Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ đặc tính sinh vật học của vi khuẩn pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng ở trâu bò tại một số huyện tỉnh quảng ninh và biện pháp phòng trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, sinh vật học của vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng ở trâu bò tại Quảng Ninh và biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Khắc Đại
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Quốc Tuấn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Và Sinh Học Của Pasteurella Multocida Gây Bệnh Tụ Huyết Trùng Ở Trâu Bò Tại Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bệnh tụ huyết trùng trong và ngoài nước
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.2. Đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng
• 1.2.1. Nguồn bệnh và phương thức lây lan
• 1.2.2. Tuổi mắc bệnh
• 1.2.3. Mùa vụ phát bệnh
• 1.2.4. Vùng phát bệnh
• 1.2.5. Hiện tượng mang vi khuẩn Pasteurella multocida ở đường hô hấp trên gia súc khỏe
• 1.3. Đặc tính sinh học của mầm bệnh
• 1.3.1. Phân loại vi khuẩn
• 1.3.2. Hình thái và tính chất bắt màu
• 1.3.3. Đặc tính nuôi cấy
• 1.3.4. Đặc tính sinh hóa
• 1.3.5. Kháng nguyên của vi khuẩn
• 1.3.6. Độc lực của vi khuẩn Pasteurella multocida
• 1.3.7. Sức đề kháng
• 1.3.8. Cơ chế sinh bệnh
• 1.4. Đặc điểm bệnh tụ huyết trùng trâu, bò
• 1.4.1. Biểu hiện đặc trưng của trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng
• 1.4.2. Phòng và trị bệnh
• 2. Chương 2: NỘI DUNG, NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian và địa điểm
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh
• 2.2.2. Phân lập và xác định đặc tính sinh vật, hóa học của vi khuẩn Pasteurella multocida
• 2.2.3. Đề xuất biện pháp phòng trị bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh
• 2.3. Nguyên liệu dùng cho nghiên cứu
• 2.3.1. Mẫu bệnh phẩm dùng phân lập vi khuẩn
• 2.3.2. Động vật thí nghiệm
• 2.3.3. Hóa chất và dụng cụ nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thiết kế lấy mẫu, số lượng, phân bố mẫu
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ học
• 2.4.3. Phương pháp nuôi cấy, phân lập và xác định vi khuẩn Pasteurella multocida
• 2.4.4. Kiểm tra độc lực của vi khuẩn Pasteurella multocida phân lập được
• 2.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng gia súc tại Quảng Ninh
• 3.1.1. Tình hình bệnh tụ huyết trùng trâu, bò, lợn trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh từ năm 2011 - 2014
• 3.1.2. Kết quả điều tra trâu, bò ốm và chết do bệnh tụ huyết trùng
• 3.1.3. Tỷ lệ các huyện có dịch tụ huyết trùng trâu, bò tại Quảng Ninh từ năm 2011 - 2014
• 3.1.4. Kết quả điều tra trâu, bò ốm và chết do bệnh tụ huyết trùng theo mùa vụ tại Quảng Ninh
• 3.1.5. Kết quả điều tra trâu, bò mắc bệnh và chết do bệnh tụ huyết trùng trâu, bò theo lứa tuổi
• 3.1.6. Nghiên cứu các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến bệnh tụ huyết trùng trâu, bò
• 3.1.6.1. Kết quả điều tra trâu, bò mắc bệnh và chết do bệnh tụ huyết trùng theo vùng địa lý
• 3.1.6.2. Ảnh hưởng của yếu tố khí hậu đối với trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng
• 3.1.7. Triệu chứng, bệnh tích bệnh tụ huyết trùng trâu, bò trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Kết quả phân lập vi khuẩn Pasteurella multocida từ dịch ngoáy mũi trâu, bò khoẻ tại Quảng Ninh
• 3.2.1. Tỷ lệ mang trùng Pasteurella multocida ở trâu, bò khỏe theo lứa tuổi trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
• 3.3. Kết quả phân lập vi khuẩn Pasteurella multocida từ bệnh phẩm trâu, bò nghi mắc bệnh tụ huyết trùng tại Quảng Ninh
• 3.4. Kết quả giám định một số đặc tính sinh vật – hoá học của các chủng vi khuẩn Pasteurella multocida phân lập được
• 3.4.1. Xác định serotype kháng nguyên của các chủng Pasteurella multocida phân lập được
• 3.4.2. Xác định độc lực của các chủng Pasteurella multocida phân lập được
• 3.5. Kết quả theo dõi hiệu quả của vắc xin tiêm phòng cho trâu, bò
• 3.6. Kết quả kiểm tra tính mẫn cảm của vi khuẩn Pasteurella multocida phân lập được với một số loại kháng sinh và hóa dược
• 3.7. Kết quả thử nghiệm một số phác đồ điều trị bệnh tụ huyết trùng trâu, bò
• 3.8. Đề xuất biện pháp phòng bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại Quảng Ninh
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng

Bệnh tụ huyết trùng, do Pasteurella multocida gây ra, là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh này cho thấy sự lây lan mạnh mẽ trong các mùa mưa, khi độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Theo nghiên cứu, tỷ lệ mắc bệnh ở trâu, bò thường cao hơn trong các tháng mùa hè và mùa thu. Các yếu tố như tuổi tác, sức khỏe và điều kiện chăn nuôi cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh. Đặc biệt, trâu, bò non có nguy cơ cao hơn do hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện. Việc theo dõi và điều tra dịch tễ học là cần thiết để xác định các yếu tố nguy cơ và xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1 Nguồn bệnh và phương thức lây lan

Nguồn lây bệnh chủ yếu là từ những trâu, bò, lợn và gia cầm bị bệnh hoặc mang trùng. Vi khuẩn Pasteurella multocida có thể tồn tại trong đường hô hấp của gia súc khỏe mạnh, nhưng khi sức đề kháng giảm, chúng có thể gây bệnh. Phương thức lây lan chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với động vật bệnh hoặc qua môi trường ô nhiễm. Việc phát hiện sớm và cách ly động vật mắc bệnh là rất quan trọng để ngăn chặn sự lây lan của bệnh trong đàn gia súc.

II. Đặc tính sinh học của vi khuẩn Pasteurella multocida

Vi khuẩn Pasteurella multocida có nhiều đặc tính sinh học quan trọng ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh. Chúng có hình thái cầu hoặc que, có khả năng bắt màu Gram âm. Vi khuẩn này có thể phát triển trong môi trường hiếu khí và kỵ khí, cho thấy tính linh hoạt trong điều kiện sống. Đặc biệt, khả năng sinh độc tố của vi khuẩn này là một yếu tố quan trọng trong quá trình gây bệnh. Nghiên cứu cho thấy rằng các chủng vi khuẩn khác nhau có thể có mức độ độc lực khác nhau, điều này cần được xem xét khi phát triển vắc xin phòng bệnh.

2.1 Phân loại và tính chất nuôi cấy

Vi khuẩn Pasteurella multocida được phân loại thành nhiều serotype khác nhau, mỗi loại có đặc điểm sinh học và độc lực riêng. Việc nuôi cấy vi khuẩn này thường được thực hiện trên môi trường đặc biệt như môi trường máu hoặc môi trường nuôi cấy chọn lọc. Kết quả nuôi cấy cho thấy vi khuẩn có thể phát triển tốt trong điều kiện nhiệt độ từ 37 độ C, điều này phù hợp với nhiệt độ cơ thể của động vật. Sự hiểu biết về đặc tính sinh học của vi khuẩn là cần thiết để phát triển các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

III. Biện pháp phòng và trị bệnh tụ huyết trùng

Để phòng ngừa bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò, việc tiêm phòng vắc xin là biện pháp quan trọng nhất. Các loại vắc xin hiện có đã được chứng minh là hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh. Ngoài ra, việc thực hiện các biện pháp chăn nuôi an toàn sinh học cũng rất cần thiết. Điều này bao gồm việc duy trì vệ sinh chuồng trại, cách ly động vật bệnh và kiểm soát thức ăn, nước uống. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sử dụng kháng sinh có thể giúp điều trị bệnh trong giai đoạn đầu, nhưng cần thận trọng để tránh tình trạng kháng thuốc.

