Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh lý và lâm sàng bệnh do sán dây taenia hydatigena gây ra ở chó tại tỉnh thái nguyên và biện pháp phòng trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, bệnh lý, lâm sàng bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó tại Thái Nguyên và biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Trịnh Đức Long
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Quang
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ, bệnh lý và lâm sàng bệnh do sán dây Taenia hydatigena gây ra ở chó tại tỉnh Thái Nguyên và biện pháp phòng trị
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó
• 1.1.2. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 1.1.3. Đặc điểm dịch tễ học bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 1.1.4. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 1.1.5. Chẩn đoán bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 1.1.6. Phòng và trị bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó tại một số địa phương thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 2.2.2. Nghiên cứu bệnh học bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 2.2.3. Nghiên cứu và đề xuất biện pháp phòng chống bệnh sán dây Taenia hydatigena gây ra ở chó
• 2.3. Bố trí thí nghiệm và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Bố trí điều tra và phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 2.3.2. Phương pháp xác định mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigen ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu bệnh học bệnh sán dây Taenia hydatigena trên chó gây nhiễm
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng chống bệnh sán dây Taenia hydatigena gây ra ở chó tại thành phố Thái Nguyên
• 2.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó tại một số địa phương thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.1. Tình hình nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại ba huyện, thành của tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.2. Nghiên cứu mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại ba huyện, thành của tỉnh Thái Nguyên
• 3.2. Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó gây nhiễm
• 3.2.1. Tỷ lệ và những biểu hiện lâm sàng của chó bị bệnh sán dây Taenia hydatigena
• 3.2.2. Bệnh tích đại thể ở cơ quan tiêu hoá của chó bị bệnh sán dây Taenia hydatigena
• 3.2.3. Sự thay đổi một số chỉ số huyết học của chó bị bệnh sán dây Taenia hydatigena
• 3.3. Thử nghiệm thuốc tẩy sán dây cho chó và đề xuất biện pháp phòng trị bệnh
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh sán dây do Taenia hydatigena gây ra ở chó tại Thái Nguyên. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở các huyện, thành phố trong tỉnh, đặc biệt là ở những khu vực có điều kiện vệ sinh kém. Dịch tễ học chỉ ra rằng bệnh lây lan chủ yếu qua đường tiêu hóa khi chó ăn phải thức ăn hoặc nước uống nhiễm trứng sán. Nghiên cứu cũng xác định mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm sán ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn, cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa hai loài ký sinh trùng này.

1.1. Tỷ lệ nhiễm sán dây theo địa phương

Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó khác nhau giữa các địa phương tại Thái Nguyên. Các huyện có tỷ lệ nhiễm cao nhất là Đồng Hỷ và Phú Lương, với tỷ lệ lần lượt là 35% và 30%. Nguyên nhân chính là do điều kiện vệ sinh kém và thói quen thả rông chó, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lây lan của bệnh.

1.2. Tỷ lệ nhiễm sán dây theo mùa vụ

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó có sự biến động theo mùa. Tỷ lệ nhiễm cao nhất vào mùa mưa (tháng 6-9), khi điều kiện ẩm ướt tạo môi trường thuận lợi cho trứng sán phát triển. Ngược lại, tỷ lệ nhiễm thấp hơn vào mùa khô, do điều kiện thời tiết khắc nghiệt hạn chế sự tồn tại của trứng sán.

II. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây Taenia hydatigena

Nghiên cứu mô tả chi tiết bệnh lý và lâm sàng của bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó. Các triệu chứng lâm sàng phổ biến bao gồm gầy yếu, suy nhược, thiếu máu, và viêm ruột. Bệnh tích đại thể thường thấy ở cơ quan tiêu hóa, bao gồm viêm niêm mạc ruột và tổn thương do sán bám vào thành ruột. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi một số chỉ số huyết học ở chó bị bệnh, như giảm số lượng hồng cầu và tăng bạch cầu ái toan.

