Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu đa dạng sinh học bộ giáp xác mười chân crustacea decapoda ở sông trường giang tỉnh quảng nam

Nghiên cứu đa dạng sinh học bộ giáp xác mười chân Crustacea Decapoda ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam, mang lại cái nhìn sâu sắc về hệ sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Nguyên Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Xuân Nam
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thủy sinh vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng sinh học bộ Giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIÁP XÁC MƯỜI CHÂN TRÊN THẾ GIỚI
• MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân

Nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh học và bảo tồn. Sông Trường Giang, với chiều dài 67 km, là một hệ sinh thái phong phú, nơi sinh sống của nhiều loài giáp xác. Việc nghiên cứu đa dạng sinh học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các loài mà còn góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

1.1. Đặc điểm sinh thái của sông Trường Giang

Sông Trường Giang có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau. Đặc điểm độ mặn, nhiệt độ và các yếu tố môi trường khác ảnh hưởng lớn đến sự phân bố của các loài giáp xác. Nghiên cứu cho thấy rằng các yếu tố này quyết định sự phong phú và đa dạng của các loài giáp xác trong khu vực.

1.2. Vai trò của giáp xác mười chân trong hệ sinh thái

Giáp xác mười chân đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là nguồn thực phẩm cho nhiều loài khác mà còn tham gia vào các quá trình chuyển hóa vật chất trong môi trường nước. Việc bảo tồn các loài này là cần thiết để duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

II. Thách thức trong nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về giáp xác mười chân, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu thập và phân tích dữ liệu. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và khai thác quá mức đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài. Việc nhận diện và đánh giá các yếu tố này là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm nước từ các hoạt động nông nghiệp và công nghiệp đã làm giảm chất lượng môi trường sống của giáp xác. Nghiên cứu cho thấy rằng các chất ô nhiễm có thể ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh sản của các loài giáp xác, dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng loài.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến giáp xác

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi trong nhiệt độ và độ mặn của nước, ảnh hưởng đến sự phân bố và sinh trưởng của giáp xác. Các nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều loài giáp xác có thể không thích nghi kịp thời với những thay đổi này, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng.

III. Phương pháp nghiên cứu giáp xác mười chân hiệu quả

Để nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập mẫu, phân tích dữ liệu và đánh giá tình trạng các loài là rất quan trọng. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định thành phần loài mà còn đánh giá được tình trạng bảo tồn của chúng.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu giáp xác

Việc thu thập mẫu giáp xác được thực hiện thông qua các phương pháp như lưới bắt, bẫy và phỏng vấn ngư dân. Các mẫu thu được sẽ được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần loài và các chỉ số sinh học khác.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tình trạng

Sau khi thu thập mẫu, dữ liệu sẽ được phân tích bằng các phần mềm thống kê để đánh giá sự đa dạng và phân bố của các loài. Việc này giúp xác định các loài có nguy cơ tuyệt chủng và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân ở sông Trường Giang đã chỉ ra sự phong phú của các loài trong khu vực. Nghiên cứu cũng đã xác định được các loài có giá trị bảo tồn và kinh tế cao. Những kết quả này có thể được ứng dụng trong việc phát triển bền vững ngành thủy sản tại Quảng Nam.

4.1. Thành phần loài giáp xác mười chân

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài giáp xác mười chân, trong đó có một số loài quý hiếm và có giá trị kinh tế cao. Việc bảo tồn các loài này là cần thiết để duy trì nguồn lợi thủy sản cho cộng đồng địa phương.

4.2. Đề xuất định hướng bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các đề xuất về bảo tồn và phát triển bền vững giáp xác mười chân đã được đưa ra. Các biện pháp này bao gồm việc quản lý khai thác hợp lý và bảo vệ môi trường sống của các loài giáp xác.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân ở sông Trường Giang đã mở ra nhiều cơ hội cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để theo dõi tình trạng các loài và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã được thực hiện.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi sự biến động của các loài giáp xác theo thời gian. Điều này sẽ giúp đánh giá được hiệu quả của các biện pháp bảo tồn và điều chỉnh các chiến lược bảo tồn khi cần thiết.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu giáp xác

