Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Của Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông

Nghiên cứu tính đa dạng của khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Chí Thành
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Của Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu chim tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.4.3. Phân tích mẫu vật
• 2.4.4. Điều tra thực địa
• 2.4.5. Xác định đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể các loài chim ưu tiên bảo tồn trong khu vực
• 2.4.6. Xác định các mối đe doạ tới khu hệ chim
• 2.4.7. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Chim Ngọc Sơn Ngổ Luông

Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học cao, đặc biệt là hệ động vật rừng, trong đó có các loài chim. Theo thống kê, Việt Nam có 874 loài chim (Nguyễn Cử, 2005), nhiều loài đặc hữu như Gà lôi lam Hà Tĩnh, Gà so cổ hung. Việc phát hiện các loài chim mới như Khướu Ngọc Linh, Khướu vằn đầu đen, Khướu Kon Ka Kinh cho thấy tài nguyên chim của Việt Nam rất đa dạng và còn nhiều bí ẩn. Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông (KBTNSNL) thành lập năm 2004, là hành lang xanh nối Vườn Quốc gia Cúc Phương đến Khu BTTN Pù Luông. KBTNSNL có hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi điển hình, là khu vực chuyển tiếp giữa vùng núi Tây Bắc và đồng bằng sông Hồng. Khu vực này có nhiều loài quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao, được ghi trong sách đỏ Việt Nam và IUCN. Lớp chim là một trong những thành phần quan trọng nhất tạo nên đa dạng sinh học cao cho khu vực.

1.1. Vị Trí Chiến Lược của Khu Bảo Tồn Ngọc Sơn Ngổ Luông

KBTNSNL đóng vai trò là hành lang xanh quan trọng, kết nối các khu bảo tồn từ Vườn Quốc gia Cúc Phương đến biên giới Việt Lào. Vị trí này tạo điều kiện cho sự di chuyển và trao đổi gen giữa các quần thể động vật, góp phần duy trì đa dạng sinh học. Khu vực này cũng là nơi giao thoa của nhiều hệ sinh thái, tạo nên sự phong phú về loài và môi trường sống. Việc bảo tồn KBTNSNL có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học của cả khu vực.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Khu Hệ Chim Hiện Nay

Mặc dù KBTNSNL có đa dạng sinh học cao, nhưng các nghiên cứu về khu hệ chim còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chỉ diễn ra trong thời gian ngắn và vào mùa đông, có thể bỏ sót nhiều loài. Do đó, việc nghiên cứu khu hệ chim tại khu vực là cần thiết để có cơ sở khoa học cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin về thành phần loài, phân bố, tình trạng và các mối đe dọa đối với khu hệ chim.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Chim tại Ngọc Sơn Ngổ Luông

Mặc dù KBTNSNL có giá trị đa dạng sinh học cao, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong công tác bảo tồn. Các hoạt động như săn bắn trái phép, khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy, thu hái lâm sản ngoài gỗ, chăn thả gia súc và khai thác khoáng sản đe dọa đến khu hệ chim và môi trường sống của chúng. Theo kết quả nghiên cứu của Lê Trọng Đạt et al., có 253 loài chim đã được ghi nhận tại KBTNSNL. Tuy nhiên, quá trình điều tra này chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn, mặt khác lại vào thời điểm mùa đông nên có thể sẽ bỏ sót nhiều loài. Do vậy, việc nghiên cứu khu hệ chim tại khu vực là một trong những yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa thực tiễn cao về mặt khoa học và bảo tồn.

2.1. Các Mối Đe Dọa Trực Tiếp Đến Khu Hệ Chim

Săn bắn trái phép là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với khu hệ chim. Nhiều loài chim bị săn bắt để làm thực phẩm, buôn bán hoặc sử dụng trong y học cổ truyền. Khai thác gỗ trái phép và phá rừng làm mất môi trường sống của chim, làm giảm nguồn thức ăn và nơi sinh sản. Các hoạt động khác như thu hái lâm sản ngoài gỗ, chăn thả gia súc và khai thác khoáng sản cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến khu hệ chim.

2.2. Hạn Chế Trong Công Tác Quản Lý và Bảo Tồn Hiện Tại

Công tác quản lý và bảo tồn tại KBTNSNL còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực, nhân lực và trang thiết bị. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương chưa chặt chẽ. Nhận thức của người dân về bảo tồn đa dạng sinh học còn hạn chế. Các chính sách và quy định về bảo tồn chưa đủ mạnh để ngăn chặn các hành vi vi phạm.

