởi xướng bởi Zinreich và Kennedy. Theo mô hình này, phức hợp lỗ ngách tại khe mũi giữa đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự thông khí và dẫn lưu dịch sinh lý của hệ thống xoang hàm, xoang trán và xoang sàng trước. Bất kỳ sự cản trở cơ học hay viêm nhiễm nào tại khu vực này đều dẫn đến ứ đọng dịch nhầy, thiếu oxy cục bộ và chuyển hóa niêm mạc thành ổ viêm mạn tính.

Luận văn vận dụng tiêu chuẩn chẩn đoán viêm xoang mạn tính của Hội Tai Mũi Họng và Phẫu thuật Đầu Mặt Cổ Hoa Kỳ năm 2015, yêu cầu sự hiện diện liên tục của từ hai triệu chứng lâm sàng trở lên kéo dài trên 12 tuần kết hợp với bằng chứng khách quan trên nội soi hoặc phim chụp cắt lớp vi tính. Đồng thời, tác giả áp dụng phân loại viêm xoang do nấm của Glienser D thành hai nhóm thể bệnh chính là xâm lấn và không xâm lấn. Các khái niệm bệnh học quan trọng được làm rõ bao gồm khí hóa cuốn giữa, quá phát mỏm móc, tế bào Haller, polyp mũi xoang thoái hóa và u nhú đảo ngược.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế tiến cứu, mô tả cắt ngang trên cỡ mẫu gồm 150 bệnh nhân được chẩn đoán viêm xoang mạn tính có chỉ định phẫu thuật nội soi và kiểm tra mô bệnh học. Cỡ mẫu được tính toán chặt chẽ dựa trên công thức ước lượng một tỷ lệ với mức tin cậy 95%, hệ số Z bằng 1,96, sai số tuyệt đối d bằng 0,025 và tỷ lệ chính xác kỳ vọng của chụp cắt lớp vi tính đạt 97,5% theo các y văn chuẩn mực. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng cho toàn bộ người bệnh đáp ứng tiêu chuẩn chọn mẫu trong thời gian từ tháng 05/2020 đến tháng 07/2022.

Quy trình thu thập dữ liệu sử dụng máy chụp cắt lớp vi tính đa dãy Philip Brilliance 16 lát cắt và Siemens Somatom 16 lát cắt với độ dày lát cắt 2mm, chụp theo mặt phẳng cắt ngang và tái tạo đa mặt phẳng đứng ngang và đứng dọc trên cửa sổ xương không tiêm thuốc cản quang. Dữ liệu hình ảnh được đối chiếu trực tiếp với kết quả quan sát trong phẫu thuật nội soi và kết quả xét nghiệm mô bệnh học vi thể. Toàn bộ số liệu được nhập và xử lý bằng phần mềm SPSS 25.0 và Microsoft Excel 2013, sử dụng các thuật toán thống kê y học như kiểm định Chi-square, Fisher's exact test với mức ý nghĩa p dưới 0,05 và lập bảng ma trận 2x2 để tính toán độ nhạy, độ đặc hiệu cùng độ chính xác tổng thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 150 đối tượng nghiên cứu ghi nhận độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 40,06 ± 14,97 tuổi. Nhóm tuổi lao động từ 31 đến 45 tuổi chiếm tỷ lệ mắc bệnh cao nhất với 34,0% (51 trường hợp), trong khi nhóm trên 60 tuổi chỉ chiếm 8,7% (13 trường hợp). Tỷ lệ nam giới mắc bệnh là 56,0% (84 trường hợp), cao hơn nữ giới với 44,0% (66 trường hợp).