Các nghiên cứu mới có thể áp dụng công nghệ sinh học và sinh thái học để hiểu rõ hơn về các loài giáp xác. Việc này không chỉ giúp bảo tồn mà còn phát triển các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sông Trường Giang có chiều dài 67 km, chảy dọc qua địa phận 4 huyện, thị xã và thành phố trọng điểm gồm Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ và Núi Thành thuộc tỉnh Quảng Nam. Đây là một thủy vực cửa sông đầm phá vô cùng đặc thù tại miền Trung, nối liền hai hệ thống cửa biển lớn là Cửa Đại ở phía Bắc và Cửa An Hòa ở phía Nam mà không có dòng chảy thượng nguồn độc lập. Khu vực phụ cận sông Trường Giang là nơi cư trú của 151.277 người dân thuộc 18 xã, với mật độ dân số bình quân lên tới 510 người/km2, cao gấp 1,9 lần mức bình quân cả nước và gấp 3,6 lần mật độ trung bình của tỉnh Quảng Nam. Trong cơ cấu kinh tế địa phương, lĩnh vực nông lâm thủy sản giữ vai trò huyết mạch với 69,46% tổng số hộ (tương đương 29.954 hộ gia đình) trực tiếp tham gia mưu sinh.

Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số cùng các phương thức đánh bắt mang tính hủy diệt đã khiến sản lượng khai thác thủy sản tự nhiên sụt giảm nghiêm trọng từ 21.092,34 tấn năm 2011 xuống chỉ còn khoảng 7.500 tấn vào năm 2016. Trước thực trạng cạn kiệt nguồn lợi sinh vật, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Thủy sinh vật học của tác giả Nguyễn Nguyên Hằng tập trung giải quyết vấn đề đánh giá toàn diện đa dạng thành phần loài, cấu trúc phân bố sinh thái của bộ Giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda), đồng thời làm rõ các yếu tố môi trường giới hạn. Đề tài được thực hiện qua 3 đợt điều tra thực địa trong giai đoạn 2016 - 2018 tại 12 trạm thu mẫu cố định dọc theo 67 km chiều dài tuyến sông. Công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ dẫn liệu phân loại học hoàn chỉnh đầu tiên về nhóm Giáp xác mười chân, phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế biển bền vững của tỉnh Quảng Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống phân loại học giáp xác hiện đại của De Grave và cộng sự năm 2009 kết hợp bổ sung từ Martin và Davis năm 2001. Hệ thống này chia bộ Giáp xác mười chân (Decapoda) thành hai phân bộ chính là Dendrobranchiata và Pleocyemata với 10 thứ bộ chuyên biệt, giải quyết triệt để các tranh luận phân loại truyền thống. Về địa động vật học, nghiên cứu kế thừa mô hình phân vùng khu hệ thủy sinh vật vùng biển Ấn Độ - Tây Thái Bình Dương và phân vùng Trung Hoa - Nhật Bản theo công trình của Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải năm 2007.

Đặc tính sinh thái học môi trường nước được đánh giá dựa trên thang phân chia độ mặn kinh điển của Karpevits năm 1983 với 4 dải sinh thái rõ rệt: vùng nước ngọt (độ mặn dưới 0,5‰), vùng nước lợ nhạt (từ 0,5‰ đến 4,0‰), vùng nước lợ vừa (từ 4,0‰ đến 18,0‰) và vùng nước lợ mặn (từ 18,0‰ đến 30,0‰). Khung lý thuyết này kết hợp 4 khái niệm trung tâm gồm: đa dạng sinh học tầng đáy, cấu trúc không gian quần xã, chỉ số tương đồng sinh thái Bray-Curtis và sức tải môi trường cửa sông.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 3 đợt khảo sát thực địa trải rộng trên cả hai mùa khí hậu: Đợt 1 (tháng 8/2016) và Đợt 2 (tháng 4/2017) thuộc mùa khô; Đợt 3 (tháng 10/2017) thuộc mùa mưa lũ. Nghiên cứu thiết lập mạng lưới quan trắc gồm 12 điểm thu mẫu cố định từ Đ1 đến Đ12, bao phủ toàn bộ 67 km sông Trường Giang. Phương pháp chọn mẫu phân tầng không gian kết hợp tính đại diện sinh cảnh được áp dụng chặt chẽ, bao gồm vùng cửa sông ngập mặn, bãi bồi bùn cát, ngã ba sông và các đầm nuôi trồng thủy sản.

