CHƯƠNG 1 TONG QUAN VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU, LÝ THUYET VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Téng quan vấn đề nghiên cứu 1. Tổng quan các tài liệu đã nghiên cứu về đề tài Hiện tượng di cư nói chung va di cư quốc tế đã xảy ra hàng nghìn năm trong lịch sử, do đó, việc nghiên cứu vấn đề di cư cũng như về đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng người di cư từ lâu đã nhận được sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nước ở nhiều ngành học như: kinh tế học lao động, nhân học, quốc tế học, khu vực học, quan hệ quốc tế. Dưới góc độ nhân học, việc nghiên cứu về di cư nói chung, tác động của di cư đến kinh tế - xã hội, di cư của người Việt Nam ra nước ngoài, di cư của người Việt Nam sang Lao và đời sống người Việt tại Lào nói riêng có thé kế tới một số công trình dưới đây: * Các công trình nghiên cứu của học giả quốc tế: Theo phạm vi nghiên cứu của tác giả, một số học giả nước ngoài đã có đề cập đến vấn đề di cư tại Việt Nam nói riêng, các nước Đông Nam Á nói chung nhưng chưa có công trình cụ thể nào nghiên cứu về việc người Việt Nam di cư đến Lào cũng như những ảnh hưởng của văn hóa Lào đến sinh kế của người Việt sau khi di cư.
Một số công trình chủ yếu nghiên cứu về tổng quan lịch sử đi dân, tình trạng hôn nhân liên tộc người hay vấn đề tôn giáo của người di cư,. Có thể kê đến công trình của M. Giovanna Merli (1997), Estimation of International Migration for Vietnam, 1979-1989 (Uéc lượng vé di cu quốc tế ở Việt Nam, 1979-1989); The Human Rights Solidarity for Women and Migration (2001), Migrant Women and Inter-ethnic Marriage (Phu nữ di cư và hôn nhân liên tộc người) bàn về vai trò của di cư với phat triển kinh tế, giao lưu văn hóa hoặc hình thành quan hệ thân tộc và tộc người mới thông qua hôn nhân. Cùng với đó, di cư tự do xuyên biên giới của những 11 người đồng tộc là vấn đề rất phức tạp trong quản lý dân cư ở vùng biên giới hiện nay.
Qua khảo sát các quốc gia Đông Nam Á ở tiểu vùng sông Mê - Kông, nhóm nghiên cứu Rosalia Sciortino, Therese Caouette va Philip Guest trong bao cao “Regional Integration and Migration in the Greater Mekong Sub- region: A Review” đã kết luận rang quá trình hợp tác kinh tế góp phan tạo thêm cơ hội việc làm, tạo ra dòng di chuyên lao động từ quốc gia này sang quốc gia khác. Di cư mùa vụ xuất hiện dòng di chuyên lao động ngắn hạn từ nông thôn ra đô thị và việc di cư nay giúp người dân tăng thêm nguồn thu nhập. Nghiên cứu tiến hành năm 2001 tại Việt Nam của nhóm Heather Xiaoquan Zhang, P. Mick Kelly, Catherine Locke, Alexandra Winkels va W.Neil Adger vé “Structure and implications of migration in a transitional economy: Beyond the planned and spontaneous dichotomy in Vietnam” da cho thay tinh chat tích cực trong động co di cu ở người nông dân.
Nghiên cứu chỉ ra rằng qua di cư mà họ góp phan tạo lập nguồn vốn cho địa phương, gắn kết xã hội qua việc phát triển vốn văn hóa và phát triển con người - bởi nguồn thu nhập mà họ gửi về cộng đồng sẽ giúp những trẻ em được học hành đàng hoàng, giúp những người trong gia đình có điều kiện lay chồng lay vợ. Ngoài ra, nguồn thu nhập của họ cũng giúp gia đình có thé cải tạo điều kiện vật chất như: xây nhà, mua săm xe máy, mua săm đồ dùng. Nói một cách khác, việc di cư của họ góp phan nâng cao mức sống, nâng cao đời sống văn hóa và kinh tế của địa phương. Alan de Brauw and Tomoko Harigaya trong nghiên cứu “Seasonal migration and improving living standards in Vietnam” (2004) đã khái quát tình hình di cư mùa vụ ở Việt Nam từ những năm bat đầu đổi mới cho đến thời điểm tiến hành điều tra.