Về mặt lâm sàng, triệu chứng cơ năng xuất hiện phổ biến nhất là chảy mũi chiếm 97,3% (146 bệnh nhân) và nghẹt mũi chiếm 96,0% (144 bệnh nhân), trong đó mức độ nghẹt mũi vừa được ghi nhận ở 60,4% trường hợp khi đo bằng gương Glatzel. Triệu chứng đau căng nặng mặt chiếm 78,7% và rối loạn khứu giác chiếm 52,0%. Lý do vào viện hàng đầu là nghẹt mũi chiếm 52,0% và chảy mũi chiếm 35,3%. Trên nội soi mũi xoang, niêm mạc phù nề và sung huyết xuất hiện ở 65,3% trường hợp, dịch nhầy đục tại khe giữa chiếm 41,3% và dị hình vách ngăn chiếm 40,7%.

Phân bố tổn thương các xoang trên phim chụp cắt lớp vi tính (N = 150)

Trên phim chụp cắt lớp vi tính, tổn thương một bên chiếm ưu thế với 65,3% so với tổn thương hai bên là 34,7%. Tình trạng bít tắc phức hợp lỗ ngách xảy ra ở 75,3% bệnh nhân (113 trường hợp). Về vị trí xoang, xoang hàm có tỷ lệ tổn thương cao nhất đạt 95,3% (trong đó tổn thương không hoàn toàn chiếm 87,3%), tiếp theo là xoang sàng chiếm 51,3%, xoang bướm chiếm 17,3% và xoang trán chiếm 10,6%.

Các bất thường giải phẫu được phát hiện gồm dị hình vách ngăn chiếm 45,3% (68 trường hợp), khí hóa cuốn giữa chiếm 15,3% (23 trường hợp), quá phát cuốn dưới chiếm 10,0% và tổn thương chân răng thông lên xoang hàm chiếm 8,7%. Về phân loại căn nguyên, dị hình cấu trúc là nguyên nhân hàng đầu chiếm 52,0%, kế đến là polyp mũi xoang chiếm 22,7%, do nấm chiếm 21,3%, do bệnh lý răng chiếm 12,0% và do khối u chiếm 10,0%.

Thảo luận kết quả

Khi đối chiếu giữa chẩn đoán hình ảnh cắt lớp vi tính với kết quả phẫu thuật và mô bệnh học, nghiên cứu ghi nhận sự tương đồng gần như tuyệt đối. Tỷ lệ chẩn đoán viêm xoang do nấm trên cắt lớp vi tính là 21,3% so với 20,7% trên phẫu thuật; nguyên nhân do polyp là 22,7% so với 22,0%; nguyên nhân do răng là 12,0% so với 11,3%; và nguyên nhân dị hình giải phẫu đạt sự thống nhất 52,0% ở cả hai phương pháp.

