1 ®Æt vÊn ®Ò ChÊn th¬ng cét sèng b¶n lÒ ngùc - th¾t lng (CSNTL) lµ th- ¬ng tæn ë ®o¹n cét sèng tõ ®èt sèng ngùc 11 ®Õn ®èt sèng th¾t lng 2. ChÊn th¬ng CSNTL lµ lo¹i chÊn th¬ng thêng gÆp trong tai n¹n lao ®éng, giao th«ng vµ sinh ho¹t. ChÊn th¬ng CSNTL chiÕm 70% trong tæng sè chÊn th¬ng cét sèng (CTCS), mÆc dï kh«ng nguy hiÓm nh CTCS cæ, nhng chÊn th¬ng CSNTL ®Ó l¹i nhiÒu di chøng nÆng nÒ, ¶nh hëng ®Õn ®êi sèng sinh ho¹t cña ngêi bÖnh. Theo thèng kª t¹i Mü, hµng n¨m cã kho¶ng tõ 20 ®Õn 64 trêng hîp CTCS trªn 100.000 d©n/n¨m, chi phÝ tèn kÐm hµng tû ®« la cho viÖc ®iÒu trÞ cho bÖnh nh©n [26].
ë ViÖt Nam mét sè t¸c gi¶ nh Hoµng TiÕn B¶o, Vò Träng KÝnh, §Æng Kim Ch©u, TrÇn M¹nh TrÝ, D¬ng §øc BÝnh, NguyÔn §øc Phóc, §oµn Lª D©n, Vâ V¨n Thµnh, Vò Tam TØnh. lµ nh÷ng ngêi tiªn phong trong lÜnh vùc nµy. Vµo ®Çu thËp kû 1990 ph- ¬ng ph¸p Roy Camille ®· b¾t ®Çu ®îc øng dông t¹i ViÖt Nam, víi c¸c bµi nghiªn cøu cña BÖnh viÖn Chî RÉy, BÖnh viÖn 108, BÖnh viÖn ViÖt §øc [1], [2], [3], [9], [10], [16]. N¨m 1991, D¬ng §øc BÝnh ®· sö dông ph¬ng ph¸p cña Dove lµ mæ cè ®Þnh cét sèng ngùc - th¾t lng b»ng khung Hartschill vµ chØ thÐp buéc vµo cung sau [2].
2 N¨m 1996, Vò Tam TØnh ®· thö chÕ t¹o mét hÖ thèng cè ®Þnh cét sèng ngùc - th¾t lng ®Ó ®iÒu trÞ cho nh÷ng trêng hîp g·y cét sèng ngùc - th¾t lng cã liÖt tuû [18]. N¨m 2004, NguyÔn §¾c NghÜa ®· c¶i tiÕn thªm ph¬ng ph¸p cña Dove - ®ã lµ hÖ thèng cè ®Þnh cét sèng b»ng khung Hartschill, kÕt hîp 2 cÇu ngang vµ 4 vÝt cuèng cung víi chØ thÐp [8], [29]. N¨m 2007, NguyÔn V¨n Th¹ch nghiªn cøu ®iÒu trÞ phÉu thuËt g·y cét sèng ngùc - th¾t lng kh«ng v÷ng, kh«ng liÖt tñy vµ liÖt tñy kh«ng hoµn toµn b»ng dông cô Moss - Miami [21]. B¾t ®Çu tõ n¨m 2007, BÖnh ViÖn ViÖt §øc ®· triÓn khai sö dông hÖ thèng dông cô CD - M8, trong cè ®Þnh chÊn th¬ng cét sèng Ngùc - Th¾t lng.
Còng nh c¸c thÕ hÖ dông cô dùa trªn nguyªn lý cña Contrel Dubousset, Moss Miami, CD - M8,. vµ ®Òu cã ®iÓm chung lµ gåm nhiÒu thµnh phÇn l¾p r¸p, g¾n kÕt víi nhau rÊt ch¾c ch¾n, nhng hÖ thèng CD - M8 cã mét sè u ®iÓm lµ sö dông dÔ dµng, n¾n chØnh cét sèng thuËn lîi h¬n, lÊy l¹i ®êng cong sinh lý vµ gi¶m chiÒu dµi ®o¹n cét sèng cÇn cè ®Þnh [26]. V× vËy chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng, chÈn ®o¸n h×nh ¶nh vµ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ phÉu thuËt chÊn th¬ng cét sèng ®o¹n b¶n lÒ Ngùc – Th¾t lng cã liÖt” víi hai môc tiªu sau: 1. M« t¶ ®Æc ®iÓm l©m sµng, chÈn ®o¸n h×nh ¶nh c¸c bÖnh nh©n g·y cét sèng ®o¹n b¶n lÒ ngùc - th¾t lng cã liÖt.