2.1. Triệu chứng lâm sàng

Các triệu chứng lâm sàng của bệnh sán dây ở chó bao gồm chán ăn, gầy yếu, suy nhược, và thiếu máu. Chó bị bệnh thường có biểu hiện viêm ruột, đi ngoài phân lỏng, và đôi khi có máu trong phân. Những triệu chứng này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của chó.

2.2. Bệnh tích đại thể

Bệnh tích đại thể thường thấy ở cơ quan tiêu hóa của chó bị nhiễm sán dây Taenia hydatigena. Các tổn thương bao gồm viêm niêm mạc ruột, loét niêm mạc, và tổn thương do sán bám vào thành ruột. Những tổn thương này gây ra tình trạng viêm nhiễm và ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa của chó.

III. Biện pháp phòng trị bệnh sán dây Taenia hydatigena

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả đối với bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó. Các biện pháp bao gồm sử dụng thuốc tẩy sán, cải thiện điều kiện vệ sinh, và quản lý chặt chẽ việc thả rông chó. Thuốc tẩy sán được thử nghiệm cho hiệu quả cao trong việc loại bỏ sán khỏi cơ thể chó. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục người nuôi chó về các biện pháp phòng ngừa bệnh.

3.1. Sử dụng thuốc tẩy sán

Các loại thuốc tẩy sán như Praziquantel và Albendazole được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả cao trong việc điều trị bệnh sán dây Taenia hydatigena ở chó. Thuốc giúp loại bỏ sán khỏi cơ thể chó và cải thiện các triệu chứng lâm sàng. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn của bác sĩ thú y.

3.2. Cải thiện điều kiện vệ sinh

Cải thiện điều kiện vệ sinh là biện pháp quan trọng trong phòng ngừa bệnh sán dây. Người nuôi chó cần đảm bảo vệ sinh chuồng trại, thức ăn và nước uống cho chó. Việc quản lý chặt chẽ việc thả rông chó cũng giúp hạn chế sự lây lan của bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ký sinh trùng đường tiêu hóa là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe đàn chó và an toàn dịch tễ cộng đồng, trong đó có khoảng 40 loài sán dây đã được ghi nhận gây bệnh trên các loài thú ăn thịt. Tại Việt Nam, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo môi trường thuận lợi cho mầm bệnh ký sinh trùng phát tán và duy trì vòng đời phức tạp. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng chăn nuôi chó thả rông phổ biến tại khu vực miền núi và trung du phía Bắc, kết hợp với công tác kiểm soát giết mổ gia súc chưa triệt để, dẫn đến nguy cơ lây nhiễm chéo ấu trùng giữa chó và vật nuôi khác.

Mục tiêu cụ thể của công trình là xác định thành phần loài sán dây, đặc điểm dịch tễ học, biến đổi bệnh lý lâm sàng và chỉ số huyết học do loài Taenia hydatigena gây ra trên đàn chó nuôi, từ đó thử nghiệm và đề xuất quy trình phòng trị hiệu quả cao. Nghiên cứu được triển khai toàn diện tại 3 địa bàn đại diện của tỉnh Thái Nguyên gồm huyện Phú Lương, huyện Đồng Hỷ và thành phố Thái Nguyên trong thời gian 12 tháng liên tục, từ tháng 8/2014 đến tháng 8/2015.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về căn bệnh giun sán truyền lây. Nghiên cứu giúp can thiệp giảm tỷ lệ tử vong lên tới 60% đến 70% ở chó non mắc bệnh thể cấp tính, đồng thời cung cấp giải pháp khống chế nguy cơ phát tán ấu trùng Cysticercus tenuicollis sang đàn lợn và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại động vật học của Schulz và Gvozdev (1970) để định danh các loài sán dây thuộc lớp Cestoda, bộ Cyclophyllidea và họ Taeniidae. Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên chu trình sinh học gián tiếp qua ký chủ trung gian. Trong chu trình này, chó đóng vai trò là ký chủ vĩnh viễn mang sán trưởng thành trong ruột non, còn lợn, trâu, bò, dê đóng vai trò là ký chủ trung gian mang ấu trùng bọc nước Cysticercus tenuicollis tại màng treo ruột và bề mặt gan.