2.3. Tác Động Của Con Người Đến Đa Dạng Sinh Học Chim

Các hoạt động của con người như mở rộng đất nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển du lịch cũng gây áp lực lên đa dạng sinh học chim. Việc sử dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học trong nông nghiệp có thể gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe của chim. Tiếng ồn và ánh sáng từ các khu dân cư và khu du lịch có thể làm xáo trộn tập tính sinh hoạt của chim.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Chim Ngọc Sơn Ngổ Luông

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá đa dạng sinh học chim tại KBTNSNL. Các phương pháp bao gồm: kế thừa tài liệu, phỏng vấn bán định hướng, phân tích mẫu vật và điều tra thực địa. Việc kế thừa tài liệu giúp tổng hợp các thông tin đã có về khu hệ chim tại khu vực. Phỏng vấn bán định hướng thu thập thông tin từ cán bộ, thợ săn và người dân địa phương về thành phần loài, phân bố, tập tính và các mối đe dọa đối với chim. Phân tích mẫu vật giúp xác định loài và kiểm chứng các thông tin thu thập được. Điều tra thực địa được thực hiện theo tuyến để ghi nhận sự có mặt và số lượng các loài chim.

3.1. Điều Tra Thực Địa Theo Tuyến Cố Định

Các tuyến điều tra được phân bố đều trên các dạng sinh cảnh chính của khu vực nghiên cứu. Việc điều tra được thực hiện từ sáng sớm đến trưa và từ chiều muộn đến tối, khi chim hoạt động nhiều nhất. Người điều tra đi dọc tuyến để ghi nhận sự có mặt và số lượng các loài chim thông qua quan sát và tiếng hót. Thiết bị sử dụng bao gồm ống nhòm, máy ảnh và tài liệu định loại chim.

3.2. Phỏng Vấn Bán Định Hướng Thu Thập Thông Tin

Phỏng vấn bán định hướng được thực hiện với cán bộ KBTNSNL, chính quyền địa phương, kiểm lâm, thợ săn và người dân địa phương. Các câu hỏi tập trung vào thành phần loài, mức độ phong phú, phân bố, tập tính, thức ăn, sinh sản và các mối đe dọa đối với chim. Thông tin thu thập được từ thợ săn được ghi chép đầy đủ vào phiếu phỏng vấn.

3.3. Phân Tích Mẫu Vật Kiểm Chứng Thông Tin

Mẫu vật được thu thập và phân tích tại các phòng bảo tàng, chợ và nhà người dân. Việc phân tích mẫu vật giúp kiểm chứng các thông tin ghi nhận được qua quá trình phỏng vấn và điều tra thực địa. Các mẫu vật còn lưu giữ trong nhà người dân, thợ săn là bằng chứng trực tiếp về sự có mặt của loài đó trong khu vực.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Chim tại Ngọc Sơn Ngổ Luông

Kết quả nghiên cứu cho thấy KBTNSNL có đa dạng sinh học chim cao, với nhiều loài quý hiếm và đặc hữu. Danh lục các loài chim được thiết lập dựa vào hệ thống phân loại của Richard Howard và Alick Moore, 1991. Khu vực ưu tiên bảo tồn được xác định dựa vào sự phân bố và tình trạng của các loài ưu tiên bảo tồn, kết hợp với các mối đe doạ đến chúng. Kết quả được thể hiện trên bản đồ bằng phần mềm MapInfo 10.

4.1. Danh Sách Các Loài Chim Ưu Tiên Bảo Tồn

Các loài chim ưu tiên bảo tồn được xác định dựa vào Sách đỏ của IUCN (2010), Sách đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Ngoài ra, các loài ưu tiên bảo tồn còn là những loài đang bị khai thác và săn bắt mạnh trong khu vực. Phân bố của các loài chim ưu tiên bảo tồn được xác định thông qua sự có mặt hoặc không có mặt ở các khu vực khác nhau trong khu bảo tồn.

4.2. Phân Bố và Tình Trạng Quần Thể Chim

Phân bố của các loài chim ưu tiên bảo tồn được xác định thông qua sự có mặt hoặc không có mặt ở các khu vực khác nhau trong khu bảo tồn. Việc xác định hiện trạng của các loài chim này chủ yếu thông qua quá trình quan sát trực tiếp hoặc nghe tiếng hót trên các tuyến, kết hợp với việc phỏng vấn và phân tích mẫu vật được lưu trữ trong các phòng bảo tàng và cộng đồng dân cư địa phương.

4.3. Các Mối Đe Dọa Chính Đến Khu Hệ Chim

Các mối đe dọa tới các khu hệ chim nói chung và các loài chim ưu tiên bảo tồn nói riêng cũng được ghi nhận trong quá trình điều tra. Các mối đe dọa được xếp theo 6 nhóm: săn bắn trái phép, khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy, thu hái lâm sản ngoài gỗ, chăn thả gia súc, khai thác khoáng sản.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Chim tại Ngọc Sơn Ngổ Luông

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học chim tại KBTNSNL được đề xuất. Các giải pháp bao gồm: tăng cường công tác tuần tra và kiểm soát để ngăn chặn các hành vi vi phạm; nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học; xây dựng các chương trình giáo dục môi trường; phát triển du lịch sinh thái bền vững; và tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.1. Tăng Cường Công Tác Tuần Tra và Kiểm Soát

Cần tăng cường công tác tuần tra và kiểm soát để ngăn chặn các hành vi săn bắn trái phép, khai thác gỗ trái phép và phá rừng. Việc tuần tra cần được thực hiện thường xuyên và có sự phối hợp giữa các lực lượng chức năng. Cần trang bị đầy đủ phương tiện và thiết bị cho lực lượng tuần tra.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng về Bảo Tồn

Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học chim. Việc nâng cao nhận thức có thể được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục, truyền thông và các hoạt động cộng đồng. Cần khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn.

