Luận văn: Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Khau Ca, tỉnh Hà Giang

Khám phá luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Khau Ca, tỉnh Hà Giang. Tìm hiểu giá trị sinh thái và bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tứ
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Khau Ca, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan điểm về đa dạng sinh học
• 1.1.1. Khái niệm, định nghĩa về đa dạng sinh học
• 1.1.2. Tính cấp thiết của vấn đề bảo vệ đa dạng sinh học
• 1.2. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.2.1.1. Trên thế giới
• 1.2.1.2. Ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp tiếp cận
• 2.4.2. Phương pháp điều tra
• 2.5. Xây dựng danh lục và đánh giá đa dạng hệ thực vật
• 2.5.1. Đánh giá đa dạng về phân loại
• 2.5.2. Đánh giá sự đa dạng về dạng sống
• 2.5.3. Đánh giá về tài nguyên thực vật
• 2.6. Nghiên cứu giá trị bảo tồn tài nguyên thực vật
• 2.6.1. Xây dựng bộ cơ sở dữ liệu về các loài cây gỗ có giá trị bảo tồn cao
• 2.6.2. Phương pháp xác định các nguyên nhân gây suy giảm và đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu và Thủy văn
• 3.2. Tình hình dân sinh kinh tế
• 3.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 3.2.2. Tình hình kinh tế
• 3.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.4. Y tế, giáo dục và văn hoá xã hội
• 3.3. Hiện trạng tài nguyên rừng
• 3.3.1. Tổng diện tích đất tự nhiên
• 3.3.2. Hiện trạng và tình hình sử dụng tài nguyên rừng
• 3.3.3. Giá trị phòng hộ đầu nguồn
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng hệ thực vật
• 4.1.1. Xây dựng danh lục
• 4.1.2. Đa dạng hệ thực vật ở bậc ngành
• 4.1.3. Đa dạng ở bậc dưới ngành
• 4.1.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.5. Đa dạng về công dụng
• 4.1.6. Đa dạng giá trị bảo tồn
• 4.1.7. Các loài quý, hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam (2007)
• 4.1.8. Các loài cây quý, hiếm theo IUCN 2012
• 4.1.9. Các loài trong danh sách của CITES
• 4.1.10. Các loài trong danh sách của Nghị định 32/2006/NĐ-CP
• 4.1.11. Xây dựng bộ cơ sở dữ liệu các loài có giá trị bảo tồn cao và đặc trưng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.12. Cây Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus)
• 4.1.13. Các nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật ở Khu BTTN Khau Ca
• 4.1.13.1. Nguyên nhân trực tiếp
• 4.1.13.2. Nguyên nhân gián tiếp
• 4.1.14. Các giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật ở Khu BTTN Khau Ca
• 4.1.14.1. Nâng cao nhận thức cho cộng đồng dân cư về bảo vệ đa dạng sinh học
• 4.1.14.2. Phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho cộng đồng
• 4.1.14.3. Tăng cường công tác quản lý, bảo vệ rừng
• 4.1.14.4. Tăng cường chương trình nghiên cứu khoa học phục vụ bảo tồn
• 4.1.14.5. Giải pháp về ổn định dân số
• KẾT LUẬN - KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật tại Khau Ca

Khu bảo tồn thiên nhiên Khau Ca, Hà Giang, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật quý hiếm mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và phát triển bền vững. Khu bảo tồn này được thành lập nhằm bảo vệ quần thể Voọc mũi hếch và các hệ sinh thái rừng núi đá vôi. Việc nghiên cứu đa dạng thực vật tại đây sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn Khau Ca

Khu bảo tồn Khau Ca có địa hình hiểm trở với hệ sinh thái rừng núi đá vôi. Nơi đây có nhiều loài thực vật đặc trưng, trong đó có các loài quý hiếm như Nghiến và Trai lý. Đặc điểm khí hậu và thổ nhưỡng cũng ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các loài thực vật tại đây.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Khau Ca không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật mà còn cung cấp thông tin cho các chính sách bảo tồn. Việc hiểu rõ về hệ sinh thái và các loài thực vật sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn đa dạng thực vật

