Nghiên Cứu Cấu Trúc Rừng Tự Nhiên Tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cấu trúc rừng tự nhiên tại vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước, cung cấp cái nhìn sâu sắc về hệ sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Minh Chiến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Trọng Bình
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Cấu Trúc Rừng Tự Nhiên Tại Vườn Quốc Gia Bù Gia Mập
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỘT SỐ KÝ HIỆU DÙNG TRONG LUẬN VĂN
• KÝ HIỆU CÁC LOÀI CÂY TRONG LUẬN VĂN
• DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu cấu trúc
• 1.1.2. Nghiên cứu tái sinh rừng
• 1.2. Trong nước
• 1.2.1. Nghiên cứu cấu trúc rừng
• 1.2.2. Nghiên cứu tái sinh rừng
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, GIỚI HẠN, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Về thực tiễn
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quá trình hình thành Vườn quốc gia Bù Gia Mập
• 3.1.1. Vị trí hành chính
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.1.4. Khí hậu - Thuỷ văn
• 3.2. Tài nguyên rừng
• 3.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội và các hoạt động quản lý VQG Bù Gia Mập
• 3.3.1. Tình hình dân cư trong phạm vi Vườn và 2 xã giáp ranh
• 3.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.3.3. Tình hình quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập
• 3.3.4. Các công trình nghiên cứu của Vườn quốc gia Bù Gia Mập
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Phân bố thành phần thực vật Vườn quốc gia Bù Gia Mập
• 4.2. Tổ thành thành phần thực vật
• 4.3. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao
• 4.4. Cấu trúc sinh thái thành phần quần xã thực vật
• 4.5. Kiểm tra sự thuần nhất các ô tiêu chuẩn
• 4.6. Mô hình hóa phân bố N_D1.3 ở hai trạng thái rừng
• 4.7. Mô hình hoá phân bố N_Hvn ở hai trạng thái rừng
• 4.8. Quy luật tương quan giữa chiều cao và đường kính thân cây
• 4.9. Hình thái phân bố cây rừng trên mặt đất
• 4.10. Đánh giá khả năng tái sinh
• 4.10.1. Đặc điểm tái sinh rừng ở các trạng thái nghiên cứu
• 4.10.2. Mật độ và chất lượng tái sinh phân theo cấp chiều cao
• 4.10.3. Mô hình hóa Phân bố Nts-H tầng cây tái sinh
• 4.11. Chỉ số đa dạng sinh học
• 4.12. Mối quan hệ sinh thái loài trong khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan Nghiên cứu Cấu trúc Rừng Bù Gia Mập 2024

Nghiên cứu cấu trúc rừng tự nhiên là yếu tố then chốt để quản lý và phát triển lâm nghiệp bền vững. Việt Nam đang đối mặt với thách thức xây dựng hệ thống lâm nghiệp hiệu quả, kết hợp mục tiêu môi trường, kinh tế, xã hội. Vườn quốc gia Bù Gia Mập, một phần của chiến lược bảo tồn quốc gia, vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu, đặc biệt là thực tiễn quản lý và bảo vệ rừng. Nghiên cứu cấu trúc lâm phần giúp chủ động xác lập kế hoạch, biện pháp kỹ thuật tác động chính xác, góp phần quản lý và kinh doanh rừng bền vững. Tuy nhiên, các nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng chưa bao quát mọi khu rừng, chưa làm nổi bật đặc thù của từng loại hình rừng ở từng khu vực cụ thể, đặc biệt là rừng tại các khu vực phục hồi sinh thái của các vườn quốc gia, trong đó có Vườn quốc gia Bù Gia Mập.

1.1. Tầm quan trọng của Nghiên cứu Hệ sinh thái rừng Bù Gia Mập

Việc nghiên cứu thực vật học và nghiên cứu động vật học là hết sức quan trọng. Nghiên cứu này hỗ trợ xây dựng hệ thống quản lý rừng hiệu quả và hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học Bù Gia Mập. Điều này đáp ứng các yêu cầu về kinh tế, xã hội và sinh thái. Công tác bảo tồn tài nguyên rừng cũng từ đó mà phát triển hơn. Nghiên cứu mang lại giá trị cho cả quốc gia và quốc tế.

