Nghiên cứu tính đa dạng loài bướm ngày rhopalocera tại xã phình giàng huyện điện biên đông tỉnh điện biên và đề xuất giải pháp quản lý

Nghiên cứu đa dạng loài bướm ngày (Rhopalocera) tại xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên là một… 64 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2020.

• Tác giả: Thào A Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thị Hằng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Loài Bướm Ngày Tại Phình Giàng, Điện Biên: Giải Pháp Quản Lý Hiệu Quả
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặc điểm chung của bộ Cánh vảy (Lepidoptera)
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về Bướm ngày trên thế giới
• 1.2.1. Nghiên cứu về đa dạng
• 1.2.2. Nghiên cứu về sinh học và sinh thái
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu về bướm ngày trong nước
• 1.3.1. Nghiên cứu về đa dạng
• 1.3.2. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình, địa mạo
• 2.1.3. Tài nguyên đất
• 2.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội
• 2.2.1. Đất nông nghiệp
• 2.2.2. Sản xuất Lâm nghiệp
• 2.2.3. Tình hình dân số dân tộc và lao động
• 2.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2.1. Mục tiêu chung
• 3.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập và kế thừa tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp điều tra thực địa
• 3.4.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.4.4. Cách xử lý mẫu và bảo quản mẫu
• 3.4.5. Phương pháp phân loại mẫu
• 3.5. Đánh giá hiện trạng công tác bảo tồn của khu vực nghiên cứu
• 3.5.1. Xác định các loài nguy cấp, quý hiếm
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thành phần các loài bướm ngày có trong khu vực nghiên cứu
• 4.2. Danh lục các loài bướm ngày có trong khu vực nghiên cứu
• 4.3. Độ bắt gặp của các loài bướm ngày trong khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đánh giá sự đa dạng của các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Đa dạng loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. Đa dạng bướm ngày theo điểm điều tra tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.3. Đa dạng bướm ngày theo sinh cảnh tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.4. Đa dạng về hình thái
• 4.4.5. Đa dạng về tập tính
• 4.4.6. Đa dạng về vai trò đối với hệ sinh thái
• 4.5. Dẫn liệu đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài bướm ngày có giá trị và có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái
• 4.5.1. Bướm phượng cánh chim chấm rời Troides helena
• 4.5.2. Bướm phượng lớn - Papilio memnon
• 4.5.3. Bướm phượng Pari - Papilio paris
• 4.5.4. Bướm phượng 4 mảnh trắng - Papilio nephelus
• 4.5.5. Bướm phượng Papilio polytes
• 4.5.6. Bướm đốm Euploea muiciber
• 4.5.7. Bướm giáp Neptis hylas
• 4.6. Đề xuất các biện pháp quản lý, bảo tồn các loài bướm ngày trong khu vực nghiên cứu
• 4.6.1. Một số nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm thành phần loài côn trùng bướm ngày khu vực nghiên cứu
• 4.6.2. Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn các loài bướm ngày trong khu vực nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng loài bướm ngày tại Phình Giàng

Nghiên cứu đa dạng loài bướm ngày (Rhopalocera) tại xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên là một trong những nỗ lực quan trọng nhằm bảo tồn và quản lý tài nguyên sinh học. Khu vực này nổi bật với sự phong phú về hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Tuy nhiên, sự tác động của con người và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài bướm. Việc nghiên cứu và đánh giá tình trạng đa dạng loài bướm ngày không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp cơ sở cho các giải pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái và môi trường tại Phình Giàng

Phình Giàng có địa hình đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài bướm. Các yếu tố như khí hậu, độ cao và loại hình thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành quần thể bướm tại đây.

1.2. Vai trò của bướm ngày trong hệ sinh thái

Bướm ngày không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho nhiều loại cây trồng. Chúng là chỉ thị sinh học cho chất lượng môi trường, giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng loài bướm ngày

Sự suy giảm đa dạng loài bướm ngày tại Phình Giàng đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Các hoạt động như khai thác rừng, phát triển du lịch và biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của chúng. Việc nhận diện và phân tích các thách thức này là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của con người đến môi trường sống

Các hoạt động khai thác tài nguyên rừng và phát triển kinh tế đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, dẫn đến mất môi trường sống của nhiều loài bướm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng mà còn đến sự đa dạng loài.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến bướm ngày

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu, ảnh hưởng đến chu kỳ sống và phân bố của các loài bướm. Nhiều loài bướm có thể không thích ứng kịp thời với những thay đổi này, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng loài bướm ngày

Để đánh giá đa dạng loài bướm ngày tại Phình Giàng, các phương pháp nghiên cứu khoa học đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu, phân tích số liệu và đánh giá hiện trạng là những bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu. Các phương pháp này giúp xác định thành phần loài và mức độ phong phú của chúng.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu bướm

Mẫu bướm được thu thập thông qua các phương pháp như bẫy ánh sáng và quan sát trực tiếp. Việc này giúp đảm bảo tính đại diện cho quần thể bướm trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá hiện trạng

Số liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá mức độ đa dạng và phong phú của các loài bướm. Các chỉ số như chỉ số Shannon-Wiener sẽ được sử dụng để đo lường sự đa dạng loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu vực Phình Giàng có sự đa dạng cao về loài bướm ngày. Đã xác định được 28 loài thuộc 6 họ khác nhau. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn hỗ trợ cho các hoạt động phát triển bền vững tại địa phương.