Mặc dù khu bảo tồn Khau Ca có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động khai thác tài nguyên, biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế đang gây áp lực lên hệ sinh thái. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

2.1. Các nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật

Các nguyên nhân chính gây suy giảm đa dạng thực vật tại Khau Ca bao gồm khai thác rừng, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sự sống còn của các loài thực vật mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Tác động của con người đến đa dạng thực vật

Hoạt động của con người, như khai thác gỗ và phát triển nông nghiệp, đã làm giảm diện tích rừng và làm suy giảm đa dạng sinh học. Việc giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn là rất cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật tại Khau Ca

Để nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Khau Ca, các phương pháp điều tra và phân tích đã được áp dụng. Việc xây dựng danh mục các loài thực vật và đánh giá sự đa dạng là rất quan trọng. Các phương pháp này giúp xác định các loài thực vật quý hiếm và đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa bao gồm việc thu thập mẫu thực vật và ghi chép thông tin về môi trường sống. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn để có cái nhìn tổng quát về hệ thực vật.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để đánh giá sự đa dạng của các loài thực vật. Việc sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học giúp xác định tình trạng bảo tồn và đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn Khau Ca có sự đa dạng cao về thực vật với nhiều loài quý hiếm. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài thực vật sẽ hỗ trợ cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả này cũng có thể được áp dụng trong các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.1. Danh mục các loài thực vật quý hiếm

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có các loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Việc bảo tồn các loài này là rất quan trọng để duy trì đa dạng sinh học tại khu bảo tồn.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả. Việc áp dụng các biện pháp bảo vệ và phát triển bền vững sẽ giúp duy trì sự đa dạng của hệ thực vật tại Khau Ca.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Khau Ca đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các kết quả đạt được không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì các loài thực vật mà còn bảo vệ môi trường sống. Việc này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ cho việc bảo vệ và phát triển bền vững khu bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Khau Ca thuộc địa giới hành chính tỉnh Hà Giang sở hữu tổng diện tích tự nhiên khoảng 2.022 ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm tới 1.000 ha với địa hình núi đá vôi hiểm trở có độ cao tuyệt đối dao động từ 600 m đến 1.400 m so với mực nước biển. Đây là một trong những hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi nguyên sinh tiêu biểu nhất của vùng Đông Bắc Việt Nam. Khu bảo tồn không chỉ là sinh cảnh sống duy nhất của hơn 100 trên tổng số 300 cá thể loài linh trưởng Voọc mũi hếch quý hiếm toàn cầu, mà còn là nơi lưu trữ nguồn gen thực vật rừng vô cùng phong phú và đặc hữu.

Trước năm 2013, các nghiên cứu tại đây chỉ dừng lại ở các cuộc điều tra sơ bộ ghi nhận khoảng 471 loài thực vật bậc cao có mạch, chưa có công trình nào đánh giá toàn diện về cấu trúc tổ thành, phổ sinh học và giá trị tài nguyên thực vật. Trong khi đó, tài nguyên rừng Khau Ca đang chịu áp lực rất lớn từ các hoạt động dân sinh vùng đệm. Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Nguyễn Thanh Tứ tại Trường Đại học Lâm nghiệp đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống nghiên cứu này. Mục tiêu cụ thể của luận văn là kiểm kê toàn diện danh lục thực vật, đánh giá tính đa dạng về phân loại, dạng sống, công dụng và giá trị bảo tồn, đồng thời phân tích nguyên nhân gây suy thoái để đề xuất các giải pháp quản lý bền vững cho 2.022 ha rừng đặc dụng Khau Ca.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tiếp cận dựa trên lý thuyết đa dạng sinh học của Quỹ Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF, 1989) và Công ước Đa dạng Sinh học Rio de Janeiro (1992), phân tích đa dạng ở 3 cấp độ chính: đa dạng loài, đa dạng dạng sống và đa dạng hệ sinh thái. Cấu trúc phân loại thực vật được chuẩn hóa theo hệ thống hiện đại của Brummitt (1992) kết hợp với bộ sách Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001 - 2005) và Tên cây rừng Việt Nam.