1.2. Thách thức từ Khai thác gỗ và Sử dụng đất Bù Gia Mập

Việc khai thác quá mức và quản lý bảo vệ rừng kém hiệu quả làm suy giảm số lượng và chất lượng rừng. Tác động này ảnh hưởng lớn đến khả năng tồn tại của các phân khu, xáo trộn quy luật cấu trúc và tái sinh tự nhiên. Hệ quả là diễn thế rừng đi theo chiều hướng tiêu cực, thiếu hụt loài cây có giá trị, đất đai thoái hóa, rừng có sức sản xuất thấp và kém ổn định. Sự mất rừng kéo theo suy thoái các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác, đặc biệt là nguồn nước. Tình trạng thiếu nước nghiêm trọng ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển kinh tế của cộng đồng dân cư, gây khó khăn cho công tác bảo tồn và phát triển rừng, đặc biệt tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập.

II. Vấn đề Nghiên cứu Ảnh hưởng đến Cấu trúc Rừng Bù Gia Mập

Nhiều khu rừng đang suy giảm nhanh chóng về số lượng và chất lượng do khai thác quá mức và quản lý kém hiệu quả. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tồn tại của các phân khu, làm xáo trộn các quy luật cấu trúc và tái sinh tự nhiên của rừng. Diễn thế rừng đi theo chiều hướng tiêu cực do thiếu hụt các loài cây có giá trị, đất đai bị thoái hóa, rừng có sức sản xuất thấp và kém ổn định. Sự mất rừng kéo theo sự suy thoái về các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác, đặc biệt là nguồn tài nguyên nước. Tình trạng thiếu nước nghiêm trọng thường xuyên xảy ra, ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển kinh tế của cộng đồng dân cư trong khu vực, gây khó khăn cho công tác bảo tồn và phát triển rừng, đặc biệt tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập.

2.1. Nguy cơ Suy thoái Rừng và Mất Đa dạng sinh học Bù Gia Mập

Phân khu phục hồi sinh thái, nơi chọn điểm nghiên cứu, còn tồn tại các khu rừng trên triền núi đang trong tình trạng suy thoái. Do vậy, xác định các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp nhằm phục hồi và phát triển diện tích rừng trên Phân khu phục hồi sinh thái là nhiệm vụ quan trọng. Để có được những biện pháp kỹ thuật tác động chính xác và hiệu quả, những hiểu biết về đặc điểm lâm học, trong đó có đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên, được xem là những cơ sở quan trọng nhất.

2.2. Thiếu Hụt Nghiên cứu về Đặc điểm Lâm học và Tái sinh rừng

Do thiếu những nghiên cứu cơ bản và hệ thống về cấu trúc và tái sinh rừng, ở nhiều nơi người ta không dám tác động vào rừng bằng bất cứ biện pháp kỹ thuật nào. Hoặc nếu có thì hiệu quả của các biện pháp tác động không cao, gây nhiều hậu quả tiêu cực đối với rừng. Giải pháp kỹ thuật áp dụng cho loại hình Phân khu phục hồi sinh thái hiện nay theo chức năng nhiệm vụ của vườn chủ yếu là kết hợp khoanh nuôi phục hồi tự nhiên với biện pháp tác động mang tính đột phá nhằm phát huy tối đa sức sản xuất cũng như các chức năng có lợi khác của rừng, đồng thời vẫn bảo tồn các nguồn gen và tính đa dạng sinh học, nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này.

III. Phương pháp Nghiên cứu Phân tích Cấu trúc Rừng Bù Gia Mập

Các nghiên cứu về cấu trúc rừng và tái sinh rừng giúp hiểu rõ về quần xã thực vật rừng. Qua đó, ta có thể hiểu được tính đa dạng loài và hướng phát triển bền vững của hệ sinh thái rừng. Các công trình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đều tập trung vào xây dựng mô hình rừng chuẩn, ổn định, phục vụ công tác quản lý hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu về kinh tế, xã hội và sinh thái. Các yếu tố của cấu trúc rừng bao gồm: mật độ cây, chiều cao cây, đường kính thân cây, mạng hình phân bố, cấu trúc tuổi. Các tác giả đều quan tâm đến việc xây dựng một mô hình rừng chuẩn, ổn định phục vụ công tác quản lý hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu về kinh tế, xã hội và sinh thái.