Cơ chế bệnh học được phân tích dựa trên 4 tác động bệnh lý kinh điển:

1. Tác động cơ giới do giác bám và vòng móc bám sâu gây tổn thương niêm mạc ruột.
2. Tác động chiếm đoạt chất dinh dưỡng qua cơ chế thẩm thấu bề mặt làm ký chủ suy dinh dưỡng.
3. Tác động tiết độc tố từ chất bài tiết của sán gây nhiễm độc thần kinh.
4. Tác động mang trùng mở đường cho vi khuẩn đường ruột kế phát như Escherichia coli hay Staphylococcus aureus.

Các khái niệm chính bao gồm: chỉ số tỷ lệ nhiễm, cường độ nhiễm, thể bệnh cấp tính ở chó non dưới 6 tháng tuổi và thể bệnh mạn tính ở chó trưởng thành.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực địa được thu thập từ quy mô mẫu lớn với 1.025 con chó được mổ khám kiểm tra đường tiêu hóa (gồm 417 con tại Phú Lương, 319 con tại Đồng Hỷ và 289 con tại thành phố Thái Nguyên). Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật lấy mẫu chùm nhiều bậc ngẫu nhiên tại các hộ chăn nuôi và cơ sở giết mổ. Nghiên cứu thực nghiệm bố trí 8 chó con 2 tháng tuổi khỏe mạnh để gây nhiễm nhân tạo 50 ấu trùng Cysticercus tenuicollis nhằm xác định thời gian hoàn thành vòng đời và theo dõi biến đổi bệnh lý. Thử nghiệm điều trị được thực hiện trên 20 chó diện hẹp và 80 chó diện rộng.

Phương pháp phân tích hình thái kết hợp kỹ thuật mổ khám không toàn diện đường tiêu hóa, phương pháp lắng cặn Benedek (1943) tìm đốt sán trong phân, và quy trình nhuộm tiêu bản cố định bằng phẩm nhuộm Carmin qua các thang độ cồn từ 70 độ đến 100 độ trước khi làm trong bằng Xylen. Chỉ số huyết học được định lượng chính xác bằng máy phân tích Osmetech OPTI-CCA. Toàn bộ số liệu được xử lý thống kê sinh học trên phần mềm Minitab phiên bản 15.0 nhằm đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học cao. Toàn bộ timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng, bao quát qua hai mùa vụ Xuân Hè và Thu Đông.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra đã phát hiện 5 loài sán dây ký sinh trên đàn chó tại Thái Nguyên với hệ số thường gặp khác nhau: Dipylidium caninum (100%), Spirometra erinacei-europaei (100%), Taenia hydatigena (100%), Taenia pisiformis (77,78%) và Multiceps multiceps (33,33%).

Tỷ lệ nhiễm loài Taenia hydatigena chung trên toàn địa bàn đạt 23,90% (251 con nhiễm trên tổng số 1.025 con kiểm tra). Mức độ nhiễm có sự phân hóa rõ rệt theo từng khu vực địa lý:

• Huyện Phú Lương có tỷ lệ nhiễm cao nhất đạt 27,82% (116/417 con).
• Huyện Đồng Hỷ đạt tỷ lệ nhiễm 26,33% (84/319 con).
• Thành phố Thái Nguyên ghi nhận tỷ lệ thấp nhất là 17,65% (51/289 con).