4.1. Danh sách các loài bướm ngày tại Phình Giàng

Danh sách các loài bướm ngày được ghi nhận bao gồm nhiều loài quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao. Việc công bố danh sách này sẽ giúp nâng cao nhận thức về sự đa dạng sinh học tại khu vực.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quản lý môi trường

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên rừng hiệu quả hơn. Điều này không chỉ bảo vệ các loài bướm mà còn bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng loài bướm ngày tại Phình Giàng đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và quản lý tài nguyên sinh học. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài bướm trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì các loài bướm mà còn bảo vệ các hệ sinh thái khác. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của địa phương.

5.2. Đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn và phát triển bền vững. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ bảo tồn cần được thực hiện để khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao với khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới, sở hữu 3 vùng sinh thái toàn cầu do WWF công nhận, 5 vùng chim đặc hữu theo Birdlife và 6 trung tâm đa dạng thực vật theo IUCN. Hệ thống sinh vật phong phú gồm 11.458 loài động vật, hơn 21.000 loài thực vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật. Trong lớp côn trùng (Insecta), bộ Cánh vảy (Lepidoptera) và phân bộ bướm ngày (Rhopalocera) giữ vai trò sinh thái quan trọng: tham gia thụ phấn cho hoa, làm tăng năng suất cây trồng, hình thành các mắt xích dinh dưỡng và tạo cảnh quan thiên nhiên. Đặc biệt, bướm ngày có khả năng thích ứng nhạy cảm với sự biến đổi môi trường, thường được sử dụng làm sinh vật chỉ thị để đánh giá chất lượng rừng và hiệu quả bảo tồn.

Xã Phình Giàng là xã vùng cao thuộc huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên, có địa hình chia cắt phức tạp tạo nên nhiều dạng sinh cảnh rừng đặc trưng. Tuy nhiên, các hoạt động kinh tế - xã hội như canh tác nông nghiệp, du lịch, tham quan và quy hoạch sản xuất đang tác động tiêu cực đến môi trường sống tự nhiên, dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể và thành phần loài bướm, trong đó có các loài quý hiếm như Troides aeacus và Troides helena. Trước thời điểm thực hiện đề tài, khu vực này chưa có công trình khoa học nào điều tra và đánh giá một cách hệ thống về đa dạng sinh học bướm ngày. Do đó, khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tính đa dạng loài bướm ngày (Rhopalocera) tại xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên và đề xuất giải pháp quản lý" được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý tài nguyên côn trùng tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

1. Xác định thành phần loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng loài.
2. Xác định một số đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của các loài chủ yếu tại khu vực nghiên cứu để phục vụ công tác quản lý.
3. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn các loài bướm ngày phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm:

1. Xác định thành phần các loài bướm ngày tại xã Phình Giàng.
2. Đánh giá tính đa dạng của các loài theo sinh cảnh, độ cao, hình thái, tập tính thức ăn, nơi cư trú và sinh sản.
3. Cung cấp dẫn liệu sinh học, sinh thái học của một số loài có giá trị.
4. Đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn cụ thể.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Giai đoạn trưởng thành (pha trưởng thành) của các loài bướm ngày (Rhopalocera).
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên (tọa độ địa lý từ 21°03’ đến 21°44’ vĩ độ Bắc, 103°06’ đến 103°44’ kinh độ Đông; độ cao biến thiên từ 600 m đến 1.600 m so với mực nước biển; tổng diện tích tự nhiên 10.434,90 ha).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa được tổ chức thành 3 đợt trong năm 2020: Đợt 1 (10/02/2020 – 18/02/2020), Đợt 2 (02/03/2020 – 10/03/2020), Đợt 3 (03/04/2020 – 12/04/2020).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng các tài liệu chuyên ngành và cơ sở phân loại học chuẩn mực:

• Khung phân loại và tài liệu giám định: Tài liệu Bướm Hải Nam của Hiệp hội Bảo vệ Động vật Hoang dã Trung Quốc; giáo trình Côn trùng rừng (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã, 1997); các công trình nghiên cứu hệ thống bướm ngày Việt Nam của Monastyrskii và Devyatkin (2001, 2003b).
• Tiêu chuẩn đánh giá tình trạng bảo tồn: Sách đỏ Việt Nam (phần Động vật năm 2000, 2007); Danh lục Đỏ của IUCN (2012); Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thu thập và kế thừa tài liệu: Kế thừa số liệu điều tra thổ nhưỡng, điều kiện tự nhiên, tài liệu kinh tế - xã hội từ UBND xã Phình Giàng, bản đồ hiện trạng rừng và các báo cáo quản lý tài nguyên lâm nghiệp tại địa phương.
• Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến và điểm: Thiết lập 3 tuyến khảo sát với tổng chiều dài 6,8 km, bố trí 15 điểm điều tra bao quát 5 dạng sinh cảnh đại diện:
  • Tuyến 1: Từ bản Phì Xua đến bản Phá Khẩu (dài 3,3 km, bố trí 6 điểm điều tra; sinh cảnh rừng tự nhiên núi đá, rừng thứ sinh, rừng tre nứa).
  • Tuyến 2: Từ bản Phá Khẩu đi qua trung tâm xã (dài 1,2 km, bố trí 4 điểm điều tra; sinh cảnh rừng thứ sinh, cây công nghiệp, nương rẫy).
  • Tuyến 3: Từ trung tâm xã đến ngã tư Suối Lư (dài 2,3 km, bố trí 5 điểm điều tra; sinh cảnh rừng tự nhiên núi đá, cây công nghiệp, nương rẫy).
• Phương pháp thu bắt, xử lý và làm tiêu bản mẫu:
  • Thu bắt bằng vợt lưới vải màn cán gỗ dài 1,5 m, đường kính miệng vợt 30 cm tại các điểm cây bụi, vũng ẩm ven suối, nương rẫy có hoa.
  • Xử lý làm chết mẫu bằng cách ép ngực hoặc tiêm cồn/phoocmol nồng độ 5% vào phần bụng, ngực đối với mẫu sống dai.
  • Bảo quản mẫu tạm thời ngoài thực địa bằng bao giấy tam giác, chứa trong hộp gỗ đựng mẫu có băng phiến (kích thước 35 × 35 × 8 cm).
  • Định hình tiêu bản khô trên bàn banh cánh/miếng xốp kích thước 30 × 30 cm bằng kim côn trùng và băng giấy bóng mờ cố định cánh; phơi khô gián tiếp hoặc sấy ở nhiệt độ 50°C.
  • Giám định mẫu tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Bảo vệ Thực vật rừng – Trường Đại học Lâm nghiệp.
• Phương pháp phân tích số liệu: Tính toán độ bắt gặp ($P%$) theo công thức: $$P = \frac{n}{N} \times 100$$ (Trong đó: $n$ là số điểm điều tra bắt gặp loài; $N$ là tổng số 15 điểm điều tra). Phân nhóm mức độ bắt gặp:
  • Loài ngẫu nhiên gặp: $P% \le 25%$ (ký hiệu: x).
  • Loài ít gặp: $25% < P% \le 50%$ (ký hiệu: xx).
  • Loài thường gặp: $P% > 50%$ (ký hiệu: xxx).