5.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Bền Vững

Cần phát triển du lịch sinh thái bền vững để tạo nguồn thu cho địa phương và nâng cao giá trị của đa dạng sinh học. Du lịch sinh thái cần được quản lý chặt chẽ để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Cần khuyến khích các hoạt động du lịch thân thiện với môi trường.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Khu Hệ Chim Ngọc Sơn

Nghiên cứu về đa dạng sinh học chim tại KBTNSNL cần được tiếp tục và mở rộng trong tương lai. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học, tập tính và di cư của các loài chim. Cần xây dựng các chương trình giám sát đa dạng sinh học chim để đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác nghiên cứu và bảo tồn khu hệ chim.

6.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu về Sinh Thái Học Chim

Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học, tập tính và di cư của các loài chim để hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

6.2. Giám Sát Đa Dạng Sinh Học Chim Định Kỳ

Cần xây dựng các chương trình giám sát đa dạng sinh học chim định kỳ để đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Việc giám sát cần được thực hiện thường xuyên và có sự tham gia của các nhà khoa học, cán bộ quản lý và cộng đồng địa phương.

6.3. Hợp Tác Quốc Tế trong Bảo Tồn Chim

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác nghiên cứu và bảo tồn khu hệ chim. Việc hợp tác quốc tế sẽ giúp chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức và nguồn lực để bảo tồn đa dạng sinh học chim hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới với 856 loài chim thuộc 81 họ và 19 bộ. Nằm trên dải núi đá vôi kéo dài từ Tây Bắc xuống đồng bằng Bắc Bộ, Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông thuộc tỉnh Hòa Bình có tổng diện tích 19.254 ha, đóng vai trò là mắt xích hành lang xanh sinh thái kết nối Vườn quốc gia Cúc Phương rộng 22.220 ha với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông rộng 17.662 ha.

Mặc dù có vị trí chiến lược, các tài liệu nghiên cứu trước đây tại khu bảo tồn còn khá hạn chế. Nghiên cứu của Lê Trọng Đạt và cộng sự vào năm 2007 chỉ diễn ra trong 14 ngày vào mùa đông, ghi nhận 253 loài nhưng chưa phản ánh đầy đủ thành phần loài do tập tính giảm hoạt động sinh sản của chim trong mùa lạnh. Đề tài luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của tác giả Nguyễn Chí Thành tại Trường Đại học Lâm nghiệp đã được thực hiện nhằm khảo sát toàn diện tính đa dạng thành phần loài, đánh giá hiện trạng phân bố sinh cảnh, định lượng các mối đe dọa và đề xuất giải pháp bảo tồn khả thi.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2011 trên địa bàn 7 xã vùng đệm và vùng lõi thuộc hai huyện Lạc Sơn và Tân Lạc, tập trung khảo sát trọng điểm tại xã Tự Do và xã Ngổ Luông. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác định được khu hệ chim tại đây chiếm 73,68% tổng số bộ, 59,26% tổng số họ và 30,84% tổng số loài chim của toàn quốc, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để bảo vệ bền vững 16.833,1 ha diện tích đất lâm nghiệp có rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết về mối quan hệ giữa độ phức tạp cấu trúc thảm thực vật và tính đa dạng loài chim của MacArthur & MacArthur (1961) cùng mô hình sinh thái học quần xã của Wiens (1992). Khung lý thuyết này giải thích cấu trúc rừng nhiều tầng tán tại vùng núi đá vôi sẽ cung cấp ổ sinh thái phong phú, quyết định sự phân hóa độ phong phú của khu hệ chim.

Đề tài sử dụng phương pháp đánh giá suy giảm hiểm họa sinh học TRA (Threats Reduction Assessment) do Margoluis và Salafsky (2001) phát triển. Mô hình TRA định lượng các áp lực ngoại cảnh tác động lên quần xã sinh vật thông qua ba biến số định lượng gồm: phạm vi ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết của hiểm họa.

Hệ thống phân loại học của luận văn tuân thủ cấu trúc phân loại quốc tế của Richard Howard và Alick Moore (1991), kết hợp với ba chuẩn đánh giá tình trạng nguy cấp gồm: Sách đỏ IUCN (2010), Sách đỏ Việt Nam (2007) và danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Các khái niệm nền tảng được định vị rõ gồm: đa dạng sinh học bậc taxon, sinh cảnh đặc trưng rừng núi đá vôi, phân vùng sinh thái và các loài chim ưu tiên bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập kết hợp giữa điều tra thực địa, phỏng vấn xã hội học và kiểm chứng mẫu vật bảo tàng. Tác giả thiết lập 8 tuyến khảo sát cố định đại diện cho các sinh cảnh còn nguyên vẹn nhất, gồm 5 tuyến tại xóm Kháy thuộc xã Tự Do và 3 tuyến tại xóm Trẩm thuộc xã Ngổ Luông. Mỗi tuyến điều tra được lặp lại từ 5 đến 7 lần trong các khung giờ chim hoạt động mạnh nhất (từ sáng sớm đến 12 giờ trưa và từ 15 giờ đến 18 giờ chiều) với thiết bị quang học chuyên dụng Nikon và tài liệu giám định hình thái của Craig Robson (2005).