3.1. Phương pháp Đánh giá Đặc điểm Tái sinh rừng tự nhiên

Các công trình nghiên cứu đã làm sáng tỏ việc nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh rừng thường xanh nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng. Trong phương thức rừng đều tuổi của Malayxia (MUS, 1945), nhiệm vụ đầu tiên được ghi trong lịch trình là điều tra tái sinh theo ô vuông 1/1000 mẫu Anh (4 m2), để biết xem tái sinh có đủ hay không và sau đó mới tiến hành các tác động tiếp theo. W (1952) đã tổng kết việc nghiên cứu tái sinh trên các ô dạng bản và phân bố tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới, đã kết luận cây tái sinh có dạng phân bố cụm, một số có dạng phân bố Poisson.

3.2. Ứng dụng Mô hình toán học vào Nghiên cứu phân bố cây rừng

Với xu thế chuyển từ nghiên cứu định tính sang nghiên cứu định lượng, thống kê toán học đã trở thành công cụ cho các nhà khoa học lượng hóa các quy luật của tự nhiên và xã hội. Trong các nghiên cứu về rừng tự nhiên, nghiên cứu định lượng quy luật phân bố số cây theo đường kính (N - D 1.3), phân bố số cây theo chiều cao (N - H) phân chia tầng thứ được nhiều tác giả thực hiện có hiệu quả, ngoài việc phản ánh cấu trúc nội tại của lâm phần làm căn cứ đề xuất các biện pháp kinh doanh còn làm cơ sở để điều tra, thống kê tài nguyên rừng.

IV. Kết quả Nghiên cứu Phân bố Thực vật Vườn quốc gia Bù Gia Mập

Kết quả nghiên cứu cho thấy thành phần loài cây phong phú và đa dạng tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Các loài cây được phân bố theo các tầng khác nhau, tạo nên cấu trúc rừng phức tạp. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt về tổ thành loài và mật độ cây giữa các trạng thái rừng khác nhau. Điều này cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn. Thành phần thực vật ở đây khá tương đồng với các Vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên khác trong khu vực. Nghiên cứu sâu hơn về thảm thực vật Bù Gia Mập sẽ góp phần bảo tồn sự đa dạng.

4.1. Đánh giá Tái sinh tự nhiên và Quần xã thực vật Bù Gia Mập

Nghiên cứu đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây trong khu vực nghiên cứu. Kết quả cho thấy khả năng tái sinh của một số loài cây còn hạn chế, đặc biệt là các loài cây gỗ lớn có giá trị kinh tế. Các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh bao gồm ánh sáng, độ ẩm, và sự cạnh tranh từ các loài cây khác. Xác định các biện pháp hỗ trợ tái sinh tự nhiên là cần thiết để đảm bảo sự phục hồi và phát triển của rừng.

4.2. Tác động của Yếu tố môi trường đến Phân tầng Rừng Bù Gia Mập

Nghiên cứu mô tả cấu trúc tầng thứ của rừng tự nhiên tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Cấu trúc tầng thứ ảnh hưởng đến sự phân bố ánh sáng, độ ẩm và các chất dinh dưỡng trong rừng. Rừng tự nhiên có nhiều tầng, khi tầng trên già cỗi, tàn lụi rồi tiêu vong thì tầng kế tiếp thay thế…trong mỗi chuỗi diễn thế tự nhiên như vậy, số lần thay thế tối đa cũng chỉ có thể là 3, vì rừng nhiều tầng tối đa cũng chỉ có thể có 3 tầng cây gỗ.

V. Ứng dụng Nghiên cứu Quản lý Rừng Bền vững Bù Gia Mập

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý rừng bền vững tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Các biện pháp này bao gồm: bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi rừng, và sử dụng hợp lý tài nguyên rừng. Nghiên cứu cũng giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của rừng và tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo vệ và phát triển rừng. Cần kết hợp các biện pháp khoa học và kinh nghiệm truyền thống để đạt hiệu quả cao nhất.

5.1. Biện pháp Bảo tồn Đa dạng sinh học và phục hồi rừng

Cần xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, bảo vệ các loài cây quý hiếm và các loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng. Các biện pháp phục hồi rừng bao gồm: trồng cây bản địa, khoanh nuôi bảo vệ rừng tự nhiên, và cải tạo đất. Cần có kế hoạch dài hạn và nguồn lực đầy đủ để thực hiện các biện pháp bảo tồn và phục hồi rừng một cách hiệu quả.

5.2. Đề xuất Giải pháp Phát triển Lâm nghiệp bền vững

Nghiên cứu này góp phần bổ sung những hiểu biết mới về cấu trúc và tái sinh tự nhiên quần xã thực vật rừng, tính đa dạng sinh vật và hướng phát triển bền vững hệ sinh thái rừng của vườn. Các giải pháp kỹ thuật tác động phù hợp nhằm phục hồi và phát triển diện tích rừng trên Phân khu phục hồi sinh thái. Kinh doanh rừng có hiệu quả thì một trong những công việc không thể thiếu là nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng.