Mẫu định tính được thu thập bằng vợt ao chữ D chuyên dụng có mắt lưới kích thước 0,3 mm, cào đáy, thuổng đào sâu 20 - 30 cm trong tầng trầm tích và thu mua trực tiếp từ ngư cụ của ngư dân như lưới bát quái, lợp đù, vó bè. Mẫu định lượng được lấy qua các ô tiêu chuẩn diện tích 1 m2 hoặc gầu đáy Petersen 0,025 m2 với 4 lần lặp lại tại mỗi vị trí. Toàn bộ vật mẫu được định hình ngay bằng cồn 90%, sau đó đưa về phòng thí nghiệm để soi nổi và định loại dưới kính hiển vi quang học độ phóng đại cao. Bên cạnh đó, tác giả thực hiện điều tra xã hội học với cỡ mẫu 30 hộ dân khai thác ven sông. Dữ liệu sinh học được phân tích định lượng bằng phần mềm chuyên ngành Primer v.6 với phép biến đổi Log(X+1), tính toán ma trận hệ số tương đồng Bray-Curtis và biểu đồ phân hạng đa chiều MDS. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan cấu trúc quần xã sinh thái, loại bỏ hiện tượng sai lệch do các loài chiếm ưu thế số lượng đột biến gây ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua 3 đợt khảo sát thực địa tại 12 trạm thu mẫu, nghiên cứu đã định loại chính xác 43 loài thuộc 17 giống và 10 họ của bộ Giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda). Cấu trúc thành phần loài cho thấy sự áp đảo của nhóm tôm với 26 loài, chiếm tỷ lệ 60,47% tổng số loài phát hiện; trong khi nhóm cua và ghẹ ghi nhận 17 loài, chiếm tỷ lệ 39,53%.

Phân bố thành phần loài có sự phân hóa sâu sắc theo nồng độ muối của môi trường nước. Tại các trạm nước ngọt và lợ nhạt từ Đ3 đến Đ9 (độ mặn dao động từ 0,2‰ đến 4,1‰), ưu thế tuyệt đối thuộc về họ Tôm riu Atyidae với 5 loài đại diện (như Caridina acuticaudata, Caridina flavilineata) và họ Tôm càng Palaemonidae. Ngược lại, ở các trạm nước lợ vừa và lợ mặn gồm Đ1, Đ2, Đ10, Đ11, Đ12 (độ mặn đo được từ 4,7‰ đến 26,2‰), thành phần loài chuyển dịch hoàn toàn sang các họ Tôm he Penaeidae (như tôm bạc Metapenaeus affinis, tôm sú Penaeus monodon) và họ Cua bơi Portunidae. Điểm thu mẫu Đ10 tại khu vực rừng ngập mặn Tam Giang - Tam Hải ghi nhận mức độ đa dạng cao nhất với 21 loài, trong khi trạm Đ6 tại cầu Bình Đào có độ phong phú thấp nhất khi chỉ bắt gặp 6 loài do nền đáy tích tụ nhiều bùn thối hữu cơ và bề mặt bị bèo tây phủ kín hơn 80%.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc quần xã và mối quan hệ sinh thái được phản ánh trực quan qua đồ thị phân nhóm không gian hai chiều MDS với hệ số Stress đạt mức 0,08 (nhỏ hơn ngưỡng tin cậy 0,1), chứng minh sự phân tách rõ rệt giữa các nhóm điểm nghiên cứu. Độ mặn đóng vai trò là yếu tố sinh thái giới hạn quyết định sự phân tầng sinh học. Trong mùa khô, nồng độ muối tại hạ lưu chạm ngưỡng cực đại 26,2‰, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài nguồn gốc biển thâm nhập; nhưng sang mùa mưa lũ, lưu lượng nước ngọt khổng lồ đổ về từ lưu vực sông Thu Bồn và sông Tam Kỳ khiến độ mặn giảm sâu từ 35% đến 60%, thu hẹp vùng phân bố của nhóm nước mặn.