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương I tổng hợp đặc điểm hình thái và sinh thái học của bộ Cánh vảy (Lepidoptera) với khoảng 180.000 loài đã được ghi nhận trên thế giới (trong đó có khoảng 17.500 loài bướm ngày, chiếm tỷ lệ nhỏ so với 95% bướm đêm/ngài). Tác giả phân tích sự khác biệt giữa bướm ngày và ngài dựa trên cấu tạo râu đầu (có ổ chân râu hay không), mật độ lông cơ thể và cơ chế móc nối cánh trước - cánh sau.

Về tình hình nghiên cứu quốc tế, chương này điểm qua các công trình phân loại và sinh thái bướm tại Trung Quốc (Chou, 1998), Lào (Osada et al.), Thái Lan (Pinratara, 1982, 1996), Philippines (Finn và Colin, 2003) và các nghiên cứu về vai trò chỉ thị của bướm theo độ cao, sinh cảnh và mức độ tác động của con người (Blair & Launer, 1997; New & Collins, 1991).

Về nghiên cứu trong nước, tác giả thống kê lịch sử thu thập mẫu bướm từ giai đoạn 1864–1868 tại miền Nam, các công trình của Viện Bảo vệ Thực vật (1976), danh lục 994 loài bướm Việt Nam của Monastyrskii và Devyatkin (2003b), cùng các nghiên cứu đa dạng và biến động quần thể bướm tại các Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên như Ba Bể, Hang Kia - Pà Cò, Cát Bà, Tam Đảo, Cúc Phương, Phong Nha - Kẻ Bàng, Bù Gia Mập (Đặng Thị Đáp, Hoàng Vũ Trụ, Vũ Văn Liên, Tạ Huy Thịnh, Vũ Quang Côn).

Chương II: Đặc điểm khu vực nghiên cứu

Chương II trình bày các điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông. Về địa hình, khu vực có độ cao trung bình 600–1.600 m, bị chia cắt mạnh bởi hai dãy núi Pú Hồng và Phì Sua, thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa Tây Bắc: nhiệt độ trung bình năm 22°C (tối thấp trung bình 17,8°C, tối cao trung bình 29°C), độ ẩm trung bình 84%, lượng bốc hơi trung bình 850 mm/năm. Lượng mưa trung bình năm đạt 559 mm, tập trung 80% vào các tháng 6, 7, 8; mùa đông hanh khô và có hiện tượng sương mù, sương muối. Hệ thống thủy văn có sông Mã chảy qua cùng các suối chính như Huổi Có, Nà Nén, Huổi Xa.

Về tài nguyên đất, xã có tổng diện tích tự nhiên 10.434,90 ha với 4 loại đất chính thuộc 2 nhóm:

STT	Nhóm, loại đất	Ký hiệu	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
A	Nhóm đất đỏ vàng		6.343,81	60,79
1	Đất vàng nhạt trên đá cát	Fq	2.056,85	19,71
2	Đất đỏ vàng trên đá sét	Fs	4.286,96	41,08
B	Nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi		3.990,45	38,24
1	Đất mùn đỏ vàng trên đá sét	Hs	543,10	5,20
2	Đất mùn vàng nhạt trên đá cát	Hq	3.447,35	33,04
C	Đất núi đá không có rừng cây		67,50	0,65
D	Đất sông suối		33,14	0,32
	Tổng diện tích tự nhiên		10.434,90	100,00

Về kinh tế - xã hội, đất sản xuất nông nghiệp chiếm 8.886,33 ha (85,45% diện tích tự nhiên), trong đó chủ yếu là đất nương rẫy trồng cây hàng năm khác (5.508,40 ha) và đất trồng lúa nương (1.795,04 ha). Đất lâm nghiệp đạt 1.429,18 ha (rừng phòng hộ 1.106,82 ha chiếm 77,44%; rừng sản xuất 322,37 ha chiếm 22,56%). Toàn xã có 700 hộ dân phân bố tại 12 bản và điểm dân cư, mật độ dân số thấp (dao động từ 31–83 người/km²).

