chương I, Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày 27/04/1999) 2. Khái niệm hành vi ngƣời tiêu dùng Theo Philip Kotler, hành vi ngƣời tiêu dùng đƣợc định nghĩa: “Một tổng thể những hành động diễn biến trong suốt quá trình kể từ khi nhận biết nhu cầu cho tới khi mua và sau khi mua sản phẩm". Nói cách khác,hành vi của ngƣời tiêu dùng là cách thức các cá nhân ra quyết định sẽ sử dụng các nguồn lực sẵn có của họ (thời gian, tiền bạc, nỗ lực nhƣ thế nào cho các sản phẩm tiêu dùng. Theo Hiệp hội Marketing Hoa Kỳ, hành vi ngƣời tiêu dùng chính là sự tác động qua lại giữa các yếu tố kích thích của môi trƣờng với nhận thức và hành vi của con ngƣời mà qua sự tƣơng tác đó, con ngƣời thay đổi cuộc sống của họ.
Theo cách 9 định nghĩa này, khái niệm hành vi ngƣời tiêu dùng đƣợc nhìn dƣới góc độ tính tƣơng tác, tác động qua lại lẫn nhau giữa con ngƣời và môi trƣờng bên ngoài. Theo sách Hành vi ngƣời tiêu dùng – Nhà xuất bản Tài chính xuất bản năm 2013 thì “Hành vi ngƣời tiêu dùng phản ánh tổng thể các quyết định của ngƣời tiêu dùng đối với việc thu nhận, tiêu dùng, loại bỏ hàng hóa, bao gồm sản phẩm, dịch vụ, hoạt động và ý tƣởng, bởi c c đơn vị ra quyết định (con ngƣời) theo thời gian” Theo đó hành vi ngƣời tiêu dùng là một tiến trình gồm một chuỗi hành động từ việc lựa chọn, mua hàng, lƣu trữ, sử dụng và loại bỏ sản phẩm hoặc dịch vụ của khách hàng nói chung. Để thực hiện mỗi hành vi này, ngƣời ta cho rằng khách hàng phải trải qua một quá trình ra quyết định tƣơng ứng. Các bƣớc trong quá trình quyết định đó có thể là nhận diện nhu cầu, tìm kiếm thông tin.cho đến khi đƣa quyết định cuối cùng.
Vì đó là một tiến trình rất năng động nên khi phân tích các bƣớc này bao giờ chúng ta cũng đặt các quyết định đó trong bối cảnh không gian và thời gian cụ thể. Thông tin từ mỗi bƣớc này đều có ý nghĩa với ngƣời làm Marketing. Tóm lại, tất cả các định nghĩ về Hành vi ngƣời tiêu dùng đều tập trung vào các khía cạnh của quá trình nhận biết, tìm kiếm thông tin, đánh giá mua hàng, phản ứng sau mua của ngƣời tiêu dùng và mối quan hệ biện chứng giữa quá trình đó với các yếu tố bên ngoài tác động trực tiếp, gián tiếp vào nó. ô hình hành vi ngƣời tiêu dùng Mỗi ngày, ngƣời tiêu dùng thực hiện khá nhiều các quyết định mua.
Hầu hết những ngƣời làm Marketing đều quan tâm nghiên cứu về các quyết định mua của ngƣời tiêu dùng, nhằm để trả lời những câu hỏi nhƣ: ngƣời tiêu dùng mua gì, họ mua ở đâu, mua nhƣ thế nào, số lƣợng bao nhiêu, giá cả thế nào, họ mua khi nào và tại sao mua. Theo Phillip Kotler thì hành vi mua sắm của ngƣời tiêu dùng đƣợc mô tả nhƣ sau: 10 Hộp đen của ngƣời mua Các tác Các tác Đặc điểm Tiến trình C c đ p ứng nhân nhân của qu ếtđịnh của ngƣời marketin khác ngƣời mua của ngƣời mua mua Sản phẩm Kinh tế Văn hóa Nhận biết nhu cầu Chọn sản phẩm g Giá cả Công nghệ Xã hội Tìm kiếm thông tin Chọn nhãn hiệu Phân phối Chính trị Cá tính Đánh giá phƣơng Chọn nơi mua Cổ động Văn hóa Tâm lý án Quyết định mua Thời gian mua Hành vi sau mua Số lƣợng mua (Nguồn: Phillip Kotler, Nguyên lý tiếp thị NXBTK 2004) Hình2. Mô hình hành vi của người tiêu dùng Từ mô hình hành vi của ngƣời tiêu dùng ta thấy: các tác nhân marketing (bao gồm: sản phẩm, giá cả, phân phối, cổ động) và các tác nhân khác là những nhân tố và hiện tƣợng trong môi trƣờng của ngƣời tiêu dùng (bao gồm: môi trƣờng kinh tế, công nghệ, chính trị và văn hóa. Tất cả những tác nhân này tác động vào “hộp đen” của ngƣời mua, tức là tác động vào những đặc điểm của ngƣời mua (bao gồm: văn hóa, xã hội, cá tính và tâm lý cũng nhƣ tiến trình quyết định của ngƣời mua (bao gồm: nhận thức vấn đề, tìm kiếm thông tin, đánh giá các phƣơng án, quyết định mua, hành vi sau mua) ở đây chúng gây ra những đáp ứng cần thiết từ phía ngƣời mua và kết quả là đƣa đến một quyết định mua sắm nhất định (chọn loại sản phẩm, nhãn hiệu, nơi mua, số lƣợng và thời gian mua).