Cỡ mẫu khảo sát thực địa kết hợp điều tra xã hội học đã ghi nhận được 125 loài quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên, 49 loài phát hiện qua tiếng hót, 64 loài thông qua phỏng vấn bán định hướng thợ săn cùng cán bộ kiểm lâm địa phương, và 7 loài được xác thực qua mẫu vật lưu trữ tại nhà dân. Phương pháp chọn mẫu tuyến có chủ đích kết hợp phỏng vấn sâu được lựa chọn vì tính phù hợp với địa hình núi đá Karst hiểm trở, chia cắt phức tạp với độ dốc từ 30 đến 45 độ. Dữ liệu không gian được xử lý bằng phần mềm MapInfo 10 để định vị tọa độ phân bố các loài nguy cấp, kết hợp công cụ Microsoft Excel phân tích tỷ lệ phần trăm các bậc phân loại taxon trong khoảng thời gian 6 tháng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã thống kê được 264 loài chim thuộc 48 họ và 14 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông. Đáng chú ý, đề tài đã phát hiện và bổ sung mới 11 loài chim cho danh lục khu bảo tồn, bao gồm: Tìm vịt xanh (Chrysoccoryx maculatus), Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris), Cu rốc đầu vàng (Megalaima franklinii), Gõ kiến nhỏ ngực đỏ (Dendrocopos cathpharius), Gõ kiến xanh gáy vàng (Picus flavinucha), Chim nghệ lớn (Aegithina lafresnayei), Lách tách họng hung (Alcippe rufogularis), Lách tách mày trắng (Alcippe vinipectus), Đớp ruồi Hải Nam (Cyornis hainanus), Đớp ruồi đầu xám (Culicicapa ceylonensis) và Hút mật bụng vạch (Hypogramma hypogrammicum).

Thứ hai, bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm ưu thế tuyệt đối về mặt phân loại với 26 họ (chiếm 54,17% tổng số họ) và 159 loài (chiếm 60,23% tổng số loài toàn khu hệ). Các họ có độ đa dạng loài cao nhất gồm: họ Chích chòe với 21 loài, họ Khướu với 20 loài, họ Chim chích với 17 loài, họ Gõ kiến và họ Cu cu cùng có 13 loài, họ Chào mào, họ Ưng và họ Đớp ruồi đều sở hữu 12 loài. Ngược lại, có 10 họ đơn loài chỉ ghi nhận duy nhất 1 đại diện (chiếm 2,08% mỗi họ), chẳng hạn như họ Chim lặn, họ Cuốc, họ Vẹt, họ Nuốc và họ Đầu rìu.

Thứ ba, sự phân bố của các loài chim có sự khác biệt rõ rệt theo 5 dạng sinh cảnh:

• Rừng trên núi đất: 213 loài (chiếm 80,68% tổng số loài)
• Rừng trên núi đá vôi: 188 loài (chiếm 71,21% tổng số loài)
• Đồng ruộng, ao hồ, nương rẫy: 100 loài (chiếm 37,88% tổng số loài)
• Trảng cỏ, cây bụi, rừng thứ sinh nghèo: 78 loài (chiếm 29,55% tổng số loài)
• Khu dân cư, làng bản: 43 loài (chiếm 16,29% tổng số loài)

Thứ tư, đề tài xác lập danh mục 19 loài chim ưu tiên bảo tồn có nguy cơ bị đe dọa. Trong đó có các loài nằm trong nhóm IB và IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Sách đỏ Việt Nam và Sách đỏ IUCN như: Gà lôi trắng (Lophura nycthemera), Gà tiền mặt vàng (Polyplectron bicalcaratum), Gà so ngực gụ (Arborophila charltonii), Niệc nâu (Anorrhinus tickelli), Niệc mỏ vằn (Aceros undulatus), Cú lợn lưng nâu (Tyto capensis), Trèo cây mỏ lưng đen (Sitta formosa) và Ác là (Pica pica).

Thảo luận kết quả

Sự tập trung thành phần loài cao nhất tại sinh cảnh rừng trên núi đất (213 loài) và rừng trên núi đá vôi (188 loài) hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh thái học. Đây là các hệ sinh thái có tầng tán cây gỗ lớn phát triển liên tục, độ ẩm cao từ 75% đến 86%, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào từ hạt, quả rừng, côn trùng và các loài bò sát nhỏ, đồng thời tạo các hốc cây rỗng làm tổ an toàn cho các loài chim kích thước lớn như họ Hồng hoàng và họ Cú.