VI. Kết luận và Hướng Nghiên cứu Cấu trúc Rừng Bù Gia Mập

Nghiên cứu về cấu trúc rừng tự nhiên tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập cung cấp thông tin quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn rừng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu sâu hơn, như tác động của biến đổi khí hậu, ảnh hưởng của khai thác gỗ, và hiệu quả của các biện pháp phục hồi rừng. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, và cộng đồng địa phương để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo và áp dụng kết quả vào thực tiễn.

6.1. Hướng Nghiên cứu Tác động của Biến đổi khí hậu và Khai thác gỗ

Nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến cấu trúc và chức năng của rừng. Điều tra ảnh hưởng của khai thác gỗ đến sự tái sinh và phục hồi của rừng. Các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và khai thác gỗ cần được nghiên cứu và áp dụng.

6.2. Đề xuất Biện pháp Bảo vệ và Phát triển Tài nguyên rừng

Phát triển các mô hình quản lý rừng cộng đồng hiệu quả. Nâng cao năng lực cho cán bộ lâm nghiệp và cộng đồng địa phương về quản lý rừng bền vững. Tăng cường kiểm tra, giám sát các hoạt động khai thác và sử dụng rừng. Các nghiên cứu về phân bố loài động vật và thành phần loài cây.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng tự nhiên tại vùng chuyển tiếp giữa Tây Nguyên và Đông Nam Bộ giữ vai trò xung yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ nguồn nước và bảo tồn nguồn gen sinh học quý hiếm. Vườn quốc gia Bù Gia Mập sở hữu tổng diện tích tự nhiên 26.032 ha, trong đó diện tích đất có rừng đạt 25.536 ha, chiếm tỷ lệ che phủ lên tới 98,1%. Nơi đây ghi nhận sự hiện diện phong phú của 724 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 362 chi, 109 họ và 359 loài động vật có xương sống. Tuy nhiên, các tác động lịch sử từ khai thác chọn và áp lực nương rẫy canh tác du canh trước đây đã làm suy thoái đáng kể cấu trúc lâm phần, làm xáo trộn quy luật tái sinh tự nhiên và làm giảm sút trữ lượng các loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế cao.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cấp bách về việc thiếu hụt cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác phục hồi rừng tại phân khu phục hồi sinh thái. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ quy luật cấu trúc tầng tán, phân bố số cây theo đường kính, phân bố theo chiều cao và đặc điểm tái sinh tự nhiên tại hai trạng thái rừng chiếm diện tích lớn là trạng thái phục hồi nghèo (IIB) và trạng thái trung bình (IIIA2). Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm trên phạm vi 22 ô tiêu chuẩn định vị tại tỉnh Bình Phước. Kết quả nghiên cứu cung cấp các chỉ số định lượng then chốt, hỗ trợ ban quản lý thiết lập các giải pháp lâm sinh chính xác, nâng cao độ tàn che từ mức 0,43 lên trên 0,70 và thúc đẩy tiến trình diễn thế rừng hướng đến trạng thái ổn định lâu dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ sinh thái học rừng nhiệt đới kết hợp các nguyên lý lâm học thực nghiệm của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước. Khung lý thuyết cấu trúc tầng tán kế thừa quan điểm phân chia cấu trúc thẳng đứng của Richards và Thái Văn Trừng, phân định lâm phần thành các tầng vượt tán (A1), tầng ưu thế sinh thái (A2), tầng dưới tán (A3), tầng cây bụi (B) và tầng thảm tươi (C). Để lượng hóa cấu trúc quần xã thực vật, nghiên cứu tích hợp các mô hình toán học giải tích như hàm phân bố giảm Mayer, hàm phân bố Weibull và hàm phân bố khoảng cách nhằm mô phỏng quy luật phân bố số cây theo đường kính ngang ngực và chiều cao vút ngọn.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