3.1 Đề xuất biện pháp phòng bệnh

Các biện pháp phòng bệnh cần được thực hiện đồng bộ và liên tục. Việc tiêm phòng định kỳ cho trâu, bò là rất quan trọng để đảm bảo sức khỏe cho đàn gia súc. Bên cạnh đó, cần có các chương trình giáo dục cho người chăn nuôi về cách nhận biết triệu chứng bệnh và các biện pháp phòng ngừa. Sự phối hợp giữa các cơ quan thú y và người chăn nuôi cũng cần được tăng cường để đảm bảo hiệu quả trong công tác phòng chống bệnh tụ huyết trùng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quảng Ninh là địa bàn kinh tế trọng điểm vùng Đông Bắc với quy mô dân số hơn 1.185.000 người và lượng khách du lịch vượt mốc 7.000.000 lượt mỗi năm. Nhu cầu tiêu thụ thực phẩm gia tăng mạnh mẽ khiến chăn nuôi nội tỉnh mới đáp ứng được khoảng 60% thị phần tiêu dùng, buộc địa phương phải nhập lượng lớn gia súc từ các tỉnh lân cận, làm gia tăng nguy cơ xâm nhập và lây lan dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Trong đó, bệnh tụ huyết trùng (Hemorrhagic Septicemia) do vi khuẩn Pasteurella multocida gây ra là mối đe dọa thường trực, từng ghi nhận làm chết 276 con trâu, 157 con bò tại Hà Giang và hơn 455 gia súc tại Cao Bằng trong giai đoạn trước.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết thực trạng dịch tụ huyết trùng tái diễn dai dẳng tại các tiểu vùng sinh thái khác nhau của tỉnh Quảng Ninh, dù công tác tiêm phòng đã được triển khai. Mục tiêu cụ thể bao gồm: làm rõ đặc điểm dịch tễ học giai đoạn 2011 - 2014; xác định tỷ lệ mang trùng ở đàn gia súc khỏe; giám định đặc tính sinh vật hóa học, yếu tố độc lực và serotype kháng nguyên bằng kỹ thuật sinh học phân tử; đồng thời thử nghiệm kháng sinh đồ để xây dựng phác đồ điều trị và biện pháp phòng dịch tối ưu.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại thị xã Quảng Yên và huyện Bình Liêu trong mốc thời gian từ tháng 8/2014 đến tháng 8/2015. Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện ở việc bổ sung dữ liệu sinh học phân tử chuẩn xác về các chủng Pasteurella multocida lưu hành thực địa. Về mặt thực tiễn, kết quả cung cấp cơ sở để nâng tỷ lệ bảo hộ đàn qua tiêm phòng đạt trên 85%, giảm tỷ lệ chết ở gia súc mắc bệnh xuống dưới 10% và thiết lập bản đồ dịch tễ phục vụ quản lý thú y bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại vi khuẩn học của Bergey (1974), xếp Pasteurella multocida vào họ Parvobacteriaceae, giống Pasteurella. Cấu trúc kháng nguyên của vi khuẩn được đánh giá toàn diện dựa trên mô hình phân loại serotype của Carter (1955) với các type giáp mô A, B, D, E, F và hệ thống kháng nguyên thân 1-16 của Heddleston (1972). Trong đó, type B và E được xác định là tác nhân chính gây thể bại huyết xuất huyết ở động vật nhai lại.

Khung lý thuyết về độc lực làm sáng tỏ vai trò của giáp mô polysaccharide giàu axit hyaluronic giúp vi khuẩn chống lại hiện tượng thực bào, kết hợp với nội độc tố lipopolysaccharide (LPS) và phức hợp protein màng ngoài (Outer Membrane Proteins - OMP có khối lượng phân tử từ 27 kDa đến 36 kDa). Nghiên cứu định vị ba khái niệm cốt lõi: trạng thái mang trùng tiềm tàng tại niêm mạc đường hô hấp trên; sự phá vỡ cân bằng sinh học giữa vật chủ và mầm bệnh dưới tác động của stress ngoại cảnh; và hội chứng bại huyết cấp tính với tỷ lệ tử vong 90% - 100% nếu không được can thiệp kịp thời.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế chọn mẫu ngẫu nhiên dạng chùm nhiều bậc tại 2 huyện, 4 xã và 8 thôn đại diện cho hai vùng sinh thái đồi núi và đồng bằng ven biển. Cỡ mẫu tối thiểu được xác định dựa trên công thức dịch tễ học của Daniel với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), sai số cho phép $e = 0,05$ và tỷ lệ lưu hành ước đoán $p = 0,095$, cho ra dung lượng thực tế 131 mẫu dịch ngoáy mũi từ trâu, bò khỏe mạnh (73 mẫu tại Quảng Yên và 58 mẫu tại Bình Liêu) cùng 6 mẫu bệnh phẩm mổ khám bệnh tích (máu tim, phổi, tủy xương).

Phương pháp vi sinh truyền thống kết hợp phân lập trên thạch máu (Blood Agar), nuôi cấy trong môi trường BHI ở 37°C trong 24 giờ, nhuộm soi Gram và kiểm tra các phản ứng sinh hóa (Oxidase, Catalase, Indole, TSI, Urea). Kỹ thuật PCR sử dụng cặp mồi đặc hiệu KTT72 (5’-AGG-CTC-GTT-TGG-ATT-ATG-AAG-3’) và KTSP61 (5’-ATC-CGC-TAA-CAC-ACT-CTC-3’) được ứng dụng để định danh serotype kháng nguyên giáp mô với chu trình nhiệt 30 chu kỳ trên gel agarose 2%. Độc lực được kiểm chứng trên chuột bạch trọng lượng 18 - 20 gam qua đường tiêm xoang bụng liều 0,2 ml. Tính mẫn cảm kháng sinh được xác định theo phương pháp khuếch tán đĩa giấy Kirby-Bauer trên thạch Mueller-Hinton. Mối tương quan giữa biến động dịch tễ và các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm) trong giai đoạn 2011 - 2014 được lượng hóa bằng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến trên phần mềm chuyên dụng Minitab và Microsoft Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích hồi cứu giai đoạn 2011 - 2014 cho thấy dịch tụ huyết trùng xuất hiện tại hầu hết các địa phương trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong có sự chênh lệch rõ rệt theo mùa vụ: hơn 70% tổng số ca bệnh tập trung vào mùa mưa ẩm từ tháng 4 đến tháng 9, đạt đỉnh vào các tháng 5 và 6 khi lượng mưa vượt 200 mm/tháng và độ ẩm không khí vượt 85%. Tỷ lệ mắc bệnh ở vùng đồi núi cao (huyện Bình Liêu) cao hơn khoảng 1,5 lần so với vùng đồng bằng ven biển (thị xã Quảng Yên).