Biểu đồ phân bố nguyên nhân cho thấy sự kết hợp đa dạng giữa dị hình giải phẫu với các tổn thương thứ phát, điển hình như dị hình kết hợp polyp chiếm 7,3% hay dị hình kết hợp nấm xoang chiếm 6,0%. Sự bít tắc phức hợp lỗ ngách ghi nhận ở 75,3% bệnh nhân là cơ chế sinh bệnh học chính, làm giảm thông khí và tạo điều kiện cho vi nấm dạng sợi Aspergillus phát triển thành đám vôi hóa cản quang đặc trưng trên phim cắt lớp.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu trong nước và quốc tế của các tác giả như Nitin, Meng và Tăng Xuân Hải, khẳng định rằng chụp cắt lớp vi tính là phương tiện cận lâm sàng tối ưu, vượt trội hơn hẳn nội soi trong việc đánh giá các cấu trúc nằm sâu như tế bào Haller, mỏm móc khí hóa và mối tương quan đáy xoang hàm với chân răng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa chỉ định chụp cắt lớp vi tính đa dãy lát mỏng (2mm): Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng tại các cơ sở y tế tuyến tỉnh và trung ương cần chỉ định chụp cắt lớp vi tính 100% cho bệnh nhân viêm xoang mạn tính thất bại với điều trị nội khoa trên 12 tuần trước khi can thiệp phẫu thuật, lộ trình triển khai áp dụng ngay trong 3 tháng tới.
2. Áp dụng bảng kiểm giải phẫu trước phẫu thuật nội soi: Khoa Phẫu thuật Tai Mũi Họng cần thiết lập quy trình đối chiếu bảng kiểm giải phẫu nhằm nhận diện 100% các biến thể cấu trúc nguy cơ cao như tế bào đê mũi quá phát, vách ngăn gai lệch chạm cuốn giữa và chân răng trồi đáy xoang trước khi mổ, mục tiêu giảm tỷ lệ tai biến xuống dưới 0,5% trong năm 2023.
3. Tăng cường phối hợp liên chuyên khoa Răng Hàm Mặt và Tai Mũi Họng: Các bệnh viện cần xây dựng phác đồ hội chẩn liên chuyên khoa đối với các trường hợp tổn thương xoang hàm một bên có triệu chứng chảy mủ hôi (chiếm 12% nguyên nhân do răng), thực hiện xử lý triệt để ổ nhiễm trùng cuống răng nhằm đạt tỷ lệ khỏi bệnh dứt điểm trên 95% trong 6 tháng.
4. Đào tạo liên tục về kỹ năng đọc phim cắt lớp vi tính xoang: Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh và các hiệp hội nghề nghiệp cần tổ chức các khóa tập huấn định kỳ 6 tháng một lần cho đội ngũ bác sĩ tuyến cơ sở, nâng cao năng lực phát hiện sớm các dấu hiệu u nhú đảo ngược và nấm xoang xâm lấn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng: Nắm bắt chi tiết các mốc giải phẫu phức hợp lỗ ngách, biến thể cấu trúc cuốn mũi và định hình chiến lược phẫu thuật nội soi can thiệp tối thiểu an toàn, hiệu quả.
• Bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh: Tham khảo nguồn tư liệu chuẩn xác để phân tích đặc điểm đậm độ mô mềm, dấu hiệu vi vôi hóa của nấm và tiêu hủy xương trong các bệnh lý u xoang.
• Bác sĩ chuyên khoa Răng Hàm Mặt: Hiểu rõ mối liên quan giải phẫu giữa chóp răng hàm trên với sàn xoang hàm, từ đó thận trọng trong các thủ thuật nhổ răng, cấy ghép implant và điều trị tủy.
• Học viên sau đại học và sinh viên y khoa: Sử dụng làm tài liệu học tập chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng kết hợp chẩn đoán hình ảnh và kỹ thuật phân tích số liệu y học.

Câu hỏi thường gặp

Chụp cắt lớp vi tính có vai trò gì vượt trội hơn so với nội soi mũi xoang thông thường?

Nội soi mũi xoang chỉ quan sát được bề mặt niêm mạc và các tổn thương lộ diện trong hốc mũi. Trong khi đó, chụp cắt lớp vi tính cho phép đánh giá toàn diện các xoang nằm sâu, mức độ dày niêm mạc, tình trạng tiêu xương, độ bít tắc phức hợp lỗ ngách và các biến thể giải phẫu mà đầu dò nội soi không thể tiếp cận được.

Dị hình giải phẫu nào là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến viêm xoang mạn tính?

Dị hình vách ngăn mũi là bất thường phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ 45,3% trên hình ảnh cắt lớp vi tính trong nghiên cứu. Tình trạng vẹo, gai hoặc mào vách ngăn chèn ép trực tiếp vào cuốn giữa gây hẹp khe mũi, dẫn đến tắc nghẽn đường dẫn lưu tự nhiên của hệ thống xoang.

Hình ảnh viêm xoang mạn do nấm trên phim chụp cắt lớp vi tính có đặc điểm gì đặc trưng?

Viêm xoang do nấm thường biểu hiện tổn thương khu trú một bên xoang hàm hoặc xoang bướm, với hình ảnh khối tăng đậm độ mô mềm không đồng nhất kèm theo các nốt vôi hóa dạng chấm lốm đốm cản quang cao bên trong lòng xoang và hiện tượng dày màng xương phản ứng xung quanh.

Tại sao bệnh lý ở răng hàm trên lại gây viêm xoang hàm mạn tính một bên?