• Tiết diện ngang lâm phần: Tổng diện tích mặt cắt thân cây tại vị trí 1,3 m tính trên một đơn vị diện tích rừng.
• Chỉ số giá trị quan trọng: Chỉ số tổng hợp giữa tỷ lệ phần trăm mật độ và tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang nhằm xác định vị thế sinh thái của từng loài cây trong quần thể.
• Chỉ số đa dạng sinh học Simpson và Shannon-Wiener: Các đại lượng toán học phản ánh mức độ phong phú và tính đồng đều của các loài trong quần xã.
• Hình thái phân bố không gian: Quy luật sắp xếp vị trí tương đối giữa các cá thể cây rừng trên mặt phẳng nằm ngang theo chỉ số Clark-Evans.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra thực địa theo phương pháp lập ô tiêu chuẩn điển hình trên tuyến đại diện cho hai trạng thái rừng IIB và IIIA2. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 22 ô tiêu chuẩn với diện tích mỗi ô là 2.000 m² (kích thước 40m x 50m), tương đương tổng diện tích lấy mẫu tầng cây cao là 4,4 ha. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, tiến hành bố trí 5 ô dạng bản diện tích 16 m² (kích thước 4m x 4m) tại 4 góc và 1 ô ở tâm, tạo thành hệ thống 110 ô dạng bản để theo dõi cây tái sinh, cây bụi và thảm tươi. Phương pháp chọn mẫu điển hình được lựa chọn nhằm phản ánh chính xác các đặc trưng lâm học đặc thù của từng trạng thái diễn thế mà không bị phân tán bởi các yếu tố nhiễu địa hình cực đoan.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa thống kê sinh học và mô hình hóa toán học trên nền tảng phần mềm Excel và SPSS. Trước khi gộp số liệu lâm phần, nghiên cứu áp dụng tiêu chuẩn phi tham số Mann-Whitney U để so sánh từng cặp ô tiêu chuẩn và kiểm định Kruskal-Wallis để kiểm tra tính thuần nhất tổng thể về đường kính và chiều cao. Tiêu chuẩn Chi bình phương Pearson được dùng để kiểm định mức độ tương thích giữa tần số thực nghiệm và các hàm phân bố lý thuyết. Lý do lựa chọn các công cụ thống kê này là vì cấu trúc rừng tự nhiên nhiệt đới có độ biến động cao, dữ liệu thường không tuân theo quy luật phân bố chuẩn hoàn hảo, đòi hỏi các thuật toán kiểm định phi tham số để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc tầng cây cao có sự phân hóa rõ rệt giữa hai trạng thái rừng nghiên cứu. Tại trạng thái IIB, mật độ cây dao động từ 164 đến 358 cây/ha, đường kính ngang ngực bình quân đạt 17,11 cm, chiều cao vút ngọn bình quân đạt 11,22 m, tổng tiết diện ngang đạt 5,77 m²/ha và độ tàn che bình quân ở mức thấp 0,43. Ngược lại, trạng thái IIIA2 thể hiện tính chất của lâm phần phục hồi tốt hơn với mật độ từ 238 đến 344 cây/ha, đường kính bình quân đạt 21,95 cm, chiều cao bình quân đạt 16,12 m, tổng tiết diện ngang đạt 12,47 m²/ha và độ tàn che đạt 0,61. So sánh tương quan cho thấy tổng tiết diện ngang của trạng thái IIIA2 cao hơn trạng thái IIB tới 116,1%, phản ánh trữ lượng sinh khối vượt trội.

Thứ hai, cấu trúc phân tầng và tổ thành loài phản ánh rõ giai đoạn diễn thế. Trạng thái IIB chỉ hình thành 4 tầng rõ rệt, thiếu vắng tầng vượt tán A1; trong đó tầng dưới tán A3 chiếm ưu thế áp đảo với 76,6% tổng số cá thể, tầng ưu thế sinh thái A2 chỉ chiếm 14,5% và tầng cây bụi B chiếm 8,9%. Trong khi đó, trạng thái IIIA2 đã định hình cấu trúc 5 tầng hoàn chỉnh với tầng vượt tán A1 cao 16 đến 20 m gồm các cây họ Dầu và họ Tử vi, tầng A2 phát triển mạnh với độ tàn che 0,60 gồm các loài Bằng lăng, Trâm, Trường và Chò chai.

Thứ ba, quy luật phân bố số cây theo cỡ kính và chiều cao tuân thủ các mô hình toán học xác định. Phân bố số cây theo đường kính ở cả hai trạng thái đều mang dạng đường cong giảm liên tục hình chữ J, mô phỏng thích hợp nhất qua hàm phân bố khoảng cách và phương trình Mayer. Phân bố cây theo chiều cao ở trạng thái IIIA2 có dạng một đỉnh lệch rõ nét, được nắn chỉnh tối ưu bằng hàm Weibull với độ tin cậy thống kê cao khi kiểm định qua tiêu chuẩn Chi bình phương Pearson.