§¸nh gi¸ kÕt qu¶ phÉu thuËt chÊn th¬ng cét sèng b¶n lÒ ngùc – th¾t lng. Ch¬ng 1 Tæng quan 4 1. S¬ lîc lÞch sö ph¸t triÓn vµ c¸c ph¬ng ph¸p phÉu thuËt chÊn th¬ng CSNTL 1. Trªn ThÕ giíi.
Hypocrates (460 - 377 tríc c«ng nguyªn) ngêi ®Çu tiªn cã nh÷ng ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ chÊn th¬ng g·y cét sèng. §Æt bÖnh nh©n n»m sÊp trªn giêng, hai tay vµ hai ch©n ®îc buéc vµo d©y vµ kÐo vÒ bèn phÝa, trong khi mét ngêi kh¸c ngåi lªn trªn lng ngêi bÖnh ®Ó n¾n chØnh cét sèng g·y [51]. Harrington lµ ngêi tiªn phong, trong phÉu thuËt cè ®Þnh cét sèng, tõ phÝa sau. Ph¬ng ph¸p ®îc ph¸t minh n¨m 1958 vµ mang tªn cña chÝnh t¸c gi¶.
Nguyªn t¾c cña dông cô nµy lµ dïng hai mãc ngîc chiÒu nhau ®Ó g¾n vµo hai bªn r·nh sèng vµ nèi víi nhau b»ng thanh gi»ng víi nh÷ng thanh gi»ng cã ren sÏ t¹o ®îc søc Ðp khi cÇn thiÕt. Ngoµi ra lo¹i dông cô nµy cßn ®Ó phÉu thuËt cho nh÷ng trêng hîp vÑo cét sèng sang bªn vµ ®îc øng dông trong mét thêi gian dµi vµ vÒ sau dïng c¶ trong chÊn th¬ng cét sèng [36]. Mãc vµ thanh gi»ng cña Harrington [36]. Tõ n¨m 1963 - 1975, Roy- Camille [56] ®· hoµn thiÖn ph¬ng ph¸p dïng nÑp vµ vÝt cuèng cung.
NÑp vµ vÝt lµ lo¹i ®Æc biÖt dµnh riªng cho cét sèng. Roy- Camille dïng kü thuËt b¾t vÝt “th¼ng tõ sau ra tríc”. Ph¬ng ph¸p nµy cè ®Þnh v÷ng ch¾c, nÕu th¬ng tæn ë ®o¹n b¶n lÒ, cét sèng sÏ bÞ h¹n chÕ vËn ®éng. Kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c vÝt lµ cè ®Þnh, nhiÒu khi kh«ng t- ¬ng øng víi gi¶i phÉu cô thÓ cña mçi bÖnh nh©n.
N¨m 1973, Edwardo Luque ë Mªhic« [40] ®a ra ph¬ng ph¸p cè ®Þnh cét sèng b»ng hai thanh ®òa thÐp h×nh ch÷ “L”, ®îc buéc vµo cung sau däc theo hai bªn m¸ng sèng nhê c¸c sîi chØ thÐp luån díi m¶nh ®èt sèng ®Ó ®iÒu trÞ vÑo cét sèng, sau nµy còng ®îc ¸p dông cho c¶ g·y cét sèng. NÑp cña Roy-Camille [56] N¨m 1982, Magel thuéc nhãm AO [41] ®Ò xuÊt ph¬ng ph¸p cè ®Þnh ngoµi cét sèng ph¬ng ph¸p nµy cång kÒnh vµ bÖnh nh©n kh«ng thÓ n»m ngöa ®îc, nªn ph¬ng ph¸p nµy kh«ng ®îc phæ biÕn. N¨m 1986, Dove ®· c¶i tiÕn dông cô cña Luque b»ng mét khung, mét vßng khÐp kÝn h×nh ch÷ nhËt [29]. N¨m 1987, Dick c¶i tiÕn thµnh dông cô cè ®Þnh bªn trong hÖ thèng dông cô bao gåm vÝt cuèng cung kiÓu Schanz, ®êng kÝnh mòi lµ 5mm, ®Çu thon dÇn; ren trªn mét ®o¹n dµi 3,5 mm; ®êng kÝnh 7mm, dµi tõ 70 - 300mm vµ c¸c bé phËn nèi thanh gi»ng víi vÝt cuèng [28].