Chân các răng hàm nhỏ và răng cối lớn hàm trên nằm sát hoặc đội vào lòng sàn xoang hàm, chỉ ngăn cách bởi một bản xương mỏng. Khi các răng này bị sâu, viêm quanh cuống hoặc biến chứng sau nhổ răng, vi khuẩn yếm khí dễ dàng xâm nhập trực tiếp lên biểu mô xoang hàm gây viêm mủ một bên có mùi thối đặc trưng.

Khi nào người bệnh viêm xoang mạn tính cần được can thiệp bằng phẫu thuật nội soi?

Bệnh nhân được chỉ định phẫu thuật nội soi chức năng mũi xoang khi các triệu chứng viêm xoang kéo dài trên 12 tuần đã điều trị nội khoa tích cực đúng phác đồ nhưng không thuyên giảm, kèm theo bằng chứng bít tắc phức hợp lỗ ngách, xuất hiện polyp, khối nấm hoặc có dị hình giải phẫu cản trở dẫn lưu xoang trên phim chụp cắt lớp vi tính.

Kết luận

• Luận văn đã xác định rõ đặc điểm dịch tễ của bệnh nhân viêm xoang mạn tính với độ tuổi trung bình là 40,06 tuổi, tập trung cao nhất ở nhóm 31-45 tuổi (34,0%) và nam giới chiếm đa số (56,0%).
• Chảy mũi (97,3%) và nghẹt mũi (96,0%) là hai triệu chứng lâm sàng nổi bật nhất; xoang hàm là vị trí tổn thương thường gặp nhất chiếm 95,3% và phức hợp lỗ ngách bị bít tắc ở 75,3% trường hợp.
• Dị hình giải phẫu mũi xoang chiếm tỷ lệ căn nguyên cao nhất với 52,0%, tiếp theo là polyp mũi xoang (22,7%), nấm xoang (21,3%) và bệnh lý răng miệng (12,0%).
• Chụp cắt lớp vi tính chứng minh giá trị chẩn đoán vượt trội với độ tương đồng rất cao so với kết quả phẫu thuật nội soi và xét nghiệm giải phẫu bệnh, khẳng định vai trò là bản đồ dẫn đường bắt buộc trước mổ.
• Đề tài đóng góp cơ sở khoa học vững chắc giúp chuẩn hóa quy trình chẩn đoán hình ảnh và nâng cao chất lượng điều trị phẫu thuật nội soi mũi xoang tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Bạn đọc và các đồng nghiệp y khoa quan tâm có thể tiếp tục tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn khám chữa bệnh lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược giải phẫu mũi xoang 1. Hốc mũi Hốc mũi gồm bốn thành: thành ngoài, thành trong, thành trên và thành dưới. Trong đó liên quan mật thiết đến phẫu thuật nội soi mũi xoang là thành trên và thành ngoài.

Thành ngoài hay vách mũi xoang: Thành ngoài hốc mũi không phẳng do sự hiện diện của xương cuốn, đây là vùng nhạy cảm trong PTNSCNMX vì rất dễ bị tổn thương. Thành ngoài quan trọng và có cấu trúc phức tạp, có ba cuốn mũi trên, giữa, dưới, kích thước không đều, tương ứng mỗi cuốn là một ngách mũi. + Ngách mũi trên: có lỗ thông của các xoang sàng sau. + Ngách mũi giữa: có vùng giải phẫu rất quan trọng là phức hợp lỗ ngách gồm lỗ thông xoang hàm, phễu sàng, khe bán nguyệt và ngách trán.

+ Ngách mũi dưới có ống lệ tỵ đổ vào. Thành trên hay trần hốc mũi: Thành này có hình máng chạy từ trước ra sau rộng khoảng 3-4mm, máng hơi hẹp ở giữa, ta có thể phân thành 4 đoạn như sau: đoạn trước, đoạn sàng, đoạn bướm trước, đoạn bướm dưới. Là vùng giải phẫu quan trọng trong PTNSCNMX vì có liên quan đến màng não. Thành dưới hay sàn hốc mũi: Có hình mỏng chạy từ trước ra sau.