Các yếu tố ảnh hƣởng đến hành vi ngƣời tiêu dùng Việc mua sắm của ngƣời tiêu dùng chịu tác động mạnh mẽ của 4 nhóm yếu tố cơ bản, bao gồm: văn hóa, xã hội, cá nhân và tâm lý. Đa số những yếu tố này là không thể kiểm soát đƣợc, nhƣng chúng cần phải đƣợc phân tích cẩn thận và xem xét những ảnh hƣởng của chúng đến hành vi của ngƣời tiêu dùng. Các yếu tố này đƣợc mô tả nhƣ sau: 11 Văn hóa Xã hội - Nền văn hóa - Nhóm tham Cá nhân khảo - Tuổi tác Tâm lý - Nghề nghiệp - Động cơ - - Hoàn cảnh Nhận thức Người mua kinh tế - Nhánh văn hóa - Gia đình - Kiến thức - Phong cách sống - Niềm tin - Vai trò và đia vi - Nhân cách và và độ thái - Tầng lớp xã hội ý niệm bản thân (Nguồn: Phillip Kotler, Nguyên lý tiếp thị NXBTK 2004) Hình 2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi người tiêu dùng Các yếu tố văn hóa Các yếu tố văn hóa có sự ảnh hƣởng sâu rộng nhất đến hành vi của ngƣời tiêu dùng.
Các yếu tố này bao gồm: văn hóa, nhánh văn hóa và tầng lớp xã hội của ngƣời tiêu dùng. - Văn hóa: là toàn bộ những giá trị, niềm tin, truyền thống và chuẩn mực đƣợc hình thành và gắn liền với một xã hội, một chế độ, một tôn giáo hay dân tộc nhất định, đƣợc lƣu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tác động đến cách thức ứng xử chung của tất cả các cá nhân thuộc một xã hội cụ thể. Nó là yếu tố quyết định cơ bản nhất những mong muốn và hành vi của một ngƣời. Những điều cơ bản nhƣ giá trị, sự cảm nhận, sự ƣa thích, thói quen, tác phong, hành vi ứng xử mà chúng ta quan sát đƣợc qua việc mua sắm và tiêu dùng đều chứa đựng bản sắc văn hóa.
- Nhánh văn hóa: chính là bộ phận cấu thành nhỏ hơn của một nền văn hóa. Nhánh văn hóa tạo nên những đặc điểm đặc thù hơn cho những thành 12 viên của nó. Ngƣời ta có thể phân chia nhánh văn hóa theo các tiêu thức nhƣ: địa lí, dân tộc, tôn giáo. Các nhánh văn hóa khác nhau có lối sống riêng, phong cách tiêu dùng riêng và tạo nên những phân khúc thị trƣờng quan trọng.
- Tầng lớp xã hội: là một nhóm bao gồm những ngƣời có những địa vị tƣơng đƣơng trong một xã hội. Giai tầng xã hội của một ngƣời đƣợc xác định theo nghề nghiệp, thu nhập, của cải, học vấn và định hƣớng giá trị. Một xã hội phân hóa thành nhiều giai tầng, các giai tầng có địa vị cao thấp khác nhau. Những ngƣời thuộc cùng một tầng lớp xã hội có khuynh hƣớng hành động tiêu dùng giống nhau hơn so với những ngƣời thuộc hai tầng lớp xã hội khác nhau.