Về sinh thái học thảm thực vật, đề tài áp dụng thang phân chia phổ dạng sống của Raunkiaer (1934) được Thái Văn Trừng hiệu chỉnh năm 1999 để đánh giá khả năng thích nghi của thực vật với điều kiện lập địa khắc nghiệt trên núi đá vôi. Tình trạng nguy cấp của các loài cây được xác định theo 4 khung pháp lý và bảo tồn chuẩn mực: Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2012), Công ước CITES và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Các khái niệm trọng tâm gồm: chỉ số đa dạng taxon bậc họ và chi, cấu trúc phổ sinh học, dạng sống chồi trên và giá trị bảo tồn nguồn gen.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết lập hệ thống thu thập số liệu thực địa bao gồm 12 tuyến điều tra đại diện cắt ngang các đai cao và 12 ô tiêu chuẩn (OTC) định vị bằng hệ tọa độ VN-2000 trên 4 khu vực trọng điểm thuộc xã Tùng Bá (huyện Vị Xuyên) và xã Minh Sơn (huyện Bắc Mê). Cỡ mẫu điều tra thực vật thân gỗ được chuẩn hóa với diện tích 1.000 m² cho sinh cảnh núi đất và 500 m² cho sinh cảnh núi đá vôi dốc đứng, kết hợp các ô dạng bản phụ để đo đếm cây tái sinh và thảm tươi tầng dưới. Phương pháp chọn mẫu điển hình có chủ đích theo đai cao từ 450 m đến 850 m được lựa chọn nhằm thu thập đầy đủ các trạng thái từ rừng nguyên sinh thường xanh đến rừng thứ sinh phục hồi.

Toàn bộ mẫu tiêu bản thực vật được thu thập theo quy chuẩn lâm học (3 đến 5 mẫu mỗi loài), tiến hành xử lý sấy ép và đối chiếu hình thái học so sánh tại Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp. Về mặt xã hội học, tác giả sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) để khảo sát hiện trạng kinh tế - xã hội tại 10 thôn bản với tổng số 1.791 hộ gia đình và 9.667 nhân khẩu, kết hợp phỏng vấn sâu 48 hộ dân và phân tích chi tiết 16 hộ gia đình đại diện nhằm lượng hóa áp lực khai thác tài nguyên rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa đã xây dựng được danh lục thực vật phong phú, phản ánh tính chất đa dạng cao của hệ thực vật núi đá vôi miền Bắc. Về phân loại học, ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 80% tổng số loài và chi, tiếp sau là ngành Dương xỉ chiếm khoảng 8,6% tổng số loài. Phổ dạng sống của hệ thực vật Khau Ca thể hiện rõ đặc trưng của rừng mưa nhiệt đới gió mùa với nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm tỷ trọng áp đảo trên 70%, trong đó các loài cây gỗ lớn và cây gỗ vừa giữ vai trò kiến tạo tầng tán rừng che phủ trên 80%.

Về mặt giá trị tài nguyên, nghiên cứu đã thống kê được 162 loài thực vật có giá trị làm thuốc chữa bệnh và 23 loài cây được người dân bản địa sử dụng làm men rượu truyền thống. Đáng chú ý, nghiên cứu đã xác định được hàng chục loài thực vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cao thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, tiêu biểu như các loài cây gỗ quý Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Trai lý (Garcinia fragraeoides) và loài thảo dược đặc hữu Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus).