So sánh về mặt địa động vật học, 67,44% số loài ghi nhận mang đặc trưng của khu hệ nhiệt đới Ấn Độ - Tây Thái Bình Dương, 23,26% là các loài phân bố rộng và 9,30% thuộc yếu tố cận nhiệt đới. So với sông Vu Gia - Thu Bồn (tương đồng 48,5%) và sông Mã (tương đồng 38,2%), sông Trường Giang thể hiện nét đặc trưng của một hệ đầm phá mở hai đầu. Tuy nhiên, kết quả phỏng vấn 30 hộ dân cho thấy có tới 85% ngư dân sử dụng lưới bát quái có kích thước mắt lưới dưới 5 mm và lấn chiếm lòng sông để nuôi tôm trái phép. Việc xả thải trực tiếp nước hồ tôm chứa nồng độ COD và BOD5 cao đã làm suy thoái nghiêm trọng nơi cư trú, khiến mật độ các loài giáp xác có giá trị thương mại suy giảm trên 60% so với giai đoạn 2011 - 2015.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa và đánh giá suy thoái nguồn lợi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên Giáp xác mười chân:

1. Phục hồi và mở rộng diện tích sinh cảnh ngập mặn: Triển khai trồng mới và khoanh nuôi tái sinh 45 ha rừng ngập mặn tại các bãi bồi thuộc xã Tam Giang, Tam Hải và Tam Quang; thực hiện các biện pháp vớt bèo tây để khơi thông 15 km dòng chảy tại huyện Thăng Bình trong lộ trình từ năm 2021 đến 2025; cơ quan chủ trì thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Núi Thành.
2. Kiểm soát ngư cụ và siết chặt quy chế khai thác: Ban hành quy định cấm hoàn toàn việc lưu thông và sử dụng lưới bát quái, đăng cọc có kích thước mắt lưới dưới 15 mm dọc 67 km sông Trường Giang; đặt mục tiêu giảm 35% cường lực đánh bắt tự nhiên ven bờ giai đoạn 2022 - 2024; đơn vị thực thi là Chi cục Thủy sản tỉnh Quảng Nam cùng lực lượng thanh tra liên ngành.
3. Giám sát môi trường và xử lý nước thải nuôi trồng thủy sản: Thiết lập hệ thống 5 trạm quan trắc tự động các chỉ tiêu COD, BOD5, N-NH4+ tại các vùng nuôi tôm tập trung thuộc thành phố Tam Kỳ và huyện Núi Thành; kiểm soát 100% cơ sở nuôi tôm đạt tiêu chuẩn xả thải theo quy chuẩn môi trường trước năm 2025; giao Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam chịu trách nhiệm vận hành.
4. Chuyển đổi sinh kế và phát triển mô hình nuôi sinh thái: Tổ chức đào tạo nghề và giải ngân 25 tỷ đồng nguồn vốn tín dụng ưu đãi nhằm hỗ trợ 1.200 hộ dân (chiếm khoảng 40% số hộ khai thác tự nhiên) chuyển đổi sang mô hình nuôi giáp xác sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm trước năm 2026; cơ quan điều phối là Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam và Ngân hàng Chính sách Xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là công trình khoa học chuyên khảo mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng người đọc:

1. Cán bộ quản lý quy hoạch và cơ quan quản lý nhà nước về thủy sản: Chuyên viên tại Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Thủy sản, Ban Quản lý Khu kinh tế mở Chu Lai có thể sử dụng dữ liệu để xây dựng bản đồ phân vùng bảo vệ nguồn lợi, cấp phép nuôi trồng và quy hoạch không gian mặt nước trên 67 km chiều dài sông.
2. Các nhà khoa học, giảng viên và chuyên gia nghiên cứu thủy sinh vật: Nguồn tư liệu chuẩn mực phục vụ công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình chuyên ngành Động vật học không xương sống, Thủy sinh vật học và Đa dạng sinh học đầm phá nhiệt đới.
3. Học viên cao học và sinh viên ngành Sinh học, Khoa học Môi trường: Tài liệu tham khảo toàn diện về phương pháp luận thu mẫu hiện trường, quy trình định loại 43 loài giáp xác mười chân và kỹ thuật ứng dụng phần mềm Primer v.6 trong phân tích cấu trúc quần xã sinh vật tầng đáy.
4. Các tổ chức phi chính phủ và các quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng xác thực để thiết kế và triển khai các dự án phục hồi rừng ngập mặn, cải thiện sinh kế cộng đồng và thích ứng biến đổi khí hậu cho hơn 150.000 dân cư vùng ven biển miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã ghi nhận được bao nhiêu loài Giáp xác mười chân tại sông Trường Giang? Luận văn đã ghi nhận và định loại chính xác 43 loài thuộc 17 giống và 10 họ của bộ Giáp xác mười chân qua 3 đợt thu thập tại 12 trạm quan trắc. Trong đó, nhóm tôm chiếm ưu thế với 26 loài (tương đương 60,47%), tiêu biểu là các họ Penaeidae và Atyidae; nhóm cua ghẹ có 17 loài (chiếm 39,53%) với các đại diện thuộc họ Portunidae và Ocypodidae.