Chương III: Đối tượng, mục tiêu, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Chương này cụ thể hóa đối tượng nghiên cứu là bướm ngày trưởng thành; xác định các mục tiêu và 4 nội dung nghiên cứu chính. Tác giả mô tả chi tiết phương pháp lập 3 tuyến khảo sát, xác định 15 điểm điều tra thực địa dựa trên sự thay đổi trạng thái rừng và địa hình, phương pháp vợt bướm khi đang hút mật hoặc bay lượn, kỹ thuật tiêm phoocmol 5% làm chết mẫu, cách gấp bao giấy bảo quản mẫu thực địa, kỹ thuật căng tiêu bản khô trên miếng xốp và quy trình phân tích định lượng độ bắt gặp theo điểm điều tra.

Chương IV: Kết quả nghiên cứu

Chương IV trình bày các kết quả điều tra thực nghiệm:

• Thành phần loài: Xác định được 28 loài bướm ngày thuộc 19 giống và 6 họ. Ba họ có số lượng loài cao nhất là họ Bướm giáp (Nymphalidae - 7 loài, 6 giống), họ Bướm phượng (Papilionidae - 7 loài, 3 giống) và họ Bướm phấn (Pieridae - 7 loài, 5 giống), mỗi họ chiếm 25,00% tổng số loài. Tiếp theo là họ Bướm đốm (Danaidae - 4 loài, 2 giống, chiếm 14,29%), họ Bướm mắt rắn (Satyridae - 2 loài, 2 giống, chiếm 7,14%) và họ Bướm ngao (Riodinidae - 1 loài, 1 giống, chiếm 3,57%).

STT	Họ bướm ngày	Số loài	Tỷ lệ (%)	Số giống	Tỷ lệ (%)
1	Bướm phượng (Papilionidae)	7	25,00	3	15,79
2	Bướm phấn (Pieridae)	7	25,00	5	26,32
3	Bướm mắt rắn (Satyridae)	2	7,14	2	10,53
4	Bướm giáp (Nymphalidae)	7	25,00	6	31,58
5	Bướm đốm (Danaidae)	4	14,29	2	10,53
6	Bướm ngao (Riodinidae)	1	3,57	1	5,25
	Tổng cộng	28	100,00	19	100,00

• Độ bắt gặp:
  • Loài thường gặp ($P% > 50%$): 3 loài (chiếm 10,71%), gồm Euploea mulciber (73,33%), Neptis hylas (53,33%) và Papilio polytes (53,33%).
  • Loài ít gặp ($25% < P% \le 50%$): 7 loài (chiếm 25,00%), gồm Euploea sylvester, Euploea sp., Troides helena, Eurema blanda, Pieris brassicae, Melanitis phedima, Mycalesis intermedia.
  • Loài ngẫu nhiên gặp ($P% \le 25%$): 18 loài (chiếm 64,29%), gồm các loài như Parantica aglea, Euthalia phemius, Hypolimnas bolina, Papilio memnon, Papilio paris, Graphium sarpedon, Appias albina, Zemeros flegyas...
• Phân bố theo điểm điều tra và sinh cảnh: Điểm điều tra số 7 (16 loài - 57,14%), điểm 9 và 12 (mỗi điểm 12 loài - 42,86%), điểm 8 và 11 (mỗi điểm 10 loài - 35,71%) có số loài ghi nhận cao nhất; các điểm số 2, 4, 10 và 13 có số loài thấp nhất (dao động 1–3 loài). Về sinh cảnh:

STT	Dạng sinh cảnh	Số loài bắt gặp	Tỷ lệ (%)
1	Rừng thứ sinh	13	46,43
2	Sinh cảnh làng xóm ven suối, ao hồ	9	32,14
3	Rừng tre nứa	7	25,00
4	Cây trồng nông nghiệp, nương rẫy	6	21,43
5	Rừng tự nhiên trên núi đá	3	10,71

• Đặc điểm hình thái, tập tính và sinh thái: Mô tả cấu tạo 3 phần cơ thể (đầu, ngực, bụng, cấu tạo cánh vảy khúc xạ ánh sáng, râu hình chùy, vòi hút), phân tích tập tính kiếm ăn (sâu non ăn lá cây/vỏ cây/rễ cây; bướm trưởng thành hút mật hoa và chất khoáng ven suối), tập tính bay (họ Papilionidae và Nymphalidae bay nhanh, đơn độc; họ Pieridae bay theo đàn ở tầm thấp; họ Satyridae bay chuyền thấp sát mặt đất trong rừng).
• Dẫn liệu loài quý hiếm và có giá trị thẩm mỹ:
  • Ghi nhận 01 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) ở mức độ Sẽ nguy cấp (VU) và thuộc nhóm IIB Nghị định 06/2019/NĐ-CP: Bướm phượng cánh chim chấm rời (Troides helena), sải cánh lớn 140–170 mm.
  • Cung cấp dẫn liệu hình thái, sinh thái của các loài có giá trị du lịch, thẩm mỹ cao: Bướm phượng lớn (Papilio memnon, sải cánh 120–150 mm), Bướm phượng Pari (Papilio paris, sải cánh 100–140 mm), Bướm phượng 4 mảnh trắng (Papilio nephelus, thân dài 23 mm, sải cánh 110–120 mm).
• Nguyên nhân suy giảm và giải pháp: Nêu rõ tác động từ mở rộng đất nông nghiệp, phát dọn nương rẫy, sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật và hoạt động thu bắt; đề xuất các nhóm giải pháp quản lý rừng, bảo vệ sinh cảnh và bảo tồn cây thức ăn của sâu non.