Thảo luận kết quả

Sự phân bố phong phú của hệ thực vật Khau Ca bắt nguồn từ nền địa chất karst kỷ Đệ Tam kết hợp khí hậu nhiệt đới ẩm có lượng mưa lớn nhưng mùa khô kéo dài tới 6 tháng (từ tháng 11 đến tháng 4). Khi thể hiện cấu trúc phân loại qua biểu đồ tròn tỷ lệ ngành và biểu đồ cột thể hiện 10 họ thực vật đa dạng nhất, dữ liệu cho thấy các họ như Phong lan (Orchidaceae), Thầu dầu (Euphorbiaceae) và Cà phê (Rubiaceae) chiếm tới gần 40% tổng số loài của toàn khu hệ. Điều này chứng minh mức độ tập trung cao của các loài có khả năng chống chịu khô hạn trên vách đá.

Bảng tổng hợp áp lực tài nguyên từ kết quả PRA chỉ ra rằng hoạt động nhân sinh là nguyên nhân trực tiếp làm suy thoái thảm thực vật. Mỗi năm, người dân tại 16 thôn bản xung quanh khai thác khoảng 1.680 m³ gỗ làm nhà (trong đó 40% khai thác giáp ranh khu bảo tồn) và tiêu thụ ước tính hơn 13.000 ste củi đun (bình quân mỗi hộ gia đình tiêu thụ 1,8 ste củi một tháng). Thêm vào đó, việc thu hái thương mại quá mức 65 loài cây thuốc quý như Kim tuyến, Thạch hộc thảo, Bình vôi và sự hiện diện của 125 hộ gia đình sử dụng bẫy thú đã phá vỡ cấu trúc tái sinh tự nhiên của nhiều loài thực vật quý hiếm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn nguyên vẹn tính đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Khau Ca, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

• Thiết lập và vận hành mạng lưới tuần tra bảo vệ rừng nghiêm ngặt: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm Du Già thành lập 10 tổ tuần tra bảo vệ rừng cộng đồng tại các thôn bản giáp ranh. Mục tiêu kiểm soát 100% diện tích phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 1.000 ha, giảm trên 80% tình trạng khai thác trái phép gỗ Nghiến và săn bắn động vật hoang dã trong giai đoạn 2014 - 2018.
• Phát triển sinh kế bền vững và mô hình kinh tế nông lâm kết hợp: Ủy ban nhân dân huyện Vị Xuyên và Bắc Mê hỗ trợ người dân nhân rộng mô hình vườn rừng tại 15 thôn bản phía Bắc khu bảo tồn. Triển khai mô hình trồng thâm canh và nhân giống bán tự nhiên các loài dược liệu bản địa có giá trị thương mại cao như Kim tuyến đá vôi và Bình vôi, nhằm nâng thu nhập bình quân của các hộ nghèo từ 3 triệu đồng lên trên 8 triệu đồng một năm vào năm 2020.
• Quy hoạch vùng chăn thả và kiểm soát gia súc: Chính quyền địa phương tiến hành khoanh định các khu vực chăn thả gia súc tập trung tại vùng đệm, chấm dứt hoàn toàn việc thả rông gia súc (đặc biệt là đàn dê) vào vùng lõi rừng nguyên sinh; hướng dẫn kỹ thuật trồng cỏ dự trữ thức ăn nhằm bảo vệ đàn gia súc bình quân 2 con mỗi hộ trước các đợt rét hại dưới 5 độ C vào mùa đông.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số và giáo dục môi trường: Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Ban Quản lý Khu bảo tồn số hóa dữ liệu khoa học cho 100% loài cây gỗ quý hiếm, đồng thời triển khai các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức bảo vệ rừng cho 9.667 người dân tại 10 thôn bản vùng đệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn phong phú, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Các nhà nghiên cứu lâm nghiệp và sinh thái học: Tiếp cận nguồn dữ liệu thực địa chuẩn xác về cấu trúc tổ thành và phổ dạng sống của hệ thực vật núi đá vôi nhiệt đới trên diện tích 2.022 ha, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu so sánh khu hệ thực vật miền Bắc Việt Nam.
• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Ứng dụng quy trình điều tra 12 tuyến và 12 ô tiêu chuẩn định vị GPS cùng phương pháp xây dựng cơ sở dữ liệu giám sát các loài cây gỗ và dược liệu có giá trị bảo tồn cao.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang và chính quyền địa phương xây dựng quy hoạch rừng đặc dụng, phân bổ ngân sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ sinh kế cho 1.791 hộ dân vùng đệm.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Sử dụng làm tài liệu học tập chuẩn mực về phương pháp điều tra thực vật ngoại nghiệp, xử lý tiêu bản và ứng dụng công cụ PRA trong nghiên cứu quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Khau Ca có đặc điểm sinh thái nổi bật nào? Hệ thực vật Khau Ca mang đặc trưng của rừng mưa nhiệt đới gió mùa đai núi thấp từ 600 m đến 1.400 m trên nền núi đá vôi hiểm trở. Thảm thực vật có độ che phủ trên 80% với nhóm cây chồi trên chiếm tỷ lệ vượt trội hơn 70%, nổi bật là các loài cây gỗ lớn ưu thế như Nghiến và Trai lý.