Khi so sánh tương quan khu hệ với các khu bảo tồn lân cận trên cùng vĩ độ và dạng địa hình Karst, Ngọc Sơn - Ngổ Luông sở hữu số lượng 264 loài, cao hơn đáng kể so với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (162 loài) và Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò (163 loài, 47 họ, 15 bộ), chỉ đứng sau Vườn quốc gia Cúc Phương (336 loài, 55 họ, 17 bộ). Cơ cấu dữ liệu này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ phân bố tần suất bậc họ và biểu đồ phân bố sinh cảnh để làm nổi bật vị trí then chốt của vùng lõi Thung La Bán và xóm Trẩm.

Tuy nhiên, thảo luận nghiên cứu cũng chỉ ra áp lực sinh thái nghiêm trọng. Kết quả khảo sát TRA chỉ ra 6 mối đe dọa chính, dẫn đầu là nạn săn bắn chim rừng bằng súng tự chế, bẫy chim mồi và trèo cây bắt tổ non (đặc biệt đối với loài Yểng, Chích chòe lửa, Họa mi và Khướu bạc má). Điểm nóng khai thác gỗ trái phép tại Thung La Bán và sức ép sinh kế từ 2.164 hộ dân bản địa với tỷ lệ nghèo từ 57,5% đến 60,6% đang đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của các quần thể chim quý hiếm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng về sinh cảnh và các nguy cơ hiểm họa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tăng cường thực thi pháp luật và tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi: Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông cần phối hợp với Công an hai huyện Tân Lạc và Lạc Sơn thiết lập các trạm kiểm soát cố định tại Thung La Bán và xóm Trẩm. Mục tiêu đạt được là giảm 85% các vụ bẫy bắt chim trái phép và thu hồi 100% súng săn tự chế trong vòng 12 tháng triển khai.

2. Quy hoạch và phục hồi sinh cảnh hành lang xanh: Ban Quản lý Khu bảo tồn cần triển khai các biện pháp lâm sinh nhằm bảo vệ nguyên vẹn 13.942 ha rừng tự nhiên hiện có, đồng thời tiến hành khoanh nuôi tái sinh 3.058,2 ha đất trống, đồi núi trọc trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2020 để mở rộng hành lang di chuyển cho các loài chim quý hiếm giữa Cúc Phương và Pù Luông.

3. Phát triển sinh kế bền vững gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng: Ủy ban nhân dân 7 xã phối hợp cùng các tổ chức phi chính phủ triển khai mô hình nông lâm kết hợp và du lịch sinh thái quan sát chim (bird-watching) có sự tham gia của cộng đồng. Đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân của 2.164 hộ dân người Mường tăng thêm từ 25% đến 30%, hạ tỷ lệ hộ nghèo từ trên 57% xuống dưới 35% sau 3 năm nhằm giảm thiểu áp lực khai thác rừng tự nhiên.

4. Đẩy mạnh giáo dục truyền thông bảo tồn đa dạng sinh học: Thiết kế chương trình giáo dục môi trường song ngữ (tiếng Việt và tiếng Mường) tại hệ thống trường học của 7 xã. Đảm bảo 100% học sinh từ bậc tiểu học đến trung học cơ sở và trên 90% thợ săn địa phương ký cam kết không săn bắt, buôn bán hoặc nuôi nhốt các loài chim rừng thuộc danh mục bảo tồn trong thời hạn 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cán bộ quản lý tại Ngọc Sơn - Ngổ Luông, Cúc Phương, Pù Luông có thể khai thác trực tiếp bản đồ sinh cảnh và danh lục 19 loài chim ưu tiên để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và quy hoạch phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 11.000 ha.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Tài liệu là nguồn tham khảo phương pháp luận chuẩn xác về điều tra tuyến cố định, phương pháp đánh giá TRA và hệ thống khóa định loại 264 loài chim theo phân loại học quốc tế.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Các tổ chức như WWF, BirdLife International, IUCN hay FFI có thể sử dụng số liệu của đề tài để thẩm định tài trợ cho các chương trình bảo tồn loài nguy cấp và phát triển kinh tế vùng đệm tại Tây Bắc.
• Các đơn vị phát triển du lịch sinh thái và cộng đồng địa phương: Doanh nghiệp du lịch trải nghiệm có thể dựa trên tọa độ phân bố của các loài chim đẹp như Hồng hoàng, Chích chòe lửa, Gà lôi trắng để khảo sát các tour du lịch chụp ảnh chim hoang dã tại xóm Kháy và xóm Trẩm.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài đã bổ sung được bao nhiêu loài chim mới cho Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông? Nghiên cứu đã phát hiện và bổ sung 11 loài chim mới chưa từng xuất hiện trong danh lục khảo sát năm 2007 của Lê Trọng Đạt, nâng tổng số loài của toàn khu hệ lên 264 loài. Một số loài nổi bật gồm Tìm vịt xanh (Chrysoccoryx maculatus), Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris) và Gõ kiến xanh gáy vàng (Picus flavinucha), được ghi nhận thông qua quan sát trực tiếp ngoài thực địa.