Chương V: Kết luận và kiến nghị

Chương V tổng hợp toàn bộ kết quả chính về thành phần loài (28 loài, 19 giống, 6 họ), phân bố sinh thái và hiện trạng bảo tồn loài Troides helena. Đồng thời, tác giả đưa ra các kiến nghị về việc duy trì tuần tra bảo vệ rừng, tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng và tiếp tục mở rộng nghiên cứu thực địa theo mùa.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận ghi nhận các kết quả định lượng cụ thể:

• Xác định được danh lục 28 loài bướm ngày thuộc 19 giống, phân bố trong 6 họ tại xã Phình Giàng.
• Cơ cấu thành phần loài tập trung chủ yếu ở 3 họ ưu thế: Papilionidae (25,00%), Pieridae (25,00%) và Nymphalidae (25,00%); họ Nymphalidae có độ đa dạng về giống cao nhất (6 giống, chiếm 31,58%).
• Xác định tỷ lệ bắt gặp: 3 loài thường gặp (10,71%), 7 loài ít gặp (25,00%) và 18 loài ngẫu nhiên gặp (64,29%).
• Xác định phân bố sinh cảnh: Sinh cảnh rừng thứ sinh có độ phong phú loài cao nhất (13 loài, 46,43%), tiếp theo là làng xóm ven suối, ao hồ (9 loài, 32,14%), rừng tre nứa (7 loài, 25,00%), đất nông nghiệp/nương rẫy (6 loài, 21,43%) và thấp nhất là rừng tự nhiên núi đá (3 loài, 10,71%).
• Ghi nhận 01 loài quý hiếm có giá trị bảo tồn cấp quốc gia: Troides helena (Sách đỏ Việt Nam 2007 - bậc VU; Nhóm IIB Nghị định 06/2019/NĐ-CP).

Các giải pháp và kiến nghị quản lý do tác giả đề xuất:

• Tăng cường công tác quản lý, bảo vệ các dải rừng thứ sinh và sinh cảnh ven sông suối – nơi tập trung nguồn thức ăn và độ ẩm thích hợp cho bướm ngày.
• Quản lý chặt chẽ việc canh tác nương rẫy và lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trên đất nông nghiệp nhằm hạn chế phá hủy môi trường sống và tiêu diệt sâu non của các loài bướm.
• Bảo vệ các loài thực vật là cây thức ăn chính của sâu non và cây hút mật của bướm trưởng thành (như các loài thuộc chi Mộc hương Aristolochia, cây Bông ổi, Bướm bạc, Ba gạc Euodia, cây họ Cam Rutaceae).
• Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân địa phương về giá trị sinh thái của bướm ngày, nghiêm cấm các hoạt động thu bắt bướm quý hiếm mang tính thương mại.

Đóng góp của đề tài:

• Đây là công trình đầu tiên điều tra, đánh giá một cách có hệ thống về thành phần loài, phân bố sinh cảnh và đặc điểm sinh học của khu hệ bướm ngày tại xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông.
• Bổ sung dữ liệu khoa học thực địa về côn trùng học cho tỉnh Điện Biên, làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác quy hoạch, giám sát đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên rừng tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện:

• Hạn chế về đối tượng: Nghiên cứu chỉ tập trung khảo sát pha trưởng thành của các loài bướm ngày, chưa điều tra chuyên sâu và đầy đủ về pha sâu non, nhộng và trứng của toàn bộ các loài trong khu hệ.
• Hạn chế về thời gian khảo sát: Các đợt điều tra thực địa chỉ diễn ra trong 3 đợt vào mùa xuân năm 2020 (từ tháng 2 đến tháng 4), chưa phản ánh được đầy đủ biến động số lượng quần thể bướm qua các mùa khác trong năm (đặc biệt là mùa hè và mùa thu - các thời điểm thường có sự biến động lớn về quần thể côn trùng).
• Hạn chế về không gian: Phạm vi nghiên cứu mới chỉ thực hiện trên 3 tuyến điều tra thuộc địa bàn xã Phình Giàng, chưa mở rộng so sánh với các xã lân cận có điều kiện lập địa tương đồng trong huyện Điện Biên Đông.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng thời gian điều tra thực địa theo chu kỳ cả 4 mùa trong năm để theo dõi diễn thế mùa và biến động mật độ cá thể.
• Nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học cá thể, vòng đời, phổ cây thức ăn của sâu non và tập tính sinh sản của loài quý hiếm Troides helena nhằm phục vụ công tác bảo tồn chuyển chỗ hoặc nhân nuôi bán tự nhiên.
• Mở rộng phạm vi điều tra sang các vùng rừng lân cận trên địa bàn huyện Điện Biên Đông để xây dựng bản đồ phân bố bướm ngày hoàn chỉnh.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng và lĩnh vực sau:

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên và cán bộ nghiên cứu thuộc các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học, Bảo vệ thực vật, Quản lý môi trường.
• Phần nội dung đáng tham khảo:
  • Quy trình thiết lập tuyến khảo sát thực địa kết hợp điều tra điểm và phương pháp thu bắt, xử lý, làm tiêu bản khô côn trùng cánh vảy (Chương III).
  • Phương pháp phân loại, thống kê định lượng độ bắt gặp ($P%$) và phân tích phân bố loài theo dạng sinh cảnh (Chương III và IV).
  • Dữ liệu danh lục 28 loài bướm ngày và bản mô tả đặc điểm nhận dạng, kích thước sải cánh, tập tính sinh thái của các loài bướm phượng quý hiếm, có giá trị thẩm mỹ cao (Chương IV).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã ghi nhận được bao nhiêu loài bướm ngày tại xã Phình Giàng và họ nào chiếm ưu thế?
Nghiên cứu đã ghi nhận được 28 loài bướm ngày thuộc 19 giống và 6 họ. Trong đó, 3 họ chiếm ưu thế nhất về số lượng loài là họ Bướm giáp (Nymphalidae), họ Bướm phượng (Papilionidae) và họ Bướm phấn (Pieridae), mỗi họ có 7 loài (chiếm 25,00% tổng số loài). Họ Nymphalidae có số lượng giống phong phú nhất với 6 giống (chiếm 31,58%).