Yếu tố môi trường nào chi phối mạnh nhất đến quy luật phân bố của tôm cua trong sông? Độ mặn của nước là yếu tố sinh thái giới hạn quyết định sự phân tầng không gian của các loài. Nồng độ muối biến thiên mạnh từ 0,2‰ ở trung lưu nước ngọt đến 26,2‰ tại vùng cửa biển hạ lưu. Sự chênh lệch này phân tách hệ động vật thành 2 nhóm rõ rệt: nhóm thích nghi nước lợ mặn (23 loài) và nhóm thích nghi nước ngọt lợ nhạt (20 loài).

Tại sao sông Trường Giang không có thượng lưu và hạ lưu theo khái niệm thủy văn thông thường? Sông Trường Giang dài 67 km là dòng sông đầm phá ven biển đặc thù, nối thông hai cửa biển Cửa Đại và Cửa An Hòa mà không có nguồn khởi sinh từ vùng đồi núi. Chế độ thủy văn chịu sự chi phối hoàn toàn bởi thủy triều từ hai phía đẩy vào, tạo ra điểm triệt tiêu vận tốc dòng chảy ở vị trí khoảng km 27 và lưu lượng nước đổi chiều liên tục theo chu kỳ triều.

Đâu là những nguyên nhân chính khiến nguồn lợi giáp xác tại đây bị suy thoái nghiêm trọng? Tình trạng suy kiệt bắt nguồn từ việc hơn 85% người dân địa phương sử dụng ngư cụ mang tính hủy diệt như lưới bát quái mắt nhỏ, làm sản lượng khai thác tự nhiên giảm mạnh từ 21.092,34 tấn năm 2011 xuống 7.500 tấn năm 2016. Bên cạnh đó, ô nhiễm do chất thải từ đầm tôm và nạn bèo tây bao phủ 80% mặt nước đã phá hủy nghiêm trọng bãi đẻ tự nhiên.

Các loài giáp xác nào có giá trị kinh tế cao nhất được phát hiện trong công trình này? Nghiên cứu đã thống kê nhiều loài thương phẩm có giá trị kinh tế vượt trội như Tôm sú (Penaeus monodon), Tôm bạc (Metapenaeus affinis), Ghẹ xanh (Portunus pelagicus) và Cua biển (Scylla paramamosain). Đây là các nguồn lợi cốt lõi, cung cấp nguồn thu nhập trực tiếp cho gần 30.000 hộ gia đình làm nghề nông ngư nghiệp tại khu vực ven sông.

Kết luận

• Xác định danh mục thành phần loài đầy đủ gồm 43 loài thuộc 17 giống và 10 họ của bộ Giáp xác mười chân tại 12 trạm thu mẫu dọc sông Trường Giang.
• Làm rõ quy luật phân bố sinh thái, khẳng định độ mặn (dao động từ 0,2‰ đến 26,2‰) cùng đặc điểm trầm tích đáy là các nhân tố sinh thái chi phối tính tương đồng của quần xã.
• Đánh giá xác thực thực trạng suy thoái nguồn lợi thủy sản tự nhiên với mức sụt giảm sản lượng trên 60% trong giai đoạn 2011 - 2016 do áp lực khai thác tận diệt và ô nhiễm môi trường.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với mục tiêu phục hồi 45 ha rừng ngập mặn và chuyển đổi sinh kế cho 1.200 hộ dân trong giai đoạn 2021 - 2026.
• Đóng góp bộ cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học tầng đáy hoàn chỉnh, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho chiến lược quy hoạch không gian biển và phát triển bền vững tỉnh Quảng Nam.