Quy mô và phương pháp điều tra thực vật ngoại nghiệp trong nghiên cứu này như thế nào? Tác giả đã khảo sát thực địa trên 12 tuyến điều tra và lập 12 ô tiêu chuẩn cố định tại 4 khu vực trọng điểm. Diện tích ô tiêu chuẩn là 1.000 m² đối với sinh cảnh núi đất và 500 m² đối với sinh cảnh núi đá vôi, bảo đảm tính đại diện theo lát cắt đai cao và sinh cảnh.

Những áp lực chính nào đang đe dọa đến hệ thực vật tại khu bảo tồn? Áp lực sinh kế của 1.791 hộ dân vùng đệm là nguyên nhân chủ yếu, thể hiện qua lượng củi đun tiêu thụ hàng năm lên tới 13.000 ste củi, nhu cầu khai thác 1.680 m³ gỗ làm nhà và tình trạng thu hái tự phát 65 loài cây dược liệu thương phẩm bán ra thị trường.

Loài thực vật quý hiếm nào tại Khau Ca được đề xuất ưu tiên bảo tồn nguồn gen? Cây Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus) và cây gỗ Nghiến (Excentrodendron tonkinense) là những loài thực vật nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP được ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu bảo tồn nghiêm ngặt trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ.

Mối liên hệ giữa việc bảo tồn thảm thực vật và quần thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca là gì? Thảm thực vật rừng nguyên sinh đai núi thấp cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên và sinh cảnh sống duy nhất cho hơn 100 cá thể Voọc mũi hếch (chiếm hơn một phần ba quần thể toàn cầu). Việc bảo tồn tính đa dạng thực vật là điều kiện tiên quyết để bảo vệ loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp này.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành việc xây dựng danh lục thực vật hoàn chỉnh và đánh giá toàn diện tính đa dạng hệ thực vật trên diện tích 2.022 ha tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Khau Ca.
• Làm rõ cấu trúc phân loại học với ưu thế vượt trội của ngành Ngọc lan và phổ dạng sống với nhóm cây chồi trên chiếm trên 70%, phản ánh bản chất rừng nhiệt đới núi đá vôi.
• Thống kê chi tiết giá trị sử dụng của 162 loài cây thuốc, 23 loài cây làm men rượu và xác định danh sách các loài nguy cấp như Kim tuyến đá vôi, Nghiến, Trai lý.
• Phân tích định lượng áp lực khai thác 13.000 ste củi và 1.680 m³ gỗ của 1.791 hộ dân vùng đệm thông qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn PRA.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp bảo vệ rừng nghiêm ngặt với phát triển sinh kế cộng đồng giai đoạn 2014 - 2020 nhằm bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật và sinh cảnh Voọc mũi hếch.