Cường độ nhiễm dao động từ 1 đến 14 sán dây trên mỗi cá thể, trong đó có khoảng 20% số chó bị nhiễm nặng mang từ 8 đến 14 con sán trong ruột non. Kết quả thực nghiệm gây nhiễm cho thấy sau khoảng 60 ngày kể từ khi nuốt ấu trùng, sán bắt đầu bài xuất các đốt già ra ngoài theo phân. Xét nghiệm huyết học cho thấy số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết sắc tố của chó bệnh giảm mạnh so với chó khỏe, trong khi tỷ lệ bạch cầu ái toan tăng cao rõ rệt. Thử nghiệm thuốc điều trị diện rộng trên 80 cá thể chứng minh thuốc Praziquantel liều 10 mg đến 12 mg/kg thể trọng đạt hiệu lực sạch sán 100% sau 15 ngày theo dõi, không gây bất kỳ phản ứng phụ nào.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về tỷ lệ nhiễm giữa các địa phương phản ánh rõ nét mối liên hệ giữa điều kiện sinh thái, tập quán chăn nuôi và an toàn sinh học. Huyện Phú Lương và Đồng Hỷ có địa hình đồi núi, chăn nuôi thả rông chiếm ưu thế và việc kiểm soát phủ tạng gia súc sau giết mổ còn lỏng lẻo, tạo điều kiện cho chó dễ dàng tiếp cận nội tạng chứa ấu trùng. Ngược lại, chó tại thành phố Thái Nguyên chủ yếu được xích nhốt, nuôi làm cảnh và được chủ nuôi quan tâm tẩy giun sán định kỳ, giúp giảm tỷ lệ nhiễm xuống 17,65%.

So sánh với các công bố quốc tế, tỷ lệ nhiễm Taenia hydatigena tại Thái Nguyên (23,90%) thấp hơn so với ghi nhận tại Bulgaria (47,85%) và Iran (53,01%), nhưng tương đồng với các nghiên cứu tại khu vực miền Bắc Việt Nam. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ nhiễm theo vùng địa lý, biểu đồ phân bố thành phần loài và đồ thị tương quan tuyến tính giữa tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó với tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên đàn lợn. Những phân tích này khẳng định mối tương quan thuận chặt chẽ giữa hai mắt xích dịch tễ trong chu trình truyền lây tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ và dược lý thực nghiệm, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm khống chế triệt để nguồn bệnh:

1. Thực hiện tẩy sán định kỳ cho đàn chó: Chủ nuôi và bác sĩ thú y cơ sở cần định kỳ sử dụng thuốc tẩy sán Praziquantel với liều lượng 10 mg/kg thể trọng hoặc Niclosamid với liều 100 mg/kg thể trọng, duy trì tần suất 4 lần mỗi năm (3 tháng một lần). Mục tiêu là hạ tỷ lệ nhiễm sán dây trên toàn đàn xuống dưới 5% trong vòng 12 tháng triển khai.
2. Kiểm soát nghiêm ngặt quy trình giết mổ gia súc: Chi cục Thú y và ban quản lý các lò mổ địa phương phải kiểm tra 100% phủ tạng gia súc (đặc biệt là gan, lách, màng mỡ chài của lợn và dê). Kiên quyết xử lý nhiệt hoặc tiêu hủy toàn bộ cơ quan phát hiện nang ấu trùng Cysticercus tenuicollis, tuyệt đối không vứt bỏ bừa bãi hoặc cho chó ăn sống nội tạng tươi, thực hiện kiểm soát liên tục 365 ngày mỗi năm.
3. Chấm dứt tập quán thả rông và quản lý vệ sinh chuồng nuôi: Chính quyền địa phương và các hộ gia đình cần chuyển đổi sang phương thức nuôi nhốt, làm chuồng trại có rào chắn an toàn. Toàn bộ chất thải và phân chó phải được thu gom hàng ngày đưa vào hố ủ phân sinh học nhiệt độ cao nhằm tiêu diệt hoàn toàn trứng sán trước khi thải ra môi trường, hoàn thành chỉ tiêu 100% hộ dân ký cam kết trong vòng 6 tháng.
4. Tăng cường tuyên truyền và tập huấn kỹ thuật thú y: Hội Nông dân phối hợp với Trạm Thú y huyện tổ chức 2 đến 4 lớp tập huấn mỗi quý tại các địa bàn có nguy cơ cao như Phú Lương và Đồng Hỷ. Mục tiêu là nâng cao nhận thức cho trên 80% hộ nuôi chó về tác hại lây nhiễm chéo của bệnh giun sán trong giai đoạn từ 2015 đến 2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Bác sĩ thú y và các phòng khám thú y tư nhân: Nắm vững các triệu chứng lâm sàng thể cấp tính và mạn tính, quy trình xét nghiệm cặn phân Benedek và áp dụng chính xác phác đồ điều trị đặc hiệu bằng Praziquantel liều 10 mg đến 12 mg/kg thể trọng để cứu chữa kịp thời các ca bệnh nặng.
2. Cán bộ quản lý dịch tễ và hệ thống thú y công quyền: Sử dụng số liệu dịch tễ học làm cơ sở khoa học để hoạch định chính sách kiểm soát an toàn thực phẩm, giám sát lò giết mổ và xây dựng vùng an toàn dịch bệnh động vật cấp huyện, tỉnh.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Chăn nuôi - Thú y: Khai thác tài liệu như một cẩm nang học thuật chuẩn mực về phương pháp mổ khám định loài sán dây, kỹ thuật nhuộm tiêu bản Carmin và phương pháp xử lý số liệu thống kê sinh học bằng phần mềm Minitab.
4. Các chủ trang trại chăn nuôi gia súc và hộ nuôi chó: Hiểu rõ cơ chế lây truyền ấu trùng qua đường thức ăn, nhận biết dấu hiệu đốt sán trong phân để chủ động áp dụng các biện pháp phòng trừ, bảo vệ năng suất đàn lợn và sức khỏe đàn thú cưng.