Máng này rộng hơn ở trần hốc mũi. Nó được tạo thành bởi mấu khẩu cái của xương hàm trên với mảnh ngang của xương khẩu cái 4 Thành trong hay vách ngăn mũi: Là một vách xương và sụn, đôi khi lệch, vẹo, gai vách ngăn, mào vách ngăn. Nên ảnh hưởng đến chức năng sinh lý của mũi xoang, gây trở ngại trường mổ của PTNSCNMX. Đặc biệt vẹo vách ngăn phần cao chèn ép vào cuốn giữa gây bít tắc lỗ thông mũi xoang.

Do đó, phải chỉnh hình vách ngăn trước khi tiến hành PTNSCNMX. Giải phẫu mũi xoang “Nguồn: Netter (2019), Atlas giải phẫu người” 1. Các xoang cạnh mũi Các xoang cạnh mũi là các xoang trán, sàng, bướm và hàm, được chứa trong các xương cùng tên. Xoang sàng được tạo từ nhiều hốc nhỏ.

Tất cả các xoang mở vào thành bên của hốc mũi bằng những lỗ thông xoang. Các xoang cạnh mũi “Nguồn: Netter (2019), Atlas giải phẫu người” 1. Một số cấu trúc giải phẫu liên quan phức hợp lỗ ngách - Phức hợp lỗ ngách: vùng hẹp nằm trong khe mũi giữa. Phức hợp lỗ ngách tắc nghẽn sẽ gây phù nề, sung huyết, ứ đọng và nhiễm trùng; tình trạng viêm tại chỗ sẽ nhanh chóng lan rộng đến các xoang khác, gây nên viêm xoang mạn tính hoặc tái phát.

Phức hợp lỗ ngách “Nguồn: Lê Thanh Tùng (2016), Bài giảng giải phẫu mũi xoang” - Khe bán nguyệt: khe nằm giữa bóng sàng và mỏm móc. - Mỏm móc: che khuất lỗ thông xoang hàm ở phía sau, đây là một mốc giải phẫu cơ bản để tìm lỗ thông và đi vào xoang hàm trong phẫu thuật nội soi 6 mũi xoang. Mỏm móc có thể có các dạng giải phẫu đặc biệt (quá phát, đảo chiều), gây chèn ép làm hẹp đường dẫn lưu của các xoang ở vùng khe bán nguyệt. Chụp cắt lớp vi tính mỏm móc (màu vàng) “Nguồn: Daniel Simmen(2005), Manual of endoscopic sinus surgery and its extended applications” - Bóng sàng: được tạo nên do sự tạo khoang khí của mảnh nền xương sàng.

- Thóp mũi: Lỗ thông phụ có thể là nguyên nhân gây nên bệnh viêm xoang mạn tính hoặc tái phát do hiện tượng “dẫn lưu vòng”. - Tế bào đê mũi: khi phát triển quá mức nó có thể làm hẹp ngách trán, ảnh hưởng đến sự dẫn lưu của xoang trán gây viêm xoang trán mạn hoặc tái phát[] Hình 1. Chụp cắt lớp vi tính tế bào đê mũi (mũi tên trắng), tế bào trán (mũi tên đen) “Nguồn: Daniel Simmen(2005), Manual of endoscopic sinus surgery and its extended applications” 7 1. Chẩn đoán viêm xoang mạn tính 1.

Triệu chứng lâm sàng Chảy mũi: là triệu chứng chính, chảy một bên hoặc hai bên, chảy mũi kéo dài hang tháng, nhiều vào buổi sáng. Lúc đầu chảy mũi nhầy trắng, sau đặc xanh hoặc vàng, mùi tanh hoặc thối do bội nhiễm. Mủ thường chảy ra cửa mũi sau xuống họng hoặc xì ra cửa mũi trước. Nghẹt mũi: tăng dần và ngày càng rõ rệt dẫn đến tắc mũi hoàn toàn do mủ ứ đọng, niêm mạc phù nề, cuốn giữa thoái hóa, cuốn dưới quá phát hoặc do polyp.