Nhằm gìn giữ nguồn tài nguyên thủy sinh quý báu này, các cơ quan ban ngành và cộng đồng dân cư cần chung tay triển khai quyết liệt các giải pháp quản lý từ nay đến năm 2025. Hãy hành động ngay hôm nay để bảo vệ dòng sông Trường Giang xanh, đa dạng sinh học và phát triển thịnh vượng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sông Trƣờng Giang với chiều dài 67 km, thuộc địa phận tỉnh Quảng Nam, ngăn cách với biển bởi cồn cát rộng lớn, phía Bắc nhập với hạ lƣu hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn rồi đổ ra biển qua cửa Đại (Hội An), phía Nam nhập với hạ lƣu sông Tam Kỳ rồi đổ ra biển qua cửa Lở và cửa An Hòa. Nguồn nƣớc của sông Trƣờng Giang đƣợc thu nhận từ hai hệ thống sông này và từ nguồn thủy triều lên xuống ở hai cửa sông. Bởi vậy, sông Trƣờng Giang không có thƣợng lƣu, hạ lƣu nên cũng không có hữu và tả ngạn. Đây là dòng sông đặc biệt và có vai trò quan trọng về kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Nam.

Các nghiên cứu liên quan đến sông Trƣờng Giang còn rất ít và tản mạn, chủ yếu tập trung vào các vấn đề tiêu thoát lũ, nạo vét, gia cố bờ… Các vấn đề về đa dạng sinh học, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ môi trƣờng, phát triển bền vững… chƣa đƣợc nghiên cứu một cách đầy đủ. Các loài Giáp xác mƣời chân (Decapoda) là nhóm sinh vật phong phú và đóng vai trò rất quan trọng trong các hệ sinh thái và trong đời sống của con ngƣời. Tại các thủy vực, Giáp xác mƣời chân tham gia vào các quá trình chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, là mắt xích quan trọng trong mạng lƣới thức ăn của thủy vực và tạo sự cân bằng cho các thủy vực. Đối với đời sống con ngƣời, Giáp xác mƣời chân là nguồn thực phẩm có giá trị dinh dƣỡng cao.

Việc điều tra, nghiên cứu, khai thác và sử dụng hợp lý nhằm mục đích bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi Giáp xác mƣời chân ở các thủy vực là vấn đề có ý nghĩa chiến lƣợc đối với ngành thủy sản. Từ những lý do nêu trên, việc thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đa dạng sinh học bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam” là việc làm cần thiết để có thể đƣa ra định hƣớng sử dụng, khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản tại sông Trƣờng Giang. Mục tiêu nghiên cứu: Xác định thành phần loài, phân bố của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nội dung nghiên cứu: - Nghiên cứu đa dạng về loài của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam; - Nghiên cứu đặc điểm phân bố của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda); - Đề xuất định hƣớng bảo tồn và phát triển bền vững động vật Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) tại khu vực nghiên cứu.

2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. Tình hình nghiên cứu về Giáp xác mƣời chân trên thế giới Bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) đƣợc xem nhƣ là nhóm quan trọng đối với ngành thủy sản, kinh tế thƣơng mại. Nghiên cứu về Giáp xác mƣời chân đã đƣợc bắt đầu từ thế kỷ thứ XVIII. Tỷ lệ các loài Giáp xác mƣời chân đƣợc định tên tăng đều với khoảng 100 loài mỗi năm kể từ cuối thế kỷ XIX.

Những công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên trong định loại các loài Giáp xác mƣời chân bao gồm các nghiên cứu của Edwards (1834-1837) và De Haan (1833-1850); Dana (1852); Stimpson (1860, 1871); Milne-Edwards (1872, 1880); Glassell, Rathbun và Schmitt trong thập kỷ 1930; Glassell (1935 - 1938); Rathbun (1925, 1930, 1933, 1937); Schmitt (1935) đã nối tiếp và hoàn thiện các nghiên cứu trƣớc đó.905 loài Giáp xác mƣời chân đã đƣợc định tên trên thế giới [66]. Trong bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda), riêng nhóm cua (Brachyura) đƣợc nghiên cứu độc lập vì đây là nhóm có nhiều loài kích thƣớc lớn. Chúng cũng đƣợc xem là nhóm phổ biến nhất và có giá trị thƣơng mại cao. Những công trình có hệ thống đầu tiên về nhóm cua có thể kể đến các nghiên cứu của De Haan (1833 - 1850), Edwards (1834 - 1837), Dana (1852), Stimpson (1871), Milne-Edwards (1872) và Rathbun.