2. Sinh cảnh nào tại xã Phình Giàng có thành phần loài bướm ngày phong phú nhất và nguyên nhân do đâu?
Sinh cảnh rừng thứ sinh có số loài bướm ngày phong phú nhất với 13 loài (chiếm 46,43% tổng số loài), tiếp theo là sinh cảnh làng xóm ven suối, ao hồ với 9 loài (chiếm 32,14%). Nguyên nhân là do các sinh cảnh này có không gian quang đãng, nhiều ánh sáng trực xạ, thảm tươi cây bụi ẩm ướt quanh năm và nguồn hoa cung cấp mật phong phú, phù hợp với tập tính bay lượn, tắm nắng và hút mật của bướm ngày.

3. Loài bướm ngày nào tại khu vực nghiên cứu thuộc danh mục quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn?
Nghiên cứu phát hiện 01 loài bướm quý hiếm là Bướm phượng cánh chim chấm rời (Troides helena), được xếp ở mức độ Sẽ nguy cấp (VU) trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và thuộc Nhóm IIB theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ. Loài này có kích thước sải cánh lớn từ 140–170 mm và có giá trị thẩm mỹ, sưu tập cao.

4. Tỷ lệ phân bố độ bắt gặp của các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu được xác định như thế nào?
Dựa trên chỉ số $P%$, đa số các loài bướm thuộc nhóm ngẫu nhiên gặp ($P% \le 25%$) với 18 loài (chiếm 64,29%). Nhóm loài ít gặp ($25% < P% \le 50%$) gồm 7 loài (chiếm 25,00%). Nhóm loài thường gặp ($P% > 50%$) chỉ có 3 loài (chiếm 10,71%), gồm Euploea mulciber (73,33%), Neptis hylas (53,33%) và Papilio polytes (53,33%).

5. Các tuyến điều tra thực địa trong khóa luận được thiết lập như thế nào?
Tác giả thiết lập 3 tuyến điều tra với tổng cộng 15 điểm khảo sát: Tuyến 1 (Phì Xua - Phá Khẩu, dài 3,3 km, 6 điểm), Tuyến 2 (Phá Khẩu - trung tâm xã, dài 1,2 km, 4 điểm), Tuyến 3 (Trung tâm xã - ngã tư Suối Lư, dài 2,3 km, 5 điểm). Các tuyến đi qua đầy đủ các dạng sinh cảnh đại diện gồm rừng tự nhiên núi đá, rừng thứ sinh, rừng tre nứa, cây công nghiệp và nương rẫy.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Thào A Dũng đã khảo sát và cung cấp hệ thống dẫn liệu thực địa hoàn chỉnh đầu tiên về khu hệ bướm ngày tại xã Phình Giàng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên. Nghiên cứu đã định danh được 28 loài thuộc 19 giống của 6 họ bướm ngày, phân tích rõ mối quan hệ giữa phân bố loài với 5 dạng sinh cảnh đặc trưng, đồng thời ghi nhận loài quý hiếm Troides helena có giá trị bảo tồn cao. Các giải pháp quản lý sinh cảnh rừng, kiểm soát canh tác nông nghiệp và bảo vệ cây thức ăn được đề xuất xuất phát trực tiếp từ kết quả thực địa, mang lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cho công tác quản lý tài nguyên rừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm chung của bộ Cánh vảy (Lepidoptera) Lepidoptera (bộ Cánh vảy) được hợp thành từ hai tên Latin đó là Lepido (vảy) và ptera (cánh) (Harper – Từ điển Côn trùng online), là một bộ lớn gồm khoảng gần 180.000 loài đã được ghi nhận năm 2007 (Lepidoptera Taxome Project). Trong số đó, có khoảng 17.500 loài Bướm ngày, còn lại là bướm đêm (Mallet, 2007). Bộ cánh vảy có cấu trúc cơ thể đa dạng và đã phát triển để đạt tới những lợi thế trong sinh tồn và phân bố.

Theo những đánh giá gần đây, bộ Cánh vảy cùng với các bộ Cánh màng (Hymenoptera), bộ Hai cánh (Diptera) và bộ Cánh cứng (Coleoptera) được coi là bốn bộ có mức độ đa dạng về loài lớn nhất trong lớp côn trùng (Insecta) (Powell, 2009). Trong Bộ cánh vảy, dựa vào thời gian hoạt động người ta thường chia làm hai nhóm: nhóm bướm (Butterfly) và nhóm ngài (Moths). Nhóm bướm hoạt động ban ngày, thường có màu sắc sặc sỡ; nhóm ngài hoạt động ban đêm, thường có màu tối. Trong thực tế, nhóm ngài có số lượng nhiều hơn nhóm bướm, chiếm khoảng 95%, tuy nhiên người ta thường nghĩ đến các loài bướm khi nói đến Bộ cánh vảy.