Về lứa tuổi mẫn cảm, đàn trâu bò từ 1 đến 3 tuổi chịu thiệt hại nặng nề nhất, chiếm 68,5% tổng số ca ốm và chết, trong khi bê nghé dưới 6 tháng tuổi chỉ chiếm dưới 4% nhờ kháng thể thụ động từ sữa đầu. Xét nghiệm 131 mẫu dịch ngoáy mũi ở gia súc khỏe mạnh phát hiện 13 mẫu dương tính với Pasteurella multocida, xác lập tỷ lệ mang trùng tự nhiên là 9,92% (tại Quảng Yên đạt 9,59% và Bình Liêu đạt 10,34%).

Giám định 100% chủng phân lập được đều mang đặc tính điển hình: cầu trực khuẩn Gram âm bắt màu lưỡng cực, phản ứng Oxidase (+), Catalase (+), Indole (+), không phân giải Urea và không gây dung huyết. Kết quả điện di sản phẩm PCR khẳng định toàn bộ các chủng phân lập từ bệnh phẩm đều thuộc serotype B:2. Thử nghiệm độc lực trên chuột bạch ghi nhận tỷ lệ chết 100% trong khoảng thời gian từ 8 đến 24 giờ sau khi tiêm. Thử nghiệm kháng sinh đồ cho thấy vi khuẩn mẫn cảm cao (trên 90%) với Ampicillin, Florfenicol, Ceftiofur, nhưng đã xuất hiện hiện tượng kháng với Streptomycin (kháng trên 40%) và Sulfamid (kháng trên 50%).

Thảo luận kết quả

Các chuỗi dữ liệu dịch tễ học và sinh học được chuẩn hóa trực quan qua hệ thống bảng thống kê tần suất và bản đồ phân bố ổ dịch, làm nổi bật mối liên hệ hữu cơ giữa khí hậu và sự bùng phát dịch. Mô hình hồi quy tuyến tính khẳng định hệ số tương quan chặt chẽ ($R > 0,8$) giữa số lượng gia súc mắc bệnh với tổ hợp ba yếu tố: nhiệt độ cao, lượng mưa lớn và độ ẩm biến động mạnh.

Tỷ lệ mang trùng 9,92% tại Quảng Ninh tương đồng với các công bố của một số nghiên cứu tại vùng Tây Bắc (dao động 8% - 12%) và thấp hơn mức 14,79% tại Tây Nguyên. Điều này khẳng định đàn gia súc khỏe mạnh mang trùng chính là nguồn tàng trữ mầm bệnh nguy hiểm nhất tại chỗ. Khi gặp điều kiện bất lợi như thay đổi thời tiết đột ngột, vận chuyển đường dài hoặc làm việc kiệt sức, sức đề kháng của con vật suy giảm nghiêm trọng, phá vỡ hàng rào niêm mạc hô hấp, tạo điều kiện cho vi khuẩn tăng sinh độc lực, xâm nhập vào máu gây bại huyết cấp tính. Kết quả kháng sinh đồ cũng phản ánh xu hướng kháng thuốc của vi khuẩn đối với các dòng kháng sinh cổ điển do thói quen sử dụng thuốc thiếu kiểm soát của người chăn nuôi trong nhiều năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khống chế và đẩy lùi bệnh tụ huyết trùng trên đàn trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:

• Chủ động tiêm phòng vắc xin định kỳ: Chi cục Thú y tỉnh phối hợp cùng các Trạm Thú y cấp huyện tổ chức tiêm phòng vắc xin tụ huyết trùng keo phèn hoặc nhũ dầu chủng P52 định kỳ 2 đợt/năm (đợt 1 vào tháng 3 - 4 và đợt 2 vào tháng 8 - 9). Mục tiêu đạt tỷ lệ bao phủ miễn dịch tối thiểu 85% tổng đàn gia súc trong diện tiêm, đặc biệt ưu tiên nhóm trâu bò từ 1 đến 3 tuổi trước mùa mưa bão.
• Thiết lập mạng lưới giám sát dịch tễ học: Cán bộ thú y cơ sở triển khai lấy mẫu định kỳ 6 tháng/lần tại các ổ dịch cũ và vùng có nguy cơ cao nhằm theo dõi biến động tỷ lệ mang trùng. Xây dựng hệ thống báo cáo dịch nhanh từ thôn bản trong vòng 12 - 24 giờ kể từ khi phát hiện gia súc có triệu chứng sốt cao, sưng hạch hầu hoặc thở khó.
• Chuẩn hóa quy trình chăm sóc và an toàn sinh học: Hộ chăn nuôi cần cải tạo hệ thống chuồng trại, đảm bảo mật độ 4 - 6 m²/con, nền chuồng cao ráo, thoát nước tốt và có mái che chắn gió lùa. Tiến hành tiêu độc khử trùng chuồng nuôi bằng vôi bột 10% hoặc dung dịch Han-Iodine 10% với tần suất 1 - 2 lần/tuần trong các giai đoạn thời tiết chuyển mùa.
• Ứng dụng phác đồ điều trị sớm theo kháng sinh đồ: Cơ sở thú y áp dụng phác đồ can thiệp ngay trong 24 giờ đầu khi gia súc phát bệnh bằng các kháng sinh mẫn cảm cao như Ampicillin (liều 10 - 15 mg/kg thể trọng) hoặc Florfenicol kết hợp Ceftiofur, đồng thời tiêm bổ sung thuốc trợ sức (Cafein, Vitamin C, dịch truyền Glucose 5%) nhằm nâng tỷ lệ điều trị khỏi bệnh lên trên 90%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý và Chi cục Thú y: Tiếp cận hệ thống bản đồ dịch tễ và mô hình phân tích tương quan khí hậu để xây dựng kế hoạch dự phòng, phân bổ ngân sách mua vắc xin và khoanh vùng ổ dịch hiệu quả trên địa bàn tỉnh.
• Bác sĩ thú y và cán bộ khuyến nông: Sử dụng kết quả thử nghiệm kháng sinh đồ và các phác đồ điều trị thực nghiệm làm cẩm nang chuyên môn trong chẩn đoán lâm sàng nhanh và điều trị đặc hiệu tại hộ chăn nuôi.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Thú y: Khai thác khung phương pháp nghiên cứu, quy trình phân lập vi sinh vật học chuẩn và kỹ thuật định type PCR bằng cặp mồi đặc hiệu để phục vụ nghiên cứu học thuật và thực hiện các đề tài liên quan.
• Chủ trang trại và hộ chăn nuôi quy mô lớn: Nắm vững quy luật phát sinh bệnh theo mùa vụ, lứa tuổi và các yếu tố kích hoạt stress môi trường để chủ động bố trí lịch tiêm phòng, quản lý đàn và giảm thiểu rủi ro thiệt hại kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

Vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng có đặc tính hình thái và sinh hóa nổi bật nào?
Vi khuẩn là cầu trực khuẩn nhỏ Gram âm, kích thước khoảng 0,25 - 0,4 × 0,4 - 1,5 µm, bắt màu đậm ở hai đầu (lưỡng cực) khi nhuộm dịch mô. Vi khuẩn hiếu khí hoặc kỵ khí tùy tiện, cho phản ứng Oxidase dương tính, Catalase dương tính, Indole dương tính, lên men đường Glucose nhưng không sinh hơi và không phân giải Urea.

Tại sao trâu bò lứa tuổi từ 1 đến 3 tuổi lại có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất?
Gia súc từ 1 đến 3 tuổi chiếm 68,5% tổng số ca bệnh do lượng kháng thể thụ động nhận từ sữa mẹ đã suy giảm hoàn toàn sau 6 tháng tuổi, trong khi hệ thống miễn dịch chủ động chưa hoàn thiện và tần suất làm việc hoặc tiếp xúc mầm bệnh ngoài bãi chăn thả tăng cao.

Yếu tố khí hậu tác động như thế nào đến sự phát sinh dịch bệnh tại Quảng Ninh?
Nghiên cứu chỉ ra tương quan thuận ($R > 0,8$) giữa số ca bệnh với lượng mưa và độ ẩm. Thời điểm giao mùa nóng ẩm (tháng 4 đến tháng 9) làm suy giảm sức đề kháng của niêm mạc đường hô hấp gia súc, đồng thời nước mưa rửa trôi mầm bệnh phát tán vào nguồn nước và đồng cỏ.

Ý nghĩa của việc phát hiện tỷ lệ mang trùng 9,92% ở đàn trâu bò khỏe mạnh là gì?
Tỷ lệ mang trùng 9,92% chứng minh vi khuẩn tồn tại thường trực trong đường hô hấp trên của gia súc không triệu chứng. Đàn mang trùng đóng vai trò là ổ chứa mầm bệnh tiềm tàng, liên tục bài thải vi khuẩn ra môi trường và làm dịch tái phát khi xuất hiện các yếu tố stress.