Các nhà quản lý lâm nghiệp và cơ quan chuyên trách cần nhanh chóng đưa các khuyến nghị khoa học của luận văn vào thực tiễn quản lý rừng đặc dụng tại tỉnh Hà Giang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Các nhà sinh vật học Nga tập trung nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. Năm 1990, WWF đã xuất bản cuốn sách nói về tầm quan trọng của đa dạng sinh vật (The importance of biological diversity). Năm 1991, Wri, Wcu, WB, WWF xuất bản cuốn “Bảo tồn đa dạng sinh vật thế giới” (Conserving the World’ biological diversity).

Năm 1992 – 1995, WCMC công bố một cuốn sách tổng hợp các tư liệu về đa dạng sinh vật của các nhóm sinh vật khác nhau ở các vùng khác nhau trên toàn thế giới, đó là cuốn “Đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu” (Global biodiversity assessment). Tất cả các cuốn sách đó nhằm hướng dẫn và đề ra các phương pháp để bảo tồn đa dạng sinh học, làm nền tảng cho công tác bảo tồn và phát triển trong tương lai. Bên cạnh đó, hàng ngàn tác phẩm, những công trình khoa học khác nhau ra đời và hàng ngàn cuộc hội thảo được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, phương pháp luận và thông báo các kết quả đạt được ở khắp mọi nơi trên toàn thế giới. Ở Việt Nam Ngay từ đầu thế kỷ 18, Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về thực vật, trước hết phải kể đến các công trình “Thực vật chí Nam bộ” của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Sang thế kỷ 19 có công trình “Thực vật chí rừng Nam bộ” của tác giả Pierre L. Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu thập mẫu và định tên, lập khóa mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương, con số kiểm kê và được đưa ra là 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch. Đây là bộ sách có ý nghĩa lớn đối với các nhà thực vật học, hiện nay bộ sách này vẫn còn có giá trị với những người nghiên cứu thực vật Đông Dương nói chung và hệ thực vật Việt Nam nói riêng. Tiếp theo phải kể đến là bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam” do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 – 2001) cùng với nhiều tác giả khác.

Đến nay đã công bố 31 tập nhỏ gồm 75 họ cây có mạch, nghĩa là chưa đầy 21% tổng số họ đã có. Tuy nhiên con số này còn ít so với số loài thực vật có ở 3 nước Đông Dương. Sau này, Pocs T. (1965) tuy không nghiên cứu về hệ thực vật miền Bắc, nhưng dựa trên bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” đã thống kê 5.190 loài, đồng thời tác giả còn phân tích cấu trúc hệ thống cũng như dạng sống và các yếu tố địa lý của hệ thực vật này.

trong công trình nghiên cứu về ngành rêu (Bryophyta) đã công bố 556 loài rêu ở Việt Nam, trong đó miền Bắc có 198 loài. Đây là công trình khá tổng quát công bố về ngành rêu ở Việt Nam. Như vậy, từ đầu thế kỷ 19 đến khoảng giữa thế kỷ 20, các công trình nghiên cứu về hệ thực vật có giá trị ở Việt Nam chủ yếu do các tác giả nước ngoài nghiên cứu. Các công trình mới chỉ dừng lại ở mức thống kê số lượng loài có trong một vùng diện tích lớn như miền Bắc Việt Nam (198.000km2), Việt Nam có diện tích trên 330.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Trên cơ sở bộ “Thực vật chí Đông Dương”, Thái Văn Trừng (1978, tái bản năm 2000) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.850 chi và 289 họ. Trong đó, ngành Hạt kín có 3. Ngành Dương xỉ và họ hàng Dương xỉ có 599 loài (chiếm 8,6%), 205 chi (chiếm 5,57%) và 42 họ (chiếm 14,5%). Ngành Hạt trần có 39 loài (chiếm 0,5%), 18 chi (chiếm 0,9%) và 8 họ (chiếm 2,8%).