Riêng Rathbun (1906) là tác giả đã đóng góp rất lớn trong phân loại và sắp xếp hệ thống nhóm cua.452 loài trong nhóm cua (Brachyura) đã đƣợc định tên trên toàn thế giới và 4.453 loài thuộc nhóm tôm (các nhóm phân loại còn lại của bộ Decapoda trừ thứ bộ Brachyura), thì tổng số loài thuộc nhóm tôm cao hơn số loài thuộc nhóm cua đã đƣợc định tên. Đến năm 2014, trên thế giới đã ghi nhận 14.756 loài Giáp xác mƣời chân thuộc 2. Trong đó, nhóm cua (Brachyura) có 6. Đối với môi trƣờng nƣớc ngọt, nghiên cứu của Martin và Davis (2001) đã thống kê hơn 1.

Đây là những loài sống hoàn toàn ở nƣớc ngọt hoặc một phần trên cạn. Những loài cua nƣớc ngọt thuộc 8 họ Pseudothelphusidae và Trichodactylidae (Mê-xi-cô, Trung và Nam Mỹ), Potamonautidae (Châu Phi và 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quần đảo Ma-đa-gát-ca), Deckeniidae và Platythelphusidae (Đông Phi), Potamidae (Bắc Phi, miền nam Châu Âu, Châu Á), Gecarcinucidae (quần đảo Sy-che-ly thuộc Châu Á) và Parathelphusidae (Châu Á, Châu Úc) [65]. Nghiên cứu của Yeo và cộng sự (2008) cũng đã thống kê đƣợc 1.476 loài cua nƣớc ngọt, thuộc 14 họ trên thế giới (trừ khu vực Nam Cực).306 loài sống trong môi trƣờng nƣớc ngọt thuộc 8 họ là Pseudothelphusidae, Trichodactylidae, Potamonautidae, Deckeniidae, Platythelphusidae, Potamidae, Gecarcinucidae và Parathelphusidae [84]. Nghiên cứu của De Grave và cộng sự (2008) đã thống kê có 655 loài tôm nƣớc ngọt.

Trong số các họ tôm nƣớc ngọt, hai họ Tôm riu (Atyidae) có số loài nhiều nhất với 359 loài. Họ Tôm càng (Palaemonidae) có các giống phổ biến nhƣ Macrobrachium, Palaemon, Exopalaemon, Palaemonetes [53]. Đối với môi trƣờng nƣớc lợ, mặn, nghiên cứu của De Grave và cộng sự (2008) đã thống kê có khoảng 1.800 loài tôm thuộc thứ bộ Caridea thuộc 31 họ [53]. Nghiên cứu của Dorji (2014) ƣớc tính trên thế giới có khoảng và 5.500 loài cua (Brachyura) với 7.200 loài thuộc nhóm tôm (các nhóm phân loại còn lại của bộ Decapoda trừ thứ bộ Brachyura) [56].

Một số nghiên cứu về bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) tại một số vùng trên thế giới có thể kể đến nghiên cứu của Abele và Kim (1986) đã xác định tại vùng biển Flo-ri-da có 724 loài. Trong đó, nhóm tôm ghi nhận 377 loài thuộc 39 họ; nhóm cua (Brachyura) ghi nhận 347 loài thuộc 24 họ [38]. Nghiên cứu của Chan (2010) về nhóm tôm bò (Macrura Reptantia) đã thống kê đƣợc 248 loài (với 4 phân loài) thuộc 55 giống, 6 họ thuộc các nhóm Astacidea, Glypheidea, Achelata và Polychelida [47]. Nghiên cứu của Boschi (2000) đã thống kê ở khu vực biển ven bờ Châu Mỹ có 1.086 loài, thuộc 311 giống, 40 họ.

Kết quả nghiên cứu về phân bố số lƣợng loài của nhóm cua (Brachyura) tại khu vực nghiên cứu cho thấy tính đa dạng cao hơn trong vùng nhiệt đới và giảm dần về phía vùng vĩ độ cao [42]. Nghiên cứu về hệ thống phân loại, đối với bậc phân loại cao hơn của Decapoda, hiện tại vẫn tồn tại hai quan điểm. Thứ nhất là quan điểm cho rằng Crustacea ở bậc taxon lớp (Class) nhƣ các nghiên cứu của Taylor (1982), Jose và 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cộng sự (2013) [61, 76]. Thứ hai là quan điểm về hệ thống học đã xếp Crustacea ở taxon phân ngành (Sub Phylum Crustacea) của ngành Chân khớp (Arthropoda) nhƣ các nghiên cứu của Thorp and Covich (1991), Martin và Davis (2001), Anyong và cộng sự (2011) [39, 65, 78].