HÖ thèng USS víi vÝt SCHANZ (titanium) H×nh 1. VÝt Schanz vµ hÖ thèng cè ®Þnh trong cña Dick [28]. Ph¬ng ph¸p cña CD ®· t¹o ra mét híng míi trong viÖc cè 7 ®Þnh cét sèng phÝa sau, ®ã lµ hÖ thèng thµnh phÇn ®îc g¾n víi nhau rÊt ch¾c ch¾n, gióp cho cè ®Þnh ch¾c, lÊy l¹i ®êng cong sinh lý cña cét sèng vµ thuËn lîi cho viÖc n¾n chØnh. §îc ®Ò cËp lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1982 bëi phÉu thuËt viªn ngêi Ph¸p, Yves Cotrel, hÖ thèng Cotrel-Dubosset ®· ®a ngµnh phÉu thuËt cét sèng sang kû nguyªn míi [26].
Cã mét chi tiÕt ®¸ng lu ý, lµ trong khi nghiªn cøu thiÕt kÕ hÖ thèng nµy, Cotrel ®· kh«ng may bÞ rèi lo¹n vÒ tim m¹ch dÉn ®Õn ph¶i ®Æt m¸y t¹o nhÞp. ¤ng tiÕp tôc c«ng viÖc vµ truyÒn ®¹t l¹i cho ngêi häc trß cña m×nh lµ Jean Dubosset (Paris) vµ kû nguyªn cña hÖ thèng Cotrel-Dubosset chÝnh thøc ra ®êi. N¨m 1984, hÖ thèng Cotrel-Dubosset (CD) ®îc giíi thiÖu t¹i B¾c Mü vµ ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 1990 ®îc c«ng nhËn vµ ¸p dông cho phÉu thuËt n¾n chØnh c¸c biÕn d¹ng cét sèng t¹i Mü. Tõ ®ã, rÊt nhiÒu c¸c s¶n phÈm ra ®êi dùa trªn nguyªn lý cña Cotrel- Dubosset, trong ®ã Yves Cotrel ®a ra nguyªn lý ®Æt dông cô cho tõng ph©n ®o¹n cña cét sèng (segmental spinal instrumentation) vµ Jean Dubosset ®Æt nÒn mãng cho nguyªn lý n¾n chØnh cét sèng trong kh«ng gian 3 chiÒu.
HÖ thèng Cotrel-Dubosset ®Çu tiªn [26] 8 Ban ®Çu, CD gåm c¸c thanh rod ®êng kÝnh 7mm cã khÝa, c¸c mãc (hook) vµ vÝt (screw) ®îc b¾t chÆt vµo thanh rod nhê c¸c bu-l«ng. Tuy nhiªn, do liªn kÕt qu¸ chÆt, chØ cã thÓ mµi ph¸ míi lÊy bá ®i ®îc nªn phÉu thuËt lÇn sau sÏ v« cïng khã kh¨n. §Ó kh¾c phôc nhîc ®iÓm nµy, c¸c thanh rod ®îc gi¶m ®êng kÝnh xuèng 5.5mm, bÒ mÆt tr¬n nh½n, kh«ng cã khÝa vµ c¸c bu- l«ng cã thÓ lÊy bá sau khi bÎ khãa. ¦u ®iÓm næi tréi cña hÖ thèng nµy bao gåm: §Æt dông cô, siÕt èc vµ bÎ khãa ®Òu tõ trªn xuèng.
Cã thÓ lÊy bá dÔ dµng vµ rÊt nhá gän. Thanh rod t¬ng ®èi mÒm gióp dÔ uèn nÑp t¹i chç trong mæ còngnh gi¶m thiÓu kh¶ n¨ng nhæ vÝt, mãc ra khái cét sèng C¸c u ®iÓm nµy gióp cho thao t¸c phÉu thuËt ®îc thuËn lîi, nhanh vµ an toµn. HÖ thèng Cotrel-Dubosset thÕ hÖ thø hai ®îc ra ®êi sau vµi n¨m víi ®êng kÝnh bu-l«ng gi¶m xuèng 10mm, thÕ hÖ thø 3 lµ 8 mm, ®©y chÝnh lµ hÖ thèng CD M8 vµ thÕ hÖ míi nhÊt lµ CD Legacy. HÖ thèng CD M8 ®îc phæ biÕn vµ sö dông réng r·i nhÊt cho ®Õn nay [26].