Phác đồ điều trị nào mang lại hiệu quả cao nhất dựa trên kết quả kháng sinh đồ?
Phác đồ sử dụng Ampicillin hoặc Florfenicol tiêm bắp kết hợp thuốc trợ tim mạch, hạ sốt (Anagin, Cafein) và bù nước điện giải mang lại tỷ lệ khỏi bệnh trên 90% khi can thiệp trong 24 giờ đầu, do vi khuẩn vẫn giữ độ mẫn cảm trên 90% với các hoạt chất này.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2011 - 2014, chỉ rõ bệnh tập trung vào mùa mưa ẩm (tháng 4 - 9) và gây hại nặng nhất ở lứa tuổi 1 - 3 năm.
• Xác định tỷ lệ mang trùng Pasteurella multocida ở đàn gia súc khỏe mạnh đạt 9,92%, khẳng định nguồn tàng trữ mầm bệnh nguy hiểm trong tự nhiên.
• Ứng dụng thành công kỹ thuật PCR định danh chính xác 100% chủng vi khuẩn phân lập thuộc serotype B:2 mang độc lực cao, làm chết chuột thí nghiệm trong vòng 8 - 24 giờ.
• Đánh giá tính mẫn cảm kháng sinh, chứng minh vi khuẩn còn nhạy cảm cao với Ampicillin, Florfenicol và Ceftiofur, làm cơ sở xây dựng phác đồ điều trị đạt tỷ lệ khỏi trên 90%.
• Đề xuất lộ trình kiểm soát dịch tễ trong 12 - 24 tháng tới với mục tiêu bao phủ vắc xin trên 85% tổng đàn và giảm tỷ lệ tử vong do dịch xuống mức thấp nhất.

Các cơ quan quản lý nông nghiệp, trạm thú y địa phương và người chăn nuôi cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, tiêm phòng đúng lịch trình và tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn để bảo vệ an toàn đàn vật nuôi và phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu bệnh tụ huyết trùng trong và ngoài nước 1. Trên thế giới Bệnh tụ huyết trùng được Bollinger phát hiện lần đầu tiên trên bò năm 1878 ở Munich (Đức). Những năm tiếp theo bệnh được phát hiện ở nhiều nước trên thế giới, trên nhiều loài gia súc, gia cầm.

Năm 1885, Kitt đã phân lập được vi khuẩn gây bệnh. Khi nghiên cứu vi khuẩn tụ huyết trùng gây bệnh ở các loài gia súc, gia cầm, Hueppe phát hiện thấy sự giống nhau về tính chất gây bệnh, tương đồng kháng nguyên, nhưng khác nhau về tính gây bệnh cho các loài vật và gọi chung là vi khuẩn gây nhiễm trùng huyết, xuất huyết, đặt tên là Bacillus septicaemia. Để ghi nhớ công lao của Louis Pasteur, người có nhiều đóng góp nghiên cứu phát hiện ra vi khuẩn gây bệnh tụ huyết trùng, năm 1887, Trevisan đã đề nghị đặt tên cho vi khuẩn gây bệnh này là Pasteurella (De Alwis, 1992) [62]. Do Pasteurella gây bệnh cho nhiều loài gia súc nên người ta đặt tên vi khuẩn gây bệnh tụ huyết trùng cho động vật theo tên vật chủ mà chúng thích nghi và gây bệnh: Pasteurella suiseptica gây bệnh ở lợn.

Pasteurella boviseptica gây bệnh ở bò. Pasteurella oviseptica gây bệnh ở dê, cừu. Pasteurella aviseptica gây bệnh ở gà. Sau một vài lần thay đổi, đến năm 1939, Rosenbush và Merchant [85] đã đề nghị đặt tên cho vi khuẩn này là Pasteurella multocida, để chỉ khả năng gây bệnh cho nhiều loài vật của chúng, tên này đã được công nhận chính thức trên thế giới và sử dụng cho đến ngày nay.

Từ năm 1887 đến nay, bệnh đã được phát hiện ở nhiều địa phương trên thế giới, bệnh gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế cho nhiều nước, nhất là các nước nhiệt đới nóng ẩm thuộc Châu Á. Bệnh xảy ra tại các nước Đông Dương, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia. Ở Nhật Bản bệnh được phát hiện vào năm 1923, song không 5 gây thành dịch và không thể hiện dịch tễ. Bệnh cũng được phát hiện ở bò rừng Vườn thú Quốc gia Mỹ vào các năm 1912, 1922, 1967 và chỉ thấy một báo cáo cho biết bệnh có ở bò sữa vào năm 1969 (Carter, 1982) [55].

Năm 1984, tổ chức dịch tễ thế giới OIE chính thức công bố bệnh tụ huyết trùng trâu, bò trên thế giới (FAO, 1991) [64]. Bệnh cũng đã xảy ra ở Châu Phi và gây thiệt hại nghiêm trọng cho đàn gia súc (De Alwis, 1992) [62]. Đến nay, sau hơn 100 năm kể từ khi phát hiện bệnh lần đầu, Pasteurella multocida vẫn là nguyên nhân gây bệnh tụ huyết trùng cho nhiều loài gia súc, gia cầm. Tuy có tính thích nghi gây bệnh trên những loài vật khác nhau, nhưng Pasteurella multocida đều có những đặc tính cơ bản giống nhau.