Thứ tư, lớp cây tái sinh tự nhiên thể hiện tiềm năng phục hồi lớn nhưng phân bố không gian chưa đồng đều. Cây tái sinh chủ yếu có nguồn gốc từ hạt chiếm trên 80%, phân bố chủ yếu theo dạng cụm dưới các khoảng trống tán rừng với chỉ số Clark-Evans nhỏ hơn 1.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về mật độ, độ tàn che và tiết diện ngang giữa trạng thái IIB và IIIA2 phản ánh tác động trực tiếp của cường độ can thiệp con người trong quá khứ. Trạng thái IIB hình thành chủ yếu sau nương rẫy bỏ hóa hoặc khai thác trắng, dẫn đến sự xâm chiếm ban đầu của các loài cây tiên phong ưa sáng, mọc nhanh như Thành ngạnh, Thẩu tấu, Cò ke với kích thước thân gỗ nhỏ tập trung ở cỡ kính 12 đến 18 cm. Trạng thái IIIA2 trải qua quá trình khai thác chọn nhẹ hơn nên vẫn giữ lại được các cá thể gỗ lớn thế hệ trước có đường kính trên 40 cm, đóng vai trò nguồn gieo giống quan trọng cho các loài cây chịu bóng và định cư dài ngày.

Khi biểu diễn dữ liệu thực nghiệm qua biểu đồ phân bố tần số đường kính, đường cong thực nghiệm của trạng thái IIIA2 thể hiện dạng răng cưa nhẹ do sự thiếu hụt cục bộ ở các cỡ kính trung bình từ 24 đến 32 cm. Hiện tượng này hoàn toàn phù hợp với các kết luận của các công trình lâm học nhiệt đới khi giải thích hậu quả của việc chặt chọn tập trung vào các cây gỗ thương phẩm có giá trị. Bảng ma trận tương quan sinh thái loài cho thấy mối liên kết dương chặt chẽ giữa các loài cây họ Dầu và họ Bằng lăng ở tầng ưu thế, tạo tiền đề vững chắc cho việc định hướng tái cấu trúc rừng tự nhiên thông qua các can thiệp lâm sinh chọn lọc.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, áp dụng biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có tác động làm giàu rừng trên toàn bộ 14.553 ha diện tích rừng hỗn giao và rừng thứ sinh nghèo kiệt. Mục tiêu cụ thể là nâng độ tàn che trung bình từ 0,43 lên 0,70 và gia tăng mật độ cây tái sinh mục đích lên trên 2.500 cây/ha. Thời gian triển khai thực hiện liên tục trong chu kỳ 5 năm từ 2008 đến 2013, do Ban Quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập làm chủ thể điều hành chính.

Thứ hai, thực hiện kỹ thuật tỉa thưa nuôi dưỡng và vệ sinh rừng cục bộ tại các lâm phần trạng thái IIIA2 có mật độ vượt quá 350 cây/ha. Tiến hành loại bỏ các cây phẩm chất xấu, cây bị sâu bệnh hoặc rỗng ruột chiếm khoảng 15% đến 20% lâm phần nhằm giải phóng không gian dinh dưỡng cho các loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao như Sao đen, Dầu song nàng, Giáng hương và Gõ đỏ. Hoạt động này cần được giám sát nghiêm ngặt bởi Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia trong giai đoạn 2008-2010.

Thứ ba, thiết lập 05 chốt trạm bảo vệ rừng cơ động tại các khu vực đầu nguồn suối Đăk Huýt và Đăk Ca nhằm kiểm soát triệt để tình trạng khai thác gỗ trái phép bằng cưa xăng và vận chuyển lâm sản đường thủy. Phấn đấu giảm thiểu 100% các vụ vi phạm lâm luật trong vùng lõi trong vòng 2 năm đầu triển khai.

Thứ tư, duy trì và mở rộng chính sách giao khoán quản lý bảo vệ rừng cho các đơn vị quân đội và cộng đồng địa phương, tiếp tục quản lý hiệu quả 4.700 ha rừng tự nhiên đã giao cho Đồn biên phòng 785 và lực lượng dân quân hai xã Đăk Ơ, Bù Gia Mập. Định kỳ hằng quý tiến hành kiểm tra nghiệm thu sinh khối và đa dạng sinh thái để chi trả dịch vụ môi trường rừng đầy đủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, ban quản lý các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên khu vực Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Luận văn cung cấp phương pháp luận thực chứng và các chỉ số cấu trúc cụ thể để xây dựng đề án quản lý rừng bền vững, phân vùng phục hồi sinh thái khoa học cho hơn 26.000 ha diện tích tương đồng.