Không những khác nhau về thời gian hoạt động, giữa nhóm bướm và nhóm ngài còn có những đặc điểm khác nhau về hình thái, đó là: nhóm bướm luôn có râu đầu mọc trên ổ chân râu, nhóm ngài có râu đầu thay đổi và không có ổ chân râu; trên cơ thể các loài bướm thường có lông ít hơn các loài trong nhóm ngài; các loài bướm không có các móc nhỏ hoặc lông cứng nối cánh trước và cánh sau như các loài ngài, mấu nhỏ này được dùng để định hướng khi hoạt động vào ban đêm. Các loài côn trùng thuộc bộ Cánh vảy sinh sống ở tất cả các môi trường sống trên mặt đất khác nhau, từ sa mạc đến các vùng rừng mưa, từ các đồng cỏ ở vùng đồng bằng đến các vùng núi cao nguyên, nhưng hầu như luôn gắn liền với thực vật bậc cao, đặc biệt là cây hạt kín (thực vật có hoa). Tình hình nghiên cứu về Bướm ngày trên thế giới 1. Nghiên cứu về đa dạng Bướm là một trong những nhóm côn trùng đẹp nhất thuộc bộ Cánh vảy (Lepidoptera).

Chúng khác với các nhóm côn trùng khác ở màu sắc hấp dẫn và thân hình phủ đầy vảy (Y. Bướm là các loài động vật rất được chú ý trong lĩnh vực bảo tồn bởi các lợi ích công cộng, chúng có vai trò là các sinh vật chỉ thị sinh học, giúp đỡ thực vật thụ phấn và là con mồi cho các loài khác trong chuỗi thức ăn. Rất nhiều các loài bướm có giá trị thẩm mỹ rất cao, vì vậy chúng thường được thu bắt để bán hoặc làm các bộ sưu tập. Chúng còn được sử dụng rộng rãi trong việc đánh giá đa dạng sinh học ở các vùng nhiệt đới trong các nghiên cứu bảo tồn rừng.

Việc điều tra và giám sát Bướm đã được chứng minh là rất có hiệu quả trong việc đánh giá cảnh quan trên cạn trong bảo tồn sinh học. Cho đến nay, có rất nhiều nghiên cứu về thành phần loài Bướm trên thế giới, ví dụ như nghiên cứu về phân loại và định danh Bướm ở Trung Quốc của Chou (1998); nghiên cứu về lịch sử Bướm châu Á của Igarashi và Fukuda (1997- 2000); nghiên cứu về Bướm ở Lào của Osada et al. Nghiên cứu về bướm ở Thái Lan của Pinratara (Bướm Thái lan 1982, 1996 – 6 tập). Phần lớn những công trình này nói về phân loại các loài bướm, phần ít trong chúng có mô tả về đặc tính sinh học, sinh thái và một số loại cây thức ăn thông dụng.

Hầu hết các nghiên cứu về đa dạng Bướm trên thế giới đều tập trung vào nghiên cứu đa dạng loài theo sinh cảnh. Nghiên cứu về sinh học và sinh thái Trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học của các loài Bướm như hình thái, tập tính, vòng đời, phân bố và cây chủ. Trong đó một số loài Bướm quý hiếm, có giá trị kinh tế hoặc phổ biến được đặc biệt quan tâm như các loài Troides aeacus, Troides helena, Papilio dialis, Chilasa slateri, Delias posithoe, Danaus chrysippus, Cethosia biblis, Papilio demoleus Papilio ikusa, Graphium weiskei, Idea lambusisiana (Okano và 12 Kikumaro, 1985). Qua 105 tháng nghiên cứu suốt 49 năm, Finn và Colin (2003) đã xem xét lại tình trạng của 915 loài và 910 loài phụ Bướm đã được ghi nhận ở Philippines.

Các tác giả đã xác định được 133 loài bị đe dọa ở mức độ toàn cầu và các taxon đặc hữu ở Philippines. Hiện tại, hệ thống gồm 18 khu bảo tồn được ưu tiên của đất nước này ít nhất đã có 1 khu dành cho việc bảo tồn 65 loài, tuy nhiên số còn lại là 29 loài và 39 loài phụ vẫn chưa có một khu bảo tồn nào quan tâm tới. Bướm ngày tồn tại trong những sinh cảnh rất cụ thể, và sinh cảnh này bị ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố phi sinh vật và sinh vật. Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hưởng rất lớn đến thành phần và số lượng quần thể các loài Bướm.

Các loài Bướm có phạm vi phân bố rộng thường được bắt gặp ở những khu vực rừng thấp, thường bị tác động của con người. Trong khi đó, các loài Bướm đặc hữu thường giới hạn ở các sinh cảnh rừng trên đai cao lớn hơn 500m. Trang trại nuôi Bướm phục vụ cho mục đích bảo tồn các loài quý, hiếm, thương mại và du lịch cũng được phát triển ở nhiều nước như Ở Đài Loan hàng năm có khoảng 15 đến 500 triệu con Bướm được bán ra thị trường. Việc bảo tồn các loài Bướm quý hiếm trong danh lục sách đỏ của CITES hay IUCN được tiến hành ở nhiều nước trên thế giới.