Gần đây, đáng chú ý phải kể đến bộ “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) xuất bản tại Canada và đã được tái bản có bổ sung tại Việt Nam (1999 – 2000); hay bộ sách “Danh lục các loài thực vật ở Việt Nam” (2001 – 2005). Đây là những bộ sách đầy đủ nhất và dễ sử dụng nhất góp phần đáng kể cho nghiên cứu khoa học thực vật ở Việt Nam. Cùng với những công trình nghiên cứu ở miền Bắc, trong thời gian này, công trình nghiên cứu “Bước đầu nghiên cứu rừng miền Bắc Việt Nam” của Trần Ngũ Phương đã tiến hành phân loại rừng miền Bắc Việt Nam. Trong đó, rừng miền Bắc được chia làm 3 đai, 8 kiểu; ngoài ra tác giả còn chia ra thành nhiều kiểu rừng phụ mà chỉ dùng loại hình thay cho kiểu, sau loại hình kiểu phụ.

Phan Kế Lộc ở miền Bắc đã cung cấp số loài cây của các ngành thực vật bậc cao có mạch trong công trình “Bước đầu thống kê số loài cây đã biết ở miền Bắc Việt Nam”. Trong tác phẩm này, Phan Kế Lộc đã thống kê được 5.609 loài, còn các ngành khác chỉ có 540 loài. Bên cạnh đó, có một số họ riêng biệt đã được công bố như họ Lan Đông Dương (Orchidaceae) của Seidenfaden (1992), họ Lan (Orchidaceae) Việt Nam của Leonid V. Averyanov (1994), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Thìn (1999), họ Na (Annonaceae) Việt Nam của Nguyễn Tiến Bân (2000), họ Bạc hà (Lamiaceae) của Vũ Xuân Phương LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 (2000), họ Đơn nem (Myrsinaceae) của Trần Thị Kim Liên (2002), họ Trúc Đào (Apocynaceae) của Trần Đình Lý (2007), … Đây là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng phân loại thực vật Việt Nam.

Để phục vụ công tác khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên thực vật, Viện Điều tra Quy hoạch rừng đã công bố 7 tập “Cây gỗ rừng Việt Nam” (1971- 1988) giới thiệu khá chi tiết cùng với hình vẽ minh họa, đến năm 1996 công trình này được dịch ra tiếng Anh do Vũ Văn Dũng làm chủ biên. Bên cạnh những công trình mang tính chất chung cho cả nước, có nhiều nghiên cứu khu hệ thực vật từng vùng dưới dạng danh lục được công bố chính thức như “Hệ thực vật Tây Nguyên” đã công bố 3.754 loài thực vật có mạch do Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1984), “Danh lục thực vật Phú Quốc” của Phạm Hoàng Hộ (1985) đã công bố 793 loài thực vật có mạch trong diện tích 592 km2, Lê Trần Chấn và cộng sự (1990) về thực vật Lâm Sơn – Lương Sơn – Hòa Bình, Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thị Thời (1998) đã giới thiệu 2024 loài thực vật bậc cao, 771 chi, 200 họ thuộc 6 ngành của vùng núi cao Sa Pa – Phanxipang, hay một loạt các báo cáo công bố về đa dạng thành phần loài ở các vườn quốc gia, các khu bảo tồn thiên nhiên như vùng núi đá vôi Sơn La, vùng ven biển Nam Trung Bộ, VQG Ba Bể, Cát Bà, Bến En, Phong Nha – Kẻ Bàng, … do nhiều tác giả công bố trong những năm gần đây. Nghiên cứu về hệ thực vật ở Khau Ca Kết quả điều tra Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự (2006) đã ghi nhận được 471 loài thuộc 269 chi, 113 họ của 4 ngành thực vật bậc cao có mạch ở khu vực Khau Ca, tỉnh Hà Giang Trong đó, chỉ có 01 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN 2006 13 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (Bộ KHCN&MT, 2000) và 15 loài có tên trong các phụ lục của Nghị định số 32/2006/NĐ – CP. * Kiểu thảm thực vật như sau: - Rừng thường xanh nguyên sinh đai núi thấp trên núi đá vôi: là kiểu thảm chính trong vùng với diện tích gần như toàn bộ tổng số diện tích rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 toàn khu hệ, phân bố ở độ cao trên 700 m so với mực nước biển.