PhÉu thuËt cét sèng ë ViÖt Nam. Trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ c¸c chÊn th¬ng cét sèng còng nh bÖnh lý vÒ cét sèng, tñy sèng cßn kh¸ míi. T¹i BÖnh viÖn Saint Paul, n¨m 1990, D¬ng §øc BÝnh vµ céng sù ®· nghiªn cøu ¸p dông ph¬ng ph¸p cè ®Þnh phÝa sau, cho g·y cét sèng ngùc - th¾t lng cã liÖt tñy b»ng khung Hartshill vµ chØ thÐp [2], [3]. N¨m 1995, D¬ng §øc BÝnh b¸o c¸o kÕt qu¶ sau mæ 73 trêng hîp gÉy CSNTL cã liÖt tñy b»ng khung Hartshill vµ chØ thÐp.
ViÖc 9 sö dông khung Hartshill lµ phï hîp víi ®iÒu kiÖn kinh tÕ cña chóng ta lóc ®ã vµ tû lÖ bÖnh nh©n c¶i thiÖn sau phÉu thuËt rÊt ®¸ng kÓ nhng còng n¶y sinh vÊn ®Ò lµ cã mét sè mèi chØ thÐp bÞ ®øt hoÆc trît trªn khung lµm cét sèng mÊt v÷ng, g©y gï t¸i ph¸t [2], [3]. §oµn Lª D©n - BÖnh viÖn ViÖt §øc (1996 - 1999) mæ 10 tr- êng hîp gÉy CSNTL, cè ®Þnh b»ng nÑp vÝt cuèng cung: 6 trêng hîp liÖt kh«ng hoµn toµn cã håi phôc, 4 trêng hîp liÖt hoµn toµn ®îc phôc håi chøc n¨ng sím, kh«ng bÞ loÐt do tú ®Ì [10]. NguyÔn §¾c NghÜa - BÖnh viÖn Xanh p«n (1998 - 2003) mæ 64 bÖnh nh©n gÉy CSNTL kh«ng v÷ng, cã liÖt tñy, cè ®Þnh b»ng khung Hartshill c¶i tiÕn (2 cÇu ngang vµ 4 vÝt ch©n cung), cho thÊy ®é v÷ng cña cét sèng t¨ng lªn so víi ph¬ng ph¸p cña Dove [8]. N¨m 2006, NguyÔn Hoµng Long đã nghiªn cứu kết qủa chấn thương gẫy cột sống ngực- thắt lưng bằng hîp hai ®êng mæ sau - tríc, gi¶i Ðp vµ ghÐp x¬ng kÕt hîp bắt vÝt qua cuống với dụng cụ Moss Miami[7].
N¨m 2007, NguyÔn V¨n Th¹ch nghiªn cøu ®iÒu trÞ phÉu thuËt g·y cét sèng ngùc - th¾t lng kh«ng v÷ng, kh«ng liÖt tñy vµ liÖt tñy kh«ng hoµn toµn b»ng dông cô Moss Miami[21]. ë miÒn nam cã Hoµng TiÕn B¶o (1975), mæ cè ®Þnh gÉy CSNTL cã liÖt tñy b»ng nÑp vµ vÝt AO qua ®êng mæ phÝa tríc [1]. 10 N¨m 1996, Vâ V¨n Thµnh b¸o c¸o kÕt qu¶ mæ phèi hîp hai ®êng mæ tríc vµ sau (n¾n chØnh phÝa sau vµ cè ®Þnh phÝa tr- íc b»ng nÑp vÝt) cho 30 trêng hîp gÉy trËt CSNTL cã liÖt tñy. Ngoµi ra «ng cßn ¸p dông phÉu thuËt Ýt x©m h¹i trong mæ cét sèng [16].
ë ViÖt Nam, cã nhiÒu nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ vÒ chÊn th¬ng CSNTL, tuy nhiªn ®a sè c¸c t¸c gi¶ ®Òu thùc hiÖn víi ®- êng phÉu thuËt lèi sau: b¾t vÝt qua cuèng, khung Hartshill, Luque.