Tại sao sinh cảnh rừng trên núi đất lại có số lượng loài chim cao nhất? Rừng trên núi đất ghi nhận 213 loài (chiếm 80,68%) nhờ sở hữu cấu trúc rừng đa tầng, thảm thực vật phong phú và độ ẩm cao. Đây là môi trường lý tưởng cung cấp sinh khối thức ăn dồi dào từ các loài sâu bọ, côn trùng và hạt cây rừng, thu hút đại đa số các loài thuộc bộ Sẻ và các loài chim di cư đến kiếm ăn.

Những loài chim nào tại khu vực đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao nhất? Có 19 loài ưu tiên bảo tồn, trong đó nguy cấp nhất là Gà tiền mặt vàng (Polyplectron bicalcaratum - Nhóm IB, VU), Niệc nâu (Anorrhinus tickelli - Nhóm IIB, VU), Niệc mỏ vằn (Aceros undulatus - Nhóm IIB, VU) và Cú lợn lưng nâu (Tyto capensis - Nhóm IIB, VU). Các loài này có kích thước quần thể rất nhỏ và bị săn bắt làm cảnh hoặc mất nơi cư trú.

Phương pháp đánh giá TRA được ứng dụng như thế nào trong luận văn? Phương pháp TRA định lượng 6 nhóm nguy cơ dựa trên 3 tiêu chí: phạm vi tác động, cường độ phá hủy và tính cấp thiết theo thang điểm từ 1 đến 6. Tổng điểm giúp xếp hạng các mối đe dọa chính, chỉ ra nạn săn bắt chim bằng súng săn và khai thác gỗ làm tổ tại Thung La Bán là hai tác nhân nguy hại nhất.

Giải pháp nào giúp giải quyết triệt để xung đột giữa bảo tồn chim rừng và sinh kế người dân? Giải pháp cốt lõi là chuyển đổi sinh kế cho 2.164 hộ dân bản địa thông qua chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng. Khi tỷ lệ hộ nghèo tại 7 xã giảm từ mức 57,5% - 60,6% xuống mức thấp, người dân sẽ chấm dứt việc vào rừng bẫy chim và khai thác gỗ trái phép.

Kết luận

• Xác lập danh lục toàn diện gồm 264 loài chim thuộc 48 họ và 14 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông, đóng góp 30,84% tổng số loài chim của Việt Nam.
• Ghi nhận mới 11 loài chim cho khu bảo tồn, khẳng định giá trị đa dạng sinh học độc đáo của hệ sinh thái núi đá vôi chuyển tiếp giữa Tây Bắc và đồng bằng Bắc Bộ.
• Xác định rừng trên núi đất (213 loài) và rừng trên núi đá (188 loài) là hai sinh cảnh cốt lõi duy trì sự tồn tại của 19 loài chim nguy cấp, quý hiếm.
• Định lượng 6 nhóm hiểm họa sinh thái bằng phương pháp TRA, chỉ rõ áp lực săn bắt và khai thác gỗ vùng lõi là mối đe dọa hàng đầu cần ngăn chặn.
• Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành kết hợp giữa tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi, phục hồi 3.058,2 ha đất trống và nâng cao sinh kế cho 2.164 hộ dân.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực chứng và bản đồ phân bố hỗ trợ đắc lực cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học dải núi đá vôi Hòa Bình. Trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới, các cơ quan chức năng cần tiếp tục chương trình giám sát định kỳ biến động quần thể các loài chim quý hiếm vào mùa sinh sản. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển hãy khai thác triệt để các dữ liệu học thuật này nhằm xây dựng chính sách bảo vệ bền vững hành lang xanh sinh thái Ngọc Sơn - Ngổ Luông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu chim tại Việt Nam Nghiên cứu chim tại Việt Nam có thể chia làm hai giai đoạn cơ bản, trước năm 1954 và sau năm 1954. Trước năm 1954, đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về chim, trong đó có thể kể đến: Năm 1758, tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả loài gà rừng (Gallus gallus) với tiêu bản chim bắt được ở đảo Côn Lôn. Sau đó 30 năm, Gơmơlanh đã mô tả loài thứ hai bắt được ở Đông Dương là loài Chim xanh Nam Bộ (Chloropsis cochinensis).

Đây được coi là hai công trình đầu tiên nghiên cứu về chim tại Việt Nam. Từ những năm 1874 đến 1903, công trình “Chim Căm pu chia, Lào, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” của tác giả M. Oustalet được xuất bản.Từ năm 1905 đến 1907, Uxtalê và Gecmanh cho xuất bản tập “Danh sách Chim miền Nam Nam Bộ”. Cũng vào thời gian này, Butan đã công bố kết quả sưu tầm chim Việt Nam trong tập “Mười năm nghiên cứu động vật”.

Ông đã ghi nhận được 90 loài và một số dẫn liệu về sinh học của một số loài (Võ Quý, 1975)[9]. Năm 1918, Boden Klox đã tổ chức một cuộc sưu tầm chim của Đông Dương, trong đó 1525 tiêu bản được sưu tầm. Kết quả ghi nhận được 235 loài và phân loài trong đó có 34 dạng mới cho khoa học. Trong khoảng thời gian đó nhà Điểu học người Nhật Kurôđa đã phân tích bộ sưu tập chim của S.