Nghiên cứu cho rằng ké từ năm 1992 - 1997, tỷ lệ người dân nông thôn di cư mùa vụ ra đô thị tăng gấp 6 lần, tập trung ở hai thành phó lớn nhất là Hà Nội và thành phó Hồ Chí Minh. 12 Tiếp mạch nghiên cứu về sinh kế, bài viết “Sinh kế nơi biên cương: Sự thích ứng cua người Hmông ở vùng biên giới Việt - Trung” (Turner và Michaud, 2016) đề cập đến những cơ hội khác nhau của người Hmông ở vùng biên giới Việt - Trung đã nắm bắt để tạo ra các sinh kế thích ứng. Nhóm người này đã lựa chọn sinh kế cho mình không chỉ làm theo mà còn biết phản kháng sự hội nhập thị trường quá nhanh và những ý tưởng hiện đại đều mang tính trao đổi. Điều đặc biệt, nghiên cứu còn chỉ ra, cộng đồng người Hmông vùng biên giới Việt - Trung đang lựa chọn và tạo ra sinh kế phù hợp với văn hóa, xã hội địa phương trong quá trình hiện đại hoá.
Trước đó, trong cuốn sinh kế ở vùng biên: “Người Hmông ở biên giới Việt - Trung” (Turner, Bonnin & Michaud, 2015) đã giới thiệu nét cơ bản về hoạt động sinh kế của người Hmông ở vùng biên giới Việt - Trung, nhấn mạnh luận điểm cho rằng các tộc người xuyên biên giới, tiêu biểu như người Hmông, quan tâm nhiều hơn đến các mối liên hệ nội tộc người thay vì hội nhập sâu vào quốc gia dân tộc mà họ đang sinh sống. Như đã trình bày, phân tích của các nhà nghiên cứu này dẫn tới việc cô súy cho một cách nhìn khu vực biên giới như những dòng chảy năng động của dân số và xã hội thay vì nhìn nó như những thách thức đối với phát triển kinh tế. * Các công trình nghiên cứu của học giả Việt Nam: Là biéu hiện sinh động của tính năng động xã hội, di cư găn với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và toàn cầu hóa. Trên thế giới nói chung, ở Việt Nam nói riêng, di cư quốc tế vẫn tiếp tục diễn ra với nhiều nguyên nhân và các vấn dé phức tạp gắn với quá trình toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.