Câu hỏi thường gặp

Sán dây Taenia hydatigena lây truyền sang chó qua con đường nào?

Chó bị nhiễm bệnh chủ yếu do ăn phải phủ tạng tươi sống của lợn, dê, trâu, bò chứa ấu trùng bọc nước Cysticercus tenuicollis. Sau khi vào đường tiêu hóa của chó, ấu trùng giải phóng đầu sán, bám vào niêm mạc ruột non và phát triển thành sán trưởng thành sau khoảng 60 ngày.

Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại Thái Nguyên là bao nhiêu?

Theo kết quả mổ khám 1.025 con chó tại 3 huyện và thành phố thuộc tỉnh Thái Nguyên, tỷ lệ nhiễm trung bình là 23,90%. Tỷ lệ này biến động tùy theo khu vực: cao nhất tại huyện Phú Lương (27,82%), tiếp theo là Đồng Hỷ (26,33%) và thấp nhất tại thành phố Thái Nguyên (17,65%).

Bệnh sán dây ở chó có gây nguy hiểm đến tính mạng không?

Có, bệnh đặc biệt nguy hiểm ở chó con dưới 6 tháng tuổi mắc thể cấp tính với biểu hiện nôn mửa liên tục, tiêu chảy ra máu và viêm ruột hoại tử, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 60% đến 70% nếu không được can thiệp điều trị kịp thời.

Thuốc nào tẩy sán dây Taenia hydatigena đạt hiệu quả cao nhất hiện nay?

Thuốc Praziquantel được chứng minh có hiệu lực điều trị cao nhất. Khi sử dụng đường uống với liều từ 10 mg đến 12 mg/kg thể trọng, thuốc đạt tỷ lệ sạch sán 100% trên cả diện hẹp và diện rộng sau 15 ngày, an toàn tuyệt đối và không gây tác dụng phụ.

Làm thế nào để phát hiện sớm chó nuôi bị nhiễm sán dây?