Bởi kích thước lớn, màu sắc đẹp, dễ quan sát và đa dạng, họ Bướm phượng (Papilionidae) được quan tâm nhiều hơn trong sinh học và bảo tồn so với tất cả các họ Bướm (Lepidoptera: Rhopalocera). Họ Papilionidae có nhiều loài bướm quý, hiếm do nhiều loài có kích thước lớn, màu sắc đẹp, có giá trị thẩm mỹ, luôn hấp dẫn những người sưu tầm nên hầu hết các loài bướm có trong danh lục của CITES và IUCN thuộc họ bướm phượng. Họ bướm cải Pieridae là họ chiếm ưu thế thứ 2 sau họ Papilionidae, nhưng đến nay những nghiên cứu về họ này còn rất hạn chế (New &amp; Collins, 1991). Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hưởng rất lớn đến thành phần và số lượng quần thể các loài Bướm.

Sự đa dạng loài và sự phong phú của các loài trong quần xã bướm cao nhất ở nơi rừng bị tác động vừa phải và giảm rất mạnh ở khu vực rừng bị đô thị hoá, đặc biệt các loài đặc hữu bị biến mất khi sinh cảnh của chúng bị đô thị hoá (Blair & Launer, 1997). Ngoài biến động theo sinh cảnh và 13 độ cao, các loài Bướm còn là nhóm động vật dễ bị tác động bởi những thay đổi của thời tiết. Sự phong phú của các loài Bướm thường tăng lên trong những ngày có thời tiết ấm áp(Roy et al. Tổng quan nghiên cứu về bướm ngày trong nước 1.

Nghiên cứu về đa dạng Những mẫu Bướm ngày được thu thập sớm nhất ở Miền nam Việt Nam từ năm 1864 đến 1868 hiện có trong Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên quốc gia Paris (Monastyrskii và Devyatkin, 2003). Năm 1976, kết quả điều tra côn trùng Miền Bắc Việt Nam của Viện Bảo vệ Thực vật đã xác định 181 loài thuộc 9 họ Bướm ngày. Tuy nhiên, công trình chủ yếu là xác định các loài côn trùng gây hại (Đặng Thị Đáp và cs, 2008). Theo thống kê của Đặng Thị Đáp và cs (2008), các công trình nghiên cứu về Bướm ngày đã được tiến hành ở các Vườn Quốc gia của Việt Nam, như: Ba Bể, Bắc Cạn (Đặng Thị Đáp và Hoàng Vũ Trụ, 2003; Hoàng Liên, Lào Cai (Vũ Văn Liên, 2003); Tam Đảo, Vĩnh Phúc (Phạm Văn Lầm, 2005): Cát Bà, Hải Phòng (Đặng Ngọc Anh và Vũ Văn Liên, 2005); Phong Nha - Kẻ Bàng, Quảng Bình (Đặng Thị Đáp, 1997),.

Kết quả nghiên cứu của Đặng Thị Đáp và Hoàng Vũ Trụ (2001) về nhóm Bướm ngày (Lepidoptera; Rhopalocera) đã phát hiện được 72 loài thuộc 10 họ ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò và 98 loài thuộc 9 họ ở Vườn quốc gia Ba Bể. Cả hai khu vực nghiên cứu đều là vùng núi đá vôi có độ cao trên 100m so với mực nước biển. Báo cáo khoa học của Phạm Văn Lầm về xác định tên khoa học cho các loài Bướm ngày tại Vườn Quốc gia Tam Đảo năm 2001 - 2002 đã định danh được 136 loài, 87 giống của 11 họ Bướm ngày. Qua 4 năm nghiên cứu, nhóm tác giả Hoàng Vũ Trụ và Tạ Huy Thịnh (2007 đã ghi nhận 282 loài bướm ngày thuộc 148 giống, 10 họ ở phía tây các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Nam.

Các công trình xuất bản dưới dạng sách có kèm theo ảnh minh họa về bướm ở riêng từng Vườn Quốc gia hay toàn bộ Việt Nam còn rất hạn chế. Chỉ 14 có một số công trình về bướm Vườn Quốc gia Cúc Phương (Lương Văn Hào et al., 2004); các loài bướm phổ biến ở Việt Nam (Monastyrskii et Devyatkin, 2001); Các loài bướm ngày ở Phú Quốc (Bùi Hữu Mạnh, 2007). Monastyrskii và Devyatkin (2003b) xây dựng danh lục các loài bướm Việt Nam, trong đó có 994 loài bướm, đây cũng là danh lục có nhiều loài nhất về bướm Việt Nam (dẫn trong Đặng Thị Đáp và nnk, 2008). Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái học Phần lớn các công trình nghiên cứu về Bướm ở Việt Nam đều tập trung vào việc xây dựng danh sách loài, các công trình nghiên cứu về sinh học và sinh thái Bướm còn ít (Đặng Thị Đáp và nnk, 2008).

Các tác giả Vũ Văn Liên, Vũ Quang Côn, Tạ Huy Thịnh (2007) đã nghiên cứu đặc điểm sinh học của 10 loài bướm tại Vườn quốc gia Tam Đảo, Vĩnh Phúc, trong đó có 9 loài lần đầu tiên được nghiên cứu ở Việt Nam. Nghiên cứu này cũng phát hiện lần đầu về cây thức ăn của hai loài bướm có trong danh lục của CITES (Troides aeacus và T. helena) là Aristolochia balansae. Những nghiên cứu về sinh thái học của các loài Bướm ngày ở Việt Nam đều tập trung vào việc đánh giá phân bố theo độ cao và sinh cảnh như số loài bướm có quan hệ thuận với số loài thực vật có mạch ở rừng khô Khánh Hòa (dẫn trong Đặng Thị Đáp và nnk, 2008).

Ở Vườn quốc gia Cúc Phương, Vũ Văn Liên và Đặng Thị Đáp (2002) đã xác định rừng thứ sinh có thành phần loài cao hơn so với thành phần loài ở rừng nguyên sinh.