Txikia và đã ghi nhận được 130 loài và phân loài (Võ Quý, 1975)[9]. Từ năm 1923 đến năm 1938, 7 cuộc sưu tầm lớn trên lãnh thổ Đông Dương đã được tiến hành bởi một nhóm các nhà khoa học: J. Grinuây… Kết quả 23.000 tiêu bản được thu thập và giám định tại c 4 Pháp (Võ Quý, 1981)[10]. Đến năm 1940, Dơlacua và Grinuây cho xuất bản danh sách chim thu thập được trong cuộc sưu tầm chim lần thứ 7 gồm 224 loài và phân loài.

Từ năm 1941 – 1950, chỉ có một số công trình nhỏ nghiên cứu về chim tại Đông Dương. Năm 1951, Dơlacua lại bổ sung lần thứ 3 danh sách chim Đông Dương dựa trên một số kết quả nghiên cứu trước đó (J. Lần này tác giả đã mở rộng thêm danh sách đến 1085 loài và phân loài trong đó có 2 loài mới (Võ Quý, 1981)[10]. Như vậy, trước năm 1954 các công trình nghiên cứu về chim còn hạn chế và chủ yếu được thực hiện bởi các tác giả người nước ngoài.

Sau 1954, các công trình nghiên cứu về chim mới được thực hiện trở lại sau khi bị gián đoạn do chiến tranh. Đáng chú ý là các công trình nghiên cứu của các tác giả: Năm 1971, Võ Quý đã công bố công trình “Sinh học các loài chim thường gặp ở Việt Nam”[8]. Đó là kết quả tổng hợp nghiên cứu hơn 7 năm về đời sống của các loài chim phổ biến ở miền Bắc Việt Nam. Trong sách tác giả đã trình bày đầy đủ các đặc điểm về nơi ở, thức ăn, sinh sản và một số tập tính khác của gần 200 loài chim ở miền Bắc Việt Nam.

Năm 1975 và 1981, Võ Quý đã xuất bản công trình “Chim Việt Nam, hình thái và phân loại (tập I, II)”[9,10]. Đây là công trình nghiên cứu về chim Việt Nam đầy đủ nhất từ trước đến nay. Năm 1983, Võ Quý đã cho xuất bản công trình “Danh sách Chim Việt Nam và Khu hệ sinh thái động vật Việt Nam” bằng tiếng Nga. Năm 1999 Võ Quý, Nguyễn Cử đã xuất bản “Danh lục chim Việt Nam”[7].

Bảng danh lục gồm 19 bộ, 81 họ và 828 loài chim đã tìm thấy ở Việt Nam tính đến năm 1995. Với mỗi loài, các tác giả đã đưa ra các đặc điểm về hiện trạng và vùng phân bố của chúng. c 5 Năm 2000, cuốn “Chim Việt Nam” của tập thể các tác giả Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải, Karren Phillips được được xuất bản[4]. Tài liệu này đã mô tả khoảng 500 loài chim trong tổng số khoảng 850 loài chim đã được ghi nhận ở Việt nam.

Mỗi loài tác giả trình bày các mục: Mô tả đặc điểm, phân bố, tình trạng và nơi ở có kèm theo ảnh minh hoạ. Đây là một trong những cuốn sách được sử dụng phổ biến để nhận dạng các loài chim ngoài thực địa hiện nay. Những năm gần đây, do nhiều dự án bảo tồn đa dạng sinh học của chính phủ nước ngoài như: Hà Lan, Úc, Đức. các tổ chức phi chính phủ: Tổ chức Bảo tồn chim Quốc tế (Bidlife international), tổ chức Bảo vệ động thực vật Quốc tế (IUCN), quỹ Quốc tế và bảo vệ thiên nhiên (WWF), Ngân hàng Thế giới (WB)… đầu tư vào Việt Nam, công tác nghiên cứu bảo tồn da dạng sinh học ở nước ta ngày càng được quan tâm.

Cho đến nay, tại nhiều VQG, KBTTN của Việt Nam, công tác điều tra cơ bản tài nguyên sinh vật, trong đó có tài nguyên chim đã được tiến hành ở nhiều mức độ khác nhau. Nghiên cứu hệ động vật nói chung và chim nói riêng tại KBTNSNL Khu vực hành lang xanh nối từ VQG Cúc Phương đến KBTTN Pù Luông là một khu vực quan trọng, có tính đa dạng sinh học cao. Chính vì vậy đã có khá nhiều chương trình điều tra đa dạng sinh học tại đây nhằm đánh giá mức độ đa dạng của cả hành lang nói chung và mỗi khu vực nói riêng. Riêng tại KBTNSNL cũng đã có một số chương trình điều tra, tiêu biểu có thể kể đến: Năm 2003, Phân viện điều tra quy hoạch rừng Tây Bắc với sự hỗ trợ của Dự án Cảnh quan núi đá vôi Cúc Phương – Pù Luông đã thực hiện một cuộc điều tra sơ bộ về hệ động vật có xương sống tại KBTNSNL, trong đó trọng điểm là thú, chim, bó sát, lưỡng cư; không điều tra về cá.