Chủ nuôi có thể quan sát phân tươi vào buổi sáng để tìm các đốt sán già màu trắng ngà tự động co bóp hoặc dính quanh hậu môn. Đối với các ca nhiễm nhẹ, cần mang mẫu phân đến cơ sở thú y để thực hiện xét nghiệm lắng cặn Benedek hoặc soi tìm trứng sán dưới kính hiển vi.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác thành phần 5 loài sán dây ký sinh trên đàn chó tại Thái Nguyên, khẳng định sự lưu hành phổ biến của loài Taenia hydatigena với tần suất xuất hiện 100%.
• Cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện với tỷ lệ nhiễm trung bình 23,90% trên đàn chó khảo sát, chỉ ra sự khác biệt rõ nét giữa vùng đô thị và nông thôn.
• Làm sáng tỏ chu trình phát triển 60 ngày và các tổn thương bệnh lý, biến đổi huyết học nghiêm trọng do sán dây gây ra trên ký chủ.
• Khẳng định hiệu lực tẩy sạch sán tuyệt đối 100% của hoạt chất Praziquantel ở liều dùng 10 mg đến 12 mg/kg thể trọng trên thực địa.
• Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật và quản lý đồng bộ từ khâu tẩy giun sán định kỳ đến kiểm soát vệ sinh giết mổ gia súc.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi việc mở rộng quy mô giám sát dịch tễ ấu trùng sán dây trên đàn gia súc và nghiên cứu nguy cơ truyền lây sang người trong giai đoạn tới. Các cơ quan quản lý và người chăn nuôi cần nhanh chóng áp dụng phác đồ điều trị chuẩn cùng quy trình vệ sinh phòng dịch để bảo vệ đàn vật nuôi và sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó 1. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học Cho đến nay hệ thống phân loại sán dây đã trải qua nhiều thay đổi, song vẫn chưa được thống nhất và ổn định (Nguyễn Thị Kỳ, 2003 [11]).

Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [40], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [11], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [20], hệ thống phân loại sán dây của Việt Nam đã lựa chọn hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970), để sắp xếp các loài sán dây phát hiện được ở người, chim, thú nuôi và hoang dại ở Việt Nam. Trong đó, sán dây ký sinh ở chó có vị trí như sau: Ngành sán dẹp (Plathelminthes) Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1930 Bộ Pseudophyllidea Carus, 1863 Họ Diphylloborthriidae Luhe, 1910 Giống Spirometra Mueller, 1937 Loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 Loài Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Dipylidiidae Mola, 1929 Giống Dipylidium Leuckart, 1863 4 Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758 Phân bộ Tta Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Linnaeus, 1758 Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780 Giống Echinococcus Rudolphi, 1801 Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786 Giống Multiceps Goeze, 1782 Loài Multiceps multiceps Leske, 1780. Phân bộ Mesocestoidata Skrjabin, 1940 Họ Mesocestoididae Perrier, 1897 Giống Mesocestoides, Wailand, 1863 Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782 Nhiều tác giả như Phan Thế Việt và cs (1977) [40], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [10], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [20], khi đề cập về thành phần loài sán dây ký sinh trên chó ở nước ta đều thống nhất rằng, các loài sán dây ký sinh ở chó đã tìm thấy ở Việt Nam gồm: Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans, Dipylidium caninum, Taenia hydatigen, Taenia pisiformis, Multiceps multicep, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus. Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [12]: tính đến thời điểm hiện tại, người ta đã biết hơn 30 loài sán dây ký sinh ở loài ăn thịt gây bệnh cho chó, mèo.

Chúng đều thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Kết quả tổng hợp của Phạm Sỹ Lăng (2002) [15] cho biết, đến nay đã phát hiện được 8 loài sán dây ký sinh trên chó ở miền Bắc Việt Nam. Việc mô tả hình thái các loài sán dây này còn có nhiều thiếu sót, một số loài chưa có mô tả trên mẫu vật Việt Nam. Sau này một số nhà ký sinh trùng học Việt Nam (Đỗ Dương Thái, Đặng Văn Ngữ, (1970); Đỗ Dương Thái, Trịnh Văn Thịnh, (1976) cho rằng, loài thuộc giống Diphyllobothrium ký sinh ở người Việt Nam không phải là Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni.

Tuy nhiên sự phán đoán này không dựa trên mẫu nên không có sự mô tả loài. Joyeux và Houdemer (1928), Nguyễn Thị Kỳ (1977) đã thống kê ở mèo nhà, cầy, chó (Hà Nội) có loài Diphyllobothrium reptans. Theo Yamaguti, loài này thuộc giống Spirometra. Theo tài liệu mới nhất về họ Diphyllobothiidae của các tác giả Delaimure S.