Thứ hai, các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học và Quản lý tài nguyên rừng. Tài liệu mang lại bộ số liệu thực nghiệm phong phú về 724 loài thực vật cùng quy trình ứng dụng các mô hình toán học giải tích như hàm Mayer, Weibull trong mô phỏng cấu trúc lâm phần nhiệt đới.

Thứ ba, học viên cao học và sinh viên các trường đại học lâm nghiệp. Luận văn là hình mẫu chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa 22 ô tiêu chuẩn kết hợp 110 ô dạng bản, cũng như phương pháp xử lý số liệu phi tham số qua các kiểm định Mann-Whitney và Kruskal-Wallis.

Thứ tư, các chuyên viên hoạch định chính sách thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh. Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng quy chuẩn kỹ thuật phục hồi rừng thứ sinh và chính sách giao khoán bảo vệ rừng gắn với sinh kế đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Cấu trúc tầng tán của trạng thái rừng phục hồi IIB có điểm gì khác biệt so với rừng nguyên sinh? Trạng thái IIB là rừng phục hồi sau nương rẫy và khai thác trắng nên cấu trúc tầng tán bị đơn giản hóa, chỉ có 4 tầng và hoàn toàn thiếu vắng tầng vượt tán A1. Tầng dưới tán A3 chiếm ưu thế áp đảo tới 76,6% tổng số cây với chiều cao từ 8 đến 15 m, trong khi tầng ưu thế A2 chỉ chiếm 14,5% và độ tàn che đạt mức thấp 0,43.

Tại sao tổng tiết diện ngang của trạng thái IIIA2 lại cao gấp hơn hai lần trạng thái IIB? Tổng tiết diện ngang của trạng thái IIIA2 đạt 12,47 m²/ha so với 5,77 m²/ha ở trạng thái IIB là do trạng thái IIIA2 còn lưu giữ được các cây gỗ lớn thế hệ trước có đường kính trên 40 cm thuộc họ Dầu và họ Tử vi. Ngược lại, trạng thái IIB chủ yếu gồm cây tiên phong đường kính nhỏ tập trung ở cỡ kính 12 đến 18 cm.

Mô hình toán học nào mô tả chính xác nhất quy luật phân bố số cây theo đường kính tại khu vực nghiên cứu? Quy luật phân bố số cây theo cỡ kính ở cả hai trạng thái đều tuân theo dạng đường cong giảm liên tục hình chữ J. Mô hình hàm phân bố khoảng cách và phương trình Mayer biểu diễn tốt nhất cấu trúc này với độ tin cậy cao, đã được kiểm chứng không có sự sai khác qua tiêu chuẩn Chi bình phương Pearson ở mức xác suất 0,05.

Hiện trạng đa dạng thực vật bậc cao tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập được ghi nhận cụ thể ra sao? Nghiên cứu ghi nhận 724 loài thực vật thuộc 362 chi, 109 họ thuộc 6 ngành thực vật bậc cao. Trong đó, ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 686 loài (chiếm 94,8% tổng số loài), có mặt 18 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam như Cẩm lai Bà Rịa, Gõ đỏ, Trầm hương và Giáng hương quả to.

Kỹ thuật lâm sinh nào được ưu tiên hàng đầu để phục hồi các diện tích rừng nghèo kiệt? Biện pháp kỹ thuật then chốt là khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng bổ sung làm giàu rừng bằng các loài cây bản địa có giá trị. Đồng thời tiến hành điều tiết độ tàn che lên trên 0,70 và thiết lập mạng lưới tuần tra nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn hoàn toàn việc sử dụng cưa xăng khai thác gỗ bất hợp pháp.