Thường nghẹt mũi cả hai bên, nhưng có thể một bên nếu viêm xoang do răng. Nghẹt mũi được đánh giá và chia làm ba mức độ: nhẹ, vừa, nặng. Rối loạn khứu giác: ngửi kém từng lúc, tăng dần hoặc mất ngửi hoàn toàn. Đau căng nặng mặt: âm ỉ hay thành cơn ở vùng trán, hai bên má hoặc đau nhức xung quanh ổ mắt, sâu trong ổ mắt, đau vùng chẩm phía sau nếu viêm xoang sau.

Ngoài ra, bệnh nhân thường có biểu hiện viêm mũi họng mạn tính hay viêm đường hô hấp như ho khan, ngứa họng, khạc nhổ liên tục. Các triệu chứng viêm xoang mạn tính qua nội soi Theo Kennedy, 6 dấu hiệu về hình ảnh nội soi mũi xoang gợi ý tình trạng VXMT: - Viêm niêm mạc lan rộng và sung huyết niêm mạc mũi là dấu hiệu khởi đầu của quá trình viêm xoang. - Sự hiện diện của polyp và chất nhầy mucin (dầy, đục, dai) chứng tỏ viêm mạn tính và dị ứng do nấm. - Phù nề niêm mạc ở điểm tiếp xúc là cơ sở để sau này hình thành polyp.

8 - Phần trước cuốn giữa và ngách mũi giữa là manh mối gợi ý về tình trạng niêm mạc dưới đó. - Niêm mạc phù nề ở ngách giữa, vùng phễu và bóng sàng có thể phình vào vùng phễu. Đó là hậu quả và biểu hiện của quá trình viêm xoang sàng trước mạn tính. - Ban đỏ ở thành bên mũi vùng thóp thể hiện viêm mạn tính xoang hàm.

Chụp cắt lớp vi tính mũi xoang Chụp cắt lớp vi tính mũi xoang là một chỉ định cần thiết trong chẩn đoán và điều trị viêm xoang, giúp phát hiện những bệnh lý mà ta không thể phát hiện được qua thăm khám lâm sàng cũng như nội soi mũi xoang. Mục đích: hướng dẫn xử trí bệnh lý viêm xoang nhờ vào khả năng định vị, xác định biến đổi giải phẫu, dẫn lưu xoang, thay đổi mô mềm, chi tiết xương và biến đổi ổ mắt hay nội sọ. Đánh giá hình ảnh bệnh lý - Tổn thương các xoang, có thể tổn thương đều hoặc không đều. - Dày niêm mạc xoang, mức dịch trong xoang, polyp trong xoang.

- Bệnh tích bịt lấp vùng phức hợp lỗ ngách. - Các bất thường về cấu trúc giải phẫu của cuốn mũi, mỏm móc, vách ngăn, nền sọ,. Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định viêm xoang mạn tính Theo Hội Tai Mũi Họng và phẫu thuật đầu mặt cổ Hoa Kỳ 2015: - Viêm nhiễm của mũi và các xoang đặc trưng bởi từ 2 triệu chứng trở lên, tồn tại liên tục trên 12 tuần. Trong đó có ít nhất một triệu chứng là tắc mũi/ nghẹt mũi hoặc chảy mũi (ra cửa mũi trước hoặc ra cửa mũi sau), và:.

Đau/ căng vùng mặt và/hoặc. Giảm hoặc mất ngửi (+/-) 9 - Và có một trong hai tiêu chuẩn sau: + Hình ảnh nội soi:. Polyp hốc mũi hay polyp khe giữa và/hoặc. Chảy dịch nhầy mủ ở khe giữa và/hoặc chảy dịch trước lỗ vòi nhĩ, chảy dịch sau lỗ vòi nhĩ và/hoặc phù nề/bít tắc niêm mạc ở khe giữa.