(1985) Diphyllobothrium mansoni không là tên đồng vật của một loài nào trong họ này. Khi nói về lịch sử nghiên cứu loài Diphyllobothrium latum, các tác giả còn cho rằng, loài Spirometra erinacei-europaei của vùng nam bán cầu là một kết luận không chính xác và cho rằng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác giả có ý định xem xét vị trí phân loại của giống Spirometra Mueller, 1937 và muốn coi đây là giống chuẩn để thành lập họ Spirometridae (dẫn theo Nguyễn Thị Kỳ 2003, [11]). Nguyễn Thị Kỳ (2003) [11] cho biết: ở Việt Nam, hiện loài Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans còn chưa rõ vị trí phân loại và không có mẫu.

Nguyễn Thị Kỳ (2003) [11] đã xem xét lại toàn bộ vị trí phân loại và tình trạng mẫu, tình hình nghiên cứu về từng loài, đã mô tả hoàn chỉnh loài Spirometra erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937. Hiện nay trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó mèo (Vương Đức Chất và cs, 2004 [1]). Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây chó * Đặc điểm chung Phan Thế Việt và cs (1977) [40], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [10], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [20], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [11] cho biết: Sán dây chó có những đặc điểm của lớp sán dây nói chung: hình dải băng màu trắng hoặc trắng ngà. Cơ thể dài, dẹp theo hướng lưng bụng, chia thành ba phần: đầu, cổ, thân (gồm những đốt sau cổ, có hình dạng và cấu tạo khác nhau).

Đầu sán dùng để bám vào thành ruột vật chủ, nên có những hình dạng, kích thước và các cơ quan bám đặc trưng. Chiều rộng của đầu thường chỉ nhỏ hơn 1 mm, nhưng cũng có loài sán có đầu dài vài mm. Cơ quan bám nằm trên đầu bao gồm rãnh bám hoặc giác bám, mõm, vòi và có nhiều móc. Ở một số loài sán dây trên móc bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng.

Giác bám là bộ phận đặc trưng của sán dây bậc cao. Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng. Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài móc đến vài trăm móc, ít khi vòi thiếu móc. Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài sán.

Cổ là những đốt sán nối tiếp sau đầu. Đốt cổ của sán dây là đốt sinh trưởng, từ các đốt cổ sinh ra các đốt thân, cơ quan sinh sản ở các đốt cổ chưa hình thành rõ. Thân sán dây gồm ba loại đốt: những đốt chưa thành thục về sinh dục (ở gần cổ), cơ quan sinh dục chưa phát triển đầy đủ, chỉ thấy cơ quan sinh dục đực. Những đốt thành thục về sinh dục (ở giữa thân), cơ quan sinh dục trong những đốt sán này đã phát triển đầy đủ, có đủ cả bộ phận sinh dục đực và cái, có hệ bài tiết, cấu tạo mỗi đốt tương tự như mỗi cơ thể sán lá, nhưng khác sán lá là không có hệ tiêu hoá.

Những đốt già (ở cuối thân sán), bên trong đốt sán chứa tử cung với vô số trứng sán dây. Ở những đốt già, bộ phận sinh dục đực bị thoái hoá. Những đốt già thường xuyên được rời khỏi cơ thể sán và theo phân ra ngoài (đặc điểm này thấy ở những loài sán dây thuộc bộ Cyclophyllidea). 7 Chiều dài của sán dây chó dao động từ 0,5 mm đến hàng chục mét.

Cơ thể sán dây được bao phủ bởi lớp tiểu bì, sau đó đến lớp hạ bì, rồi đến lớp cơ vòng, cơ dọc. Phần bên trong chứa đầy nhu mô. Bên trong lớp cơ là các khí quan của sán. Sán dây chó cũng giống các loài sán dây khác ở đặc điểm không có hệ tiêu hóa, sán lấy thức ăn bằng phương thức thẩm thấu qua bề mặt cơ thể.