Ở Việt Nam Theo Phan Đình Đỗ và Trịnh Văn Thịnh (1958) [7] bệnh tụ huyết trùng ở Việt Nam được phát hiện đầu tiên vào cuối thế kỷ 19. Năm 1868 Cudamie cho biết về bệnh ở trâu thuộc tỉnh Bà Rịa và Long Thành, sau đó Gemain (1869) phát hiện bệnh ở Gò Công, Yersin phát hiện bệnh ở các tỉnh miền Trung vào các năm 1889-1895. Năm 1901, Shein đã xác định ổ dịch ở trâu, bò xảy ra tại Tây Ninh bằng phương pháp phân lập và tiêm truyền qua động vật thí nghiệm là do vi khuẩn Pasteurella multocida. Những năm sau này Nguyễn Vĩnh Phước (1978) [28].

Đoàn Thị Băng Tâm (1987) [33] cho biết: bệnh tụ huyết trùng trâu, bò ở Việt Nam thường xảy ra ở Nam Bộ, đặc biệt là miền Tây Nam Bộ vào những năm 1910, 1919, 1920, 1933, 1935 dịch xảy ra mạnh gây thiệt hại và lây lan nhiều hơn ở những vùng đất trũng, thấp, khí hậu ẩm ướt. Từ năm 1995 trở lại đây, đã có nhiều nghiên cứu về bệnh tụ huyết trùng như Dương Thế Long (1995) [22] nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ và vi khuẩn học của bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại tỉnh Sơn La để xác định biện pháp phòng trị thích hợp; Nguyễn Ngã (1996) [26] nghiên cứu tính kháng nguyên và độc lực của vi khuẩn tụ huyết trùng ở khu vực miền Trung. Trong những năm 1970 của thế kỷ XX có 80% số ổ dịch tụ huyết trùng và 84% số thiệt hại gia súc do bệnh tụ huyết trùng thuộc về các tỉnh phía Nam. Đến những năm 1990 phân bố địa lý của bệnh nghiêng 6 về các tỉnh phía Bắc, số địa phương có dịch tụ huyết trùng cũng tăng lên nhiều, hàng năm có 20-25 tỉnh thông báo có bệnh lưu hành.

Bùi Văn Dũng (2000) [5] nghiên cứu tình hình bệnh tụ huyết trùng và vi khuẩn Pasteurella multocida phân lập từ dịch ngoáy mũi trâu, bò khỏe ở tỉnh Lai Châu. Phan Thanh Phượng (2000) [32] nghiên cứu về bệnh tụ huyết trùng ở gia súc, gia cầm và biện pháp phòng chống. Cao Văn Hồng (2002) [14] nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng trâu, bò, lợn tại Đắk Lắk. Hoàng Đăng Huyến (2004) [16] nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh tụ huyết trùng trâu, bò ở Bắc Giang.

Nguyễn Văn Minh (2005) [25] nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh tụ huyết trùng và xác định tỷ lệ mang trùng Pasteurella multocida ở đàn trâu, bò tỉnh Hà Tây. Trần Xuân Hạnh, Tô Thị Phấn và cs (2007) [13] nghiên cứu an toàn và hiệu lực vắc xin tụ huyết trùng trâu, bò nhũ hóa chủng P52. Đỗ Ngọc Thúy và cs (2007) [37] đã ứng dụng kỹ thuật PCR để xác định Type các chủng vi khuẩn Pasteurella multocida phân lập từ vật nuôi. Đỗ Quốc Tuấn (2008) [41] nghiên cứu bệnh tụ huyết trùng lợn ở một số tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam.

Nguyễn Thị Kim Dung (2010) [4] xác định vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò tại một số huyện có dịch trên địa bàn tỉnh Cao Bằng và bước đầu thử nghiệm Auto-Vaccine. Nguyễn Thị Hà (2010) [10] nghiên cứu sự lưu hành của vi khuẩn Pasteurella multocida trong bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò tại một số huyện có dịch trên địa bàn tỉnh Hà Giang và biện pháp phòng trị. Trương Quang Hải (2012) [12] xác định một số đặc tính sinh học của vi khuẩn Pasteurella multocida, Streptococcus suis gây viêm phổi ở lợn tại Bắc Giang và biện pháp phòng trị. Đặng Ngọc Lương (2012) [23] Xác định một số đặc tính sinh học của vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại Cao Bằng và lựa chọn vắc xin phòng bệnh.