Nhiều học giả Việt Nam đã nghiên cứu về di cư ở nhiều góc độ khác nhau nhưng suy cho cùng thì các nội dung liên quan đến vấn đề di cư từ Việt Nam sang Lào chủ yếu vẫn liên quan đến mối quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội giữa hai nước. 13 Nghiên cứu về mối quan hệ giữa người Việt và người Lào, có thể kể tới một số công trình nghiên cứu như: “Dat mước Lào - lịch sử và văn hóa” của tác giả Lương Ninh (1996); bài viết “Quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào ” của tác giả Pham Đức Thanh (2004); cuốn “Lich sử Đông Nam A” của các tác giả Lương Ninh, Đỗ Thanh Bình, Trần Thị Vinh (2005); cuốn sách chuyên khảo “Lịch sử Đông Nam A”, tập 4 do Trần Khánh chủ biên năm 2012. Những công trình nghiên cứu này đã khái quát được một số nội dung cơ bản về bối cảnh Việt Nam, Lào và Đông Nam A; về các nhân tô khách quan và chủ quan tác động đến di cư qua biên giới; quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng người Việt ở đất nước Lao cũng như mối quan hệ láng giéng đặc biệt giữa hai nước Việt Nam và Lào từ trong lịch sử. Nghiên cứu về quá trình di dân, định cư của người Việt tại Lào, những biến đổi trong đời sống cũng như thực tế đời sống kinh tế, văn hóa tinh thần của cộng đồng người Việt tại các địa phương ở Lào, phải kế đến một số công trình như: Sách chuyên khảo “Người Việt Nam ở nước ngoài” của tac gia Trần Trọng Đăng Đàn, Nxb Chính trị Quốc gia, năm 1997; cuốn sách “Việr kiêu Lào - Thái với quê hương” của tác giả Trần Đình Lưu, Nxb Chính trị Quốc gia năm 2004; Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á (số 2/2007) là một số chuyên đề đặc biệt bởi một loạt các bài nghiên cứu về chủ đề Lào- Việt được công bố như “Tài liệu lưu trữ thời kỳ thuộc địa Pháp liên quan đến dé tài - Cộng dong người Việt ở Lào” của tác giả Nguyễn Hào Hùng ( tr.71-78); Cong dong người Việt trên dat Lào sinh ton và giữ gìn ban sắc” của tác giả Nguyễn Duy Thiệu; “Nguyên nhân và các đợt di dân của người Việt đến Lào ” của tác giả Vũ Thi Vân Anh (tr.37-43); “Vai trò kinh tế của người Việt tại Lao” của tác giả Pham Đức Thành ( tr.
Những bài nghiên cứu đó đã giúp tôi có một cái nhìn ban đâu vê những vân đê vê di dân, nguyên nhân di dân và đời 14 sống kinh tế của những người di dân từ Việt Nam sang Lào trong quá khứ và gan đây. Ngoài ra, một số bài nghiên cứu tiếp cận đưới góc độ nhân học văn hóa như “Nghi lễ vòng đời của người Việt ở Lào và van dé giao thoa văn hóa Việt — Lào”,(2008), “Mối quan hệ giữa di cư, tôn giáo và bản sắc: Trường hợp người Việt (Kinh) theo Phật giáo ở Lào” (2019) của Phạm Thị Mùi tiếp tục được công bồ trên tạp chí này. Gan đây có cuốn sách của tác giả Nguyễn Văn Thoan với tựa đề “Van hóa Phật giáo trong đời sống của người Việt ở Lào”, do Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh phát hành năm 2019 phản án bức tranh văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Việt ở Lào hội nhập vào đời sống văn hóa Phật giáo địa phương. Đặc biệt, công trình nghiên cứu chuyên sâu của tác giả Nguyễn Duy Thiệu (2008) “Di cu và chuyển đổi lối sống: Trường hợp Cộng dong người Việt ở Lào” do tác giả Nguyễn Duy Thiệu chủ biên, Nxb Thế giới, 2008 đã chỉ ra các van đề chính trong Di cư và chuyên đổi lối sống trong Cộng đồng người Việt ở Lào; Luận án tiễn sĩ Lịch sử với đề tài: “Quá trình di cư và hoạt động chính trị - xã hội của người Việt tại Lào” của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nhung, bảo vệ tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2016 làm sáng tỏ những giá trị cốt lõi của quá trình đi cư của người Việt đến Lào, cũng như nghề nghiệp va dia ban cư trú cua họ trong thời Pháp thuộc (1893-1945), làm rõ những hoạt động chính tri - xã hội của người Việt ở Lào, cũng như sự phân hóa trong cộng đồng người Việt khi tham gia hoạt động chính trị - xã hội và lý giải sự phân hóa đó; bài viết: “Cộng đồng người Việt ở Viêng Chăn giai đoạn cuối thé kỷ XIX — dau thé ky XX” của tác giả Dinh Văn Viễn.