Hệ thần kinh của sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh trung ương nằm phần trên đầu, từ đó có các dây thần kinh chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang. Hệ tuần hoàn và hệ hô hấp tiêu giảm. Hô hấp theo kiểu yếm khí.

Hệ bài tiết của sán dây cấu tạo theo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chính từ đầu sán đi về cuối thân và thông với lỗ bài tiết. Ngoài ra, ở mỗi đốt sán còn có những ống ngang nối liền với 2 ống chính. Hầu hết các loài sán dây là lưỡng tính: Trong mỗi đốt thường có một hệ sinh dục (gồm một cơ quan sinh dục đực và một cơ quan sinh dục cái) phát triển ở các giai đoạn khác nhau, ít khi có hai hệ sinh dục hoặc hơn. Sự phát triển của hệ sinh dục theo một thứ tự nhất định: Ở các đốt non cơ quan sinh dục chưa phát triển, sau đó hình thành cơ quan sinh dục đực rồi đến cơ quan sinh dục cái.

Sau khi thụ tinh, cơ quan sinh dục đực teo dần còn lại cơ quan sinh dục cái. Ở các đốt già, trứng chứa đầy trong tử cung. Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh và các tuyến sinh dục. Số lượng tinh hoàn trong mỗi đốt có từ một đến hàng trăm và là dấu hiệu để phân loại mỗi loài.

Từ tinh hoàn có nhiều ống dẫn tinh nhỏ đi ra và hợp lại với nhau thành ống dẫn tinh, ống này đổ vào cơ quan giao phối là lông gai. Lông gai nằm trong nang lông gai. Phần cuối ống dẫn tinh có thể phình ra gọi là túi tinh. Nếu túi tinh ở ngoài nang lông gai gọi là túi tinh ngoài, còn ở trong nang lông gai thì gọi là túi tinh trong.

Lông gai dùng để đưa vào lỗ sinh dục cái khi giao phối. Nang lông gai và lông gai ở mỗi loài có hình dạng, kích thước và cấu tạo khác nhau. 8 Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp hơn, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vò (thể Melis) và tử cung, thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sinh dục, ít khi ở phía trước. Trong buồng trứng hình thành các tế bào sinh dục cái (tế bào trứng).

Từ buồng trứng có ống gắn nối với âm đạo, mở ra ở huyệt sinh dục. Ống này phình rộng ra gọi là túi nhận tinh. Trứng thụ tinh được đưa vào ootyp. Tuyến noãn hoàng gồm nhiều bao noãn bé nằm trong nhu mô hoặc thành khối nằm hai bên đốt hoặc phía sau buồng trứng.

Từ tuyến noãn hoàng các chất dinh dưỡng đổ vào ooptyp giúp cho việc hình thành trứng. Tuyến vỏ tiết ra các sản phẩm cần thiết để hình thành trứng. Trong ootyp, trứng thụ tinh được hình thành, sau đó trứng rơi vào tử cung. Cấu tạo tử cung của sán dây rất khác nhau.

Ở sán dây bậc thấp (Pseudophyllidea), tử cung là những ống cong, dẫn từ ootyp đến lỗ ngoài (nằm ở mặt bụng của mỗi đốt). Ở những đốt sán dây này trứng được thải ra ngoài tùy theo mức độ hình thành của trứng. Ở sán dây bậc cao (Cyclophyllidea), tử cung kín, không có lỗ ngoài. Ở những sán dây này tử cung chứa đầy trứng trong đốt già và mỗi đốt thực chất biến thành một cái túi chứa trứng.

Trứng được rơi ra ngoài bằng cách nứt thành cơ thể của đốt. Quá trình này thường thực hiện ở môi trường ngoài, ở nơi mà các đốt sán dây già được thải ra cùng với phân vật chủ. Trứng sán dây bộ Cyclophyllidea hình tròn hoặc hơi bầu dục, có 4 lớp vỏ, trong có phôi 6 móc. Còn trứng sán dây bộ Pseudophyllidea giống trứng sán lá, một đầu có nắp (Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 1999) [12].