Tổng cộng ghi nhận được 296 loài, gồm 68 loài thú, 179 loài chim, 31 loài bò sát và 18 loài lưỡng cư tại khu vực này (Đỗ Tước và Dương Anh Tuấn, 2003 )[18]. c 6 Gần đây nhất, tháng 12/2007, Lê Trọng Đạt và cộng sự đã thực hiện một cuộc điều tra đa dạng sinh học tại KBTNSNL, nằm trọng Dự án Ngọc Sơn - Ngổ Luông với sự tư vấn kỹ thuật của tổ chức động thực vât hoang dã quốc tế (FFI)[14]. Kết quả ghi nhận được tổng cộng 455 loài động vật có xương sống, bao gồm 93 loài thú, 253 loài chim, 48 loài bò sát, 34 loài lưỡng cư và 27 loài cá. Trong những loài đã ghi nhận được qua cuộc điều tra thì có 56 loài được liệt kê trong sách đỏ của IUCN (IUCN, 2006), 55 loài có tên trong sách đỏ Việt Nam (Anon, 2000) và 2 loài phụ địa phương (Lê Trọng Đạt et al.

Như vậy, có thể thấy KBTNSNL có tính đa dạng sinh học cao, nhiều loài quý hiếm, đặc hữu cần được bảo tồn. Tuy nhiên, các chương trình trên chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn. Ngay cả chương trình điều tra gần đây nhất của Lê Trọng Đạt và cộng sự, mặc dù đã ghi nhận được thêm nhiều loài mới so với chương trình năm 2003, tuy nhiên toàn bộ đợt điều tra chỉ diễn ra trong vòng 14 ngày; mặt khác lại vào thời điểm mùa đông nên có thể sẽ bỏ sót nhiều loài do tập tính của các loài chim là thường không sinh sản và hoạt động mạnh vào mùa đông. c 7 Chương 2 MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Mục tiêu chung Góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTNSNL cũng như của cả khu vực hành lang xanh Cúc Phương – Pù Luông. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá tính đa dạng loài và giá trị của khu hệ chim KBTNSNL - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu 2. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Các loài chim tại KBTNSNL 2.

Địa điểm nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu tại KBTNSNL, tỉnh Hoà Bình, trong đó chủ yếu tập trung tại 2 xã: Tự Do, huyện Lạc Sơn và Ngổ Luông, huyện Tân Lạc. Thời gian nghiên cứu Thời gian nghiên cứu của đề tài từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2011, trong đó: - Thời gian thu thập tài liệu và khảo sát thực địa: tháng 4 năm 2011 - Thời gian điều tra thực địa: tháng 6 – tháng 7 năm 2011 - Xử lý số liệu và hoàn thiện luận văn: tháng 8 – tháng 9 năm 2011 2. Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần loài chim tại KBTNSNL - Nghiên cứu đặc điểm phân bố và tình trạng của một số loài chim ưu tiên bảo tồn trong khu vực - Xác định các yếu tố đe doạ tới Khu hệ chim tại KBTNSNL c 8 - Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTNSNL - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu 2. Phương pháp nghiên cứu 2.

Kế thừa tài liệu Thu thập các tài liệu, thông tin có liên quan đến công tác nghiên cứu: - Các báo cáo điều tra đa dạng sinh học tại KBTNSNL - Bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ địa hình, bản đồ khu dân cư của khu vực. - Báo cáo định hướng phát triển kinh tế - xã hội của UBND tỉnh Hoà Bình 2. Phỏng vấn bán định hướng Phỏng vấn bán định hướng được thực hiện song song với quá trình điều tra thực địa. Các đối tượng được phỏng vấn bao gồm: + Phỏng vấn cán bộ (Cán bộ KBTNSNL, chính quyền địa phương, kiểm lâm,…) + Phỏng vấn thợ săn + Phỏng vấn người dân địa phương khác Phương pháp này cung cấp cho chúng ta những thông tin có ý nghĩa về tình hình tài nguyên động vật rừng của địa phương điều tra trên các phương diện thành phần loài, mức độ phong phú, phân bố thực tại, thức ăn, sinh sản, tình trạng các loài.

Trong khi trao đổi thu thập thông tin, chúng tôi đã sử dụng tranh ảnh chuẩn về hình thái bên ngoài của các loài. Với hình thức các câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu về những đặc điểm dễ nhận dạng của loài. Gặp gỡ người dân địa phương hay đi rừng để thu thập thông tin về các loài động vật có mặt ở địa phương và tìm hiểu về nơi ở, tập tính hoạt động, thành phần thức ăn, sinh cảnh, phân bố theo độ cao, thành phần và số lượng các loài động vật bị đánh bắt cũng như ý nghĩa kinh tế của các loài đó. c 9 Toàn bộ thông tin thu thập được từ thợ săn được ghi chép đầy đủ vào phiếu phỏng vấn (Mẫu biểu 01) và các thông tin từ nguồn khác được ghi vào sổ ghi chép thực địa.

Mẫu biểu 01: Phiếu phỏng vấn thợ săn Ngày .