+ Các thay đổi trên chụp cắt lớp vi tính cho thấy có viêm trong xoang: thay đổi niêm mạc ở phức hợp lỗ ngách và/hoặc các xoang. Đặc điểm lâm sàng, hình ảnh nội soi và chụp cắt lớp vi tính theo từng nhóm nguyên nhân 1. Viêm xoang mạn do nấm 1. Nguyên nhân Viêm mũi xoang do nấm được phân loại chủ yếu vào việc nấm có xâm nhập vào các tổ chức xung quanh hay không và thường liên quan đến tình trạng miễn dịch của bản thân chủ thể.

Theo Glienser D, viêm xoang do nấm chia thành 2 dạng: xâm lấn hay không xâm lấn. + Viêm xoang do nấm xâm lấn gồm: viêm xoang nấm xâm lấn bạo phát cấp tính, viêm xoang do nấm xâm lấn mạn tính và viêm xoang do nấm mạn tính u hạt. Gây tổn thương xương hoặc xâm lấn phá hủy lớp dưới niêm mạc và có thể xâm lấn các cơ quan lân cận như mũi, mắt và vùng sàn sọ. + Viêm xoang do nấm không xâm lấn gồm: nhiễm nấm hoại sinh, cầu nấm xoang và viêm xoang do nấm dị ứng.

Mỗi cơ quan thường có một vài loại nấm nào đó gây bệnh, riêng mũi xoang thường gặp nhất là Aspergillus. Lâm sàng Thường ở một bên xoang và ở những người khỏe mạnh. Các triệu chứng tương tự của viêm xoang mãn tính như đau đầu, nghẹt mũi, cảm giác căng tức phía trên 2 ổ mắt. Tần suất gặp ở các xoang theo thứ tự xoang hàm, xoang bướm, xoang sàng, xoang trán, vì vậy những bệnh nhân này thường xuyên được điều trị kháng sinh nhưng sau một thời gian khỏi bệnh lại nhanh chóng tái phát.

Nội soi Sàn mũi và khe giữa có mủ chảy đặc trắng như sữa. Đôi khi thấy khối màu xanh đen hoặc vàng đen như đất sét ở khe giữa. Có thể thấy mủ hoặc polyp ở khe bướm sàng. Chụp cắt lớp vi tính Viêm xoang do nấm không xâm lấn, các phần tử nấm được được giới hạn trong lòng xoang, trong khi đó viêm xoang do nấm xâm lấn, các phân tử nấm qua niêm mạc vào các mạch máu, xương, hốc mắt và các cấu trúc nội sọ ở các mức độ khác nhau.

Hình ảnh CCLVT đặc trưng là những vùng tăng đậm độ khu trú hoặc lan tỏa hoặc vôi hóa dạng chấm. Bên cạnh đó, có hình ảnh dày màng xương của xoang viêm có mô nấm và có hình ảnh đẩy vách mũi xoang vào trong nếu mô nấm xuất phát trong lòng xoang hàm và thường bị một bên xoang. Các dấu hiệu viêm xoang do nấm xâm lấn trên CLVT có thể không đặt hiệu và khó độ xâm lấn thường bị đánh giá thấp. Nên nếu nghi ngờ trên CLVT thì cần kết hợp nội soi kiểm tra lại và sinh thiết.

Nội soi và chụp cắt lớp vi tính viêm xoang mạn do nấm “Nguồn: Daniel Simmen(2005), Manual of endoscopic sinus surgery and its extended applications” 1. Viêm xoang mạn do polyp mũi xoang 1. Nguyên nhân Polyp mũi là bệnh tích rất hay gặp trong viêm xoang mạn, nhất là viêm xoang mủ mạn, là tình trạng thoái hóa niêm mạc mũi xoang tạo thành. Polyp mũi là những quá phát cục bộ của niêm mạc mũi trong đó tổ chức đệm bị phù nề, căng phồng và mọng nước.

Giống như một u lành, là hậu quả của quá trình phù nề kéo dài do nhiều nguyên nhân gây ra, nó có thể xuất phát từ bất cứ vùng nào của mũi xoang nhưng thường xuất phát từ xoang sàng và từ phức hợp lổ thông xoang.