Kết luận

• Luận văn đã định lượng hóa toàn diện các đặc trưng cấu trúc lâm phần và tái sinh tự nhiên trên diện tích 4,4 ha ô tiêu chuẩn tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập, làm sáng tỏ sự phân hóa sinh thái giữa hai trạng thái IIB và IIIA2.
• Chứng minh tính phù hợp vượt trội của các hàm toán học giải tích như Mayer, Weibull và hàm phân bố khoảng cách trong việc mô phỏng quy luật phân bố số cây theo đường kính và chiều cao của rừng tự nhiên nhiệt đới.
• Xác lập cơ sở khoa học sinh thái cho thấy trạng thái IIIA2 có tổng tiết diện ngang đạt 12,47 m²/ha, cao hơn 116,1% so với trạng thái IIB (5,77 m²/ha), chỉ ra hướng đi phục hồi rừng thông qua nuôi dưỡng thế hệ cây kế cận.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản trị bảo tồn đồng bộ, bao gồm làm giàu 14.553 ha rừng hỗn giao, tỉa thưa nuôi dưỡng và giao khoán bảo vệ 4.700 ha rừng trọng điểm.
• Khuyến nghị các nhà quản lý lâm nghiệp và cơ quan nghiên cứu tiếp tục triển khai quan trắc định kỳ mạng lưới ô tiêu chuẩn định vị trong giai đoạn 2008-2015 nhằm đánh giá động thái diễn thế rừng dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Việc nghiên cứu về rừng tự nhiên được rất nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm, các nghiên cứu này đóng góp rất lớn vào xây dựng các mô hình chuẩn, cơ sở khoa học và lý luận cho công tác quản lý rừng. Tuy nhiên, đối tượng rừng tự nhiên rất đa dạng, phức tạp về thành phần tổ thành loài, cấu trúc tầng tán.ở các vùng địa lý khác nhau hình thành nên kiểu rừng riêng biệt. Vì vậy, việc nghiên cứu về các đặc điểm cấu trúc rừng luôn được quan tâm xem xét hàng đầu trong công tác quản lý kinh doanh rừng.

Tác giả xin trình bày một vài vấn đề nghiên cứu trong và ngòai nước làm cơ sở khoa học và lý luận cho nghiên cứu thực tiễn tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Trên thế giới: 1.1 Nghiên cứu cấu trúc Rừng tự nhiên là một hệ sinh thái cực kỳ phức tạp, bao gồm nhiều thành phần sinh vật với các quy luật sắp xếp khác nhau theo không gian và thời gian. Cấu trúc rừng là một nhân tố sinh thái và là kết quả của quá trình chọn lọc, đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật, giữa thực vật với hoàn cảnh sống xảy ra ngoài tự nhiên. Các yếu tố của cấu trúc rừng bao gồm: mật độ, tầng phiến, tầng thứ, mạng hình phân bố, cấu trúc tuổi….

Trên quan điểm sinh thái, cấu trúc rừng là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng tiến tới phát triển bền vững trong lâm nghiệp. Việc nghiên cứu cấu trúc rừng tự nhiên được nhiều tác giả trong và ngoài nước đề cập đến từ những năm đầu của thế kỷ XX. Nhìn chung, các tác giả đều quan tâm đến việc xây dựng một mô hình rừng chuẩn, ổn định phục vụ công tác quản lý hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu về kinh tế, xã hội và sinh thái. Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng Nghiên cứu cơ sở sinh thái cấu trúc rừng điển hình là Baur G.

(1964) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa trong luan.phuoc download by : [e-mail] 4 đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Catinot (1965) [2] nghiên cứu cấu trúc hình thái rừng thông qua việc biểu diễn các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến.tác giả cho rằng muốn ổn định hệ sinh thái rừng nhất thiết phải nắm vững quy luật vận động, biết cách điều tiết mối qua hệ trong sự phức tạp. Khái niệm hệ sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học. Theo các quan điểm trên, các tác giả đã làm sáng tỏ các khái niện về hệ sinh thái rừng và đây là những cơ sở nghiên cứu các nhân tố cấu trúc đứng trên quan điểm sinh thái học.

Về mô tả hình thái cấu trúc rừng: Rừng mưa nhiệt đới đã được nhiều nhà khoa học đi sâu nghiên cứu, như: Catinot R. Các tác giả đã biểu diễn hình thái cấu trúc rừng bằng những phẫu diện đồ ngang và đứng. Các nhân tố cấu trúc được mô tả theo các khái niệm: dạng sống, tầng phiến. Rollet (1971) đã đưa ra hàng loạt phẫu đồ mô tả cấu trúc hình thái rừng mưa, như tương quan giữa chiều cao với đường kính D1.3, tương quan giữa đường kính tán với đường kính D1.3 và biểu diễn chúng bằng các hàm hồi quy.