C c ếu tố xã hội Hành vi của ngƣời tiêu dùng cũng chịu ảnh hƣởng của những yếu tố xã hội nhƣ: các nhóm tham khảo, gia đình, vai trò và địa vị xã hội. - Nhóm tham khảo: là những nhóm có ảnh hƣởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến thái độ và hành vi của ngƣời tiêu dùng. Nhóm tham khảo có thể là gia đình, bạn bè, hàng xóm láng giềng, đồng nghiệp,. mà ngƣời tiêu dùng có quan hệ giao tiếp thƣờng xuyên.
Các nhóm này gọi là nhóm sơ cấp, có tác động chính đến thái độ hành vi ngƣời đó thông qua việc giao tiếp thân mật thƣờng xuyên. Ngoài ra, còn một số nhóm có ảnh hƣởng ít hơn nhƣ: công đoàn, tổ chức đoàn thể. - Gia đình: các thành viên trong gia đình là nhóm tham khảo có ảnh hƣởng lớn nhất đến hành vi ngƣời tiêu dùng. Thứ nhất, gia đình định hƣớng gồm bố mẹ của ngƣời tiêu dùng.
Tại gia đình này ngƣời tiêu dùng sẽ đƣợc định hƣớng bởi các giá trị văn hóa, truyền thống, danh dự, lòng tự trọng,. Thứ hai, gia đình hôn phối gồm vợ hoặc chồng, con cái. Mức ảnh hƣởng của gia đình hôn phối trong việc quyết định loại hàng hóa sẽ mua là rất quan trọng. 13 - Địa vị xã hội: đƣợc xác định bằng một hay nhiều các yếu tố kinh tế - xã hội nhƣ: trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập và nhiều yếu tố khác nhƣ: quyền lực chính trị, quân sự, kinh tế,.
Lối tiêu dùng của một ngƣời phụ thuộc khá nhiều vào địa vị xã hội của họ, đặc biệt là các mặt hàng có tính thể hiện cao nhƣ quần áo, giày dép, xe cộ,. Những ngƣời có địa vị xã hội nhƣ thế nào thƣờng tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ tƣơng ứng nhƣ thế đó. Những ngƣời có địa vị xã hội cao chi tiêu nhiều hơn vào hàng hóa xa xỉ, cao cấp hơn những ngƣời có địa vị xã hội thấp. C c ếu tố c nh n Quyết định của ngƣời tiêu dùng còn chịu ảnh hƣởng của những đặc điểm cá nhân, đáng kể nhất là tuổi tác, nghề nghiệp, hoàn cảnh kinh tế, phong cách sống, nhân cách và ý niệm về bản thân.
- Tuổi tác: ngƣời ta vẫn thƣờng mua những hàng hóa và dịch vụ khác nhau ngay cả khi phục vụ cho những nhu cầu giống nhau trong suốt cuộc đời. Cùng là nhu cầu ăn uống nhƣng khi còn trẻ họ sẽ ăn đa dạng loại thức ăn hơn, trong khi về già họ thƣờng có xu hƣớng kiêng một số loại thực phẩm. Thị hiếu của con ngƣời về thức ăn, quần áo, những dụng cụ phục vụ cho sinh hoạt và các loại hình giải trí,. cũng tuỳ theo tuổi tác.
Chính vì vậy, tuổi tác quan hệ chặt chẽ đến việc lựa chọn các hàng hóa. - Nghề nghiệp: là một trong những điều kiện tiên quyết ảnh hƣởng đến cách thức tiêu dùng. Do đặc điểm của nghề nghiệp, ngƣời tiêu dùng có những nhu cầu khác nhau về hàng hoá tiêu dùng cá nhân, khác nhau về sản phẩm, chất lƣợng, giá cả và tính cấp thiết, khác nhau cả về cách thức mua sắm. Mỗi nghề nghlệp có mức thu nhập khác nhau nên mức chi tiêu cũng khác nhau, ví dụ nhƣ đối với việc mua quần áo thì công nhân có nhu cầu mua quần áo có tính năng bền, màu sẩm nhiều hơn, trong khi những ngƣời làm công việc quản lý thƣờng mua quần áo nhìn sang trọng, quý phái.