Nguyễn Quang Tính và cs (2012) [39] xác định một số đặc tính sinh học và thử kháng sinh đồ của các chủng vi khuẩn Pasteurella multocida và Streptococcus suis phân lập được từ bệnh phẩm lợn mắc bệnh viêm phổi tại Bắc Giang. Đỗ Quốc Tuấn (2012) [42] nghiên cứu đặc tính sinh vật hóa học của vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng dê ở tỉnh Thái Nguyên và biện pháp phòng trị. 7 Nguyễn Quang Tuyên và cs (2012) [44] kết quả phân lập và xác định một số đặc tính sinh học của các chủng Pasteurella multocida ở lợn dương tính với PRRSV tại Bắc Giang. Lê Văn Dương (2013) [6] nghiên cứu một số đặc tính sinh học của vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae, Pasteurella multocida, Streptococcus suis gây viêm phổi trong hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn tại Bắc Giang, biện pháp phòng trị.

Phạm Thị Phương Lan (2013) [18] nghiên cứu xác định một số yếu tố gây bệnh của vi khuẩn Pasteurella multocida trong bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại Hà Giang, Cao Bằng và lựa chọn vắc xin phòng bệnh. Phạm Thị Phương Lan và Đặng Xuân Bình (2014) [19] diễn biến của bệnh THT ở trâu, bò theo mùa trong năm và ảnh hưởng của yếu tố khí hậu đến tỷ lệ mắc bệnh tại tỉnh Cao Bằng. Cù Hữu Phú và cs (2014) [27] lựa chọn chủng vi khuẩn để chế tạo thử nghiệm vắc xin phòng bệnh do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae, Pasteurella multocida và Streptococcus suis gây ra ở lợn. Đặc điểm dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng 1.

Nguồn bệnh và phương thức lây lan Nguồn lây bệnh tụ huyết trùng chủ yếu là những trâu, bò, lợn và gia cầm bị bệnh và mang trùng. Ngoài ra, các nguồn bệnh khác có thể là dê, cừu hay ngựa bị bệnh. Trong cơ thể gia súc khỏe mạnh, ở một điều kiện nhất định, vi khuẩn Pasteurella multocida thường tồn tại ở đường hô hấp trên của vật chủ, đây không phải là quan hệ cộng sinh. Khi sức đề kháng của cơ thể giảm, vi khuẩn tăng về số lượng, độc lực và gây bệnh.

Cho đến nay chưa rõ là vi khuẩn tồn tại bằng cách truyền lần lượt trong một số dãy cá thể của một quần thể hay nó còn tồn tại lâu dài ở một số con. Có nhiều cách lây bệnh khác nhau: Nhiễm qua đường hô hấp, đường tiêu hóa, qua vết xước trên da, bệnh có thể lây từ con ốm sang con khỏe qua tiếp xúc. Bệnh lây lan do việc giết mổ gia súc ốm, chó, mèo và một số côn trùng hút máu như ruồi, mòng… cũng có thể là vật môi giới truyền mầm bệnh đi xa (Nguyễn Vĩnh Phước, 1978) [28]. Hiramune và De Alwis (1982) [69] cho rằng: có một tỷ lệ thấp trâu, bò mang khuẩn 8 ở hầu, họng, mũi và tuyến hạnh nhân.

Ở những con này có hiệu giá kháng thể cao hơn với con vật không mang trùng và vi khuẩn thông qua dịch tiết niêm mạc mũi bài xuất ra ngoài gây nhiễm cho gia súc khác. Theo De Alwis (1982b) [59] kiểm tra 72 con trâu thấy 5 con có kháng thể (trong số 5 con này có 3 con mang vi khuẩn Pasteurella multocida chủng 6:B), còn 67 con không có kháng thể thì không mang vi khuẩn. Nguyễn Vĩnh Phước và cs (1986a) [29], Gupta (1962) [65], thấy rằng con vật mang trùng là nguồn bệnh tiềm tàng có liên quan đến tần số xuất hiện dịch tụ huyết trùng trong vùng. Theo Saharee và cs, (1991) [86], gia súc mang trùng từ những vùng có dịch xâm nhập vào vùng chưa có dịch cũng là nguyên nhân quan trọng làm cho bệnh phát ra.

Chung và cs (1992) [57] cho rằng Pasteurella multocida có sẵn trong cơ thể, khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ gây chứng viêm phổi. Một số tác giả còn cho rằng nguồn tàng trữ mầm bệnh là động vật hoang dã (chồn, cáo, thỏ rừng, loài gặm nhấm và các loài côn trùng như bọ chó, ruồi trâu v v. Tại các ổ dịch cũ, phần lớn những gia súc sống sót sau dịch thường trở thành những con vật mang trùng và thường xuyên bài thải mầm bệnh ra môi trường. Bệnh chỉ phát ra ở những gia súc mới sinh ra sau dịch hay gia súc mới nhập chưa có miễn dịch (De Alwis, 1999) [63].