Theo đánh giá của các nghiên cứu thì xu thế hiện nay là đƣa Crustacea ở mức phân ngành (Sub Phylum Crustacea) có xu hƣớng đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu về phân loại học và hệ thống học nhiều hơn. Đối với hệ thống phân loại học dƣới bộ Decapoda, theo hệ thống phân loại trƣớc đây, Boas (1880) đã chia bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) thành hai phân bộ (Suborder) Natantia (tôm) và Reptantia (cua). Hệ thống này đƣợc hầu hết các tác giả thừa nhận sau đó, chỉ thay đổi ít nhiều về các thành phần của nhóm Natantia. Năm 1963, Burkenroad chia lại bộ Giáp xác mƣời chân thành 2 phân bộ mới: Dendrobranchiata (= Penaeidea) và Pleocyemata là nhóm bao gồm các loài còn lại bộ Decapoda.

Pleocyemata đƣợc phân thành 2 thứ bộ (Infraorder) Natantia và Reptantia. Dựa trên các hệ thống cũ, Burkenroad (1981) phân chia lại bộ Giáp xác mƣời chân thành 4 phân bộ: Dendrobranchiata (= Penaeidea), Stenopodidea, Caridea và Reptantia. Cách phân chia khác là chia bộ Decapoda thành 3 phân bộ: Dendrobranchiata (= Penaeidea), Natantia (bao gồm các nhóm tôm khác ngoài Penaeidea) và Reptantia (Cua) [27]. Đến năm 2001, nghiên cứu của Martin và Davis đã đƣa ra cập nhật về phân loại học nhóm giáp xác dựa trên những phân loại học, hệ thống học trƣớc đó của các tác giả khác, đồng thời nghiên cứu xét đến vấn đề phân loại học dựa trên sinh học phân tử đã cho rằng bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) đƣợc chia thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata.

Nhƣ vậy, quan điểm của Martin và Davis (2001) trùng với quan điểm của Burkenroad (1963). Tuy nhiên, điểm khác là Pleocyemata đƣợc phân thành 7 thứ bộ (Infraorder) là Stenopodidea, Caridea, Astacidea, Thalassinidea, Palinura, Anomura, Brachyura [65]. Đến năm 2009, nghiên cứu của De Grave và cộng sự đã đƣa ra cập nhật về phân loại bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda), ƣớc tính bao gồm 14.756 loài còn sống và 2. Nghiên cứu này cũng căn cứ trên nghiên cứu của 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Martin và Davis (2001) nhƣng có bổ sung các loài mới đƣợc phát hiện và loài hóa thạch cũng nhƣ chi tiết hơn về phân loại.

Cụ thể, nghiên cứu này vẫn tuân thủ chia bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata. Trong đó, phân bộ Pleocyemata có 10 thứ bộ (Infraorder) là Stenopodidea, Caridea, Astacidea, Glypheidea (một số loài hóa là hóa thạch), Axiidea, Gebiidea, Achelata, Polychelida (một số loài hóa là hóa thạch), Anomura, Brachyura [54]. Nhƣ vậy có thể thấy, các nghiên cứu về phân loại học, hệ thống học của bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) vẫn chƣa thống nhất giữa các quan điểm khác nhau và vẫn tồn tại phƣơng pháp phân loại khác nhau. Nghiên cứu về địa động vật học, đặc tính phân bố thƣờng đƣợc áp dụng cho một khu vực cụ thể, có thể nhỏ nhƣ một con suối hoặc một khu vực rộng lớn hơn rất nhiều nhƣ vùng, vùng biển, châu lục và thƣờng đƣợc nghiên cứu đồng thời với đa dạng loài hay phân loại học.

Ví dụ, nghiên cứu của Sokolov (2006) tại khu vực biển Euro - Asiatic đã xác định tổng số 101 loài Giáp xác mƣời chân. Khu hệ Giáp xác mƣời chân tại đây bao gồm các loài cận nhiệt đới, ôn đới phía Bắc, hàn đới phía Bắc và các loài Bắc Cực. Tỷ lệ các loài Bắc cực trong khu hệ động vật Giáp xác mƣời chân tăng từ biển Na Uy đến biển Đông-Siberia.