Rừng gần như giữ được tính nguyên sinh, gồm hai phân kiểu rừng: + Phân kiểu rừng thường xanh hỗn giao cây lá rộng – cây lá kim nguyên sinh đai núi thấp trên núi đá vôi: phân bố ở khu vực đỉnh và gần đỉnh của các núi đá vôi. Tầng cây gỗ thấp khoảng từ 6 – 10 m duy nhất và được ưu thế bởi các loài: Đỗ quyên – Rhododendron spp. (Ericaceae), Hồi – Illicium spp. (Illiciaceae), Trẩu – Vernicia spp.

(Euphorbiaceae), Thích – Acer spp. (Aceraceae), Chân chim – Schefflera spp. Ngoài ra còn có nhiều loài đặc trưng cho thực vật trên giông núi với khả năng chịu hạn và gió tốt là: các loài của họ Thượng tiễn – Gesneriaceae, họ Cói – Cyperaceae, Mã hồ – Mahonia nepalensis, họ Anh thảo – Primulaceae… và đặc biệt là các loài lan: Hài Vân Nam – Paphiopedilum malipoense, Tiên hài vàng xanh – Paphiopedilum hirsitissimu, Hài Henry – Paphiopedilum henryanum (Orchidaceae). + Phân kiểu rừng thường xanh nguyên sinh cây lá rộng đai núi thấp trên núi đá vôi: phân bố ở thung lũng và chân núi, là kiểu thảm thực vật chính trong khu vực, đặc trưng bởi các cây gỗ lớn với đường kính khoảng từ 60 cm đến hơn 100 cm và chiều cao có thể lên đến 50 m như: Nghiến – Excentrodendron tonkinense (Tiliaceae), Trai – Garcinia spp.

Tầng tán ở độ cao từ 20 đến 35 m gồm các cây gỗ khá lớn, tán rộng và đan gần như kín tạo nên màn rừng với độ che phủ tới trên 80%: các loài Thị – Diospyros spp. Tầng dưới tán gồm các cây có chiều cao xấp xỉ 10m: Các loài Nhọc – Polyalthia spp.(Annonaceae), Lòng mang – Pterospermum spp. (Sterculiaceae)… Tầng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 cây bụi chủ yếu là cây con của cá tầng cây gỗ lớn, thưa thớt (khoảng 20%). Tầng thảm tươi cũng thưa thớt nhưng cũng có các loài đặc trưng: Bóng nướcv Impatiens sp.

(Balsaminaceae), Thu hải đường – Begonia spp. (Begoniaceae), Sam rừng – Elatostema spp. (Urticaceae), Xà căn – Ophiorrhiza spp. Thực vật ngoại tầng gồm: các loài bì sinh – ký sinh như: Tổ điểu – Asplenium nidus (Aspleniaceae), Đại cán nam – Macrosolen cochinchinensis, Mộc vệ Trung Hoa – Taxillus chinensis (Loranhthaceae) và các loài thuộc họ Phong Lan – Orchidaceae.; các loài dây leo khá đơn diệu như: Dây bù khai – Erythropalum scandens (Olacaceae), họ Thiên lý – Asclepiadaceae, họ Bầu bí – Cucurbitaceae, họ Nho – Vitaceae, Họ Tiết dê – Menispermaceae,… - Rừng thường xanh thứ sinh lá rộng đai núi thấp trên núi đã vôi: là trạng thái suy thoái của các kiểu trên hoặc trạng thái tái sinh sau nương rẫy.

Các loài đặc trưng gồm: Bụp bạc – Mallotus spp. (họ Thầu dầu – Euphorbiaceae); Bọ mắm – Pouzolzia sp. (họ Gai – Urticaceae), Lòng mang – Pterospermum spp., Sảng – Sterculia spp. (Sterculiaceae), các loài Sung – Ficus spp.

Ở trạng thái tác động nặng nề hơn hoặc mới tái sinh sau nương rẫy có các loài đặc trưng: Ráy – Allocasia macrorrhiza, Chuối – Mussa sp.