CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Lý do chọn đề tài và mục tiêu nghiên cứu Việt Nam, một đất nước với lợi thế lực lượng lao động trẻ tuổi và giá rẻ, cộng với những chính sách thu hút và luật bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài đang ngày càng cải thiện đã giúp nước ta trở thành điểm đến hấp dẫn thu hút đầu tư nước ngoài trong những năm gần đây. Từ đó giúp thu nhập đầu người ngày càng được tăng cao và thói quen chi tiêu mạnh tay, yêu thích những trải nghiệm mới đã làm thay đổi nhiều thị trường bán lẻ Việt Nam. Theo kết quả khảo sát năm 2015 của Cục TMĐT và CNTT, giá trị mua hàng của một người mua hàng trực tuyến trong năm ước đạt 160 USD, doanh số TMĐT B2C đạt khoảng 4,07 tỷ USD, tăng 37% so với năm trước đó, chiếm khoảng 2,8% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước. Phần lớn người mua hàng trực tuyến vẫn lựa chọn hình thức thanh toán tiền mặt với 91% đối tượng khảo sát cho biết có sử dụng phương thức này, tiếp theo là 48% sử dụng phương thức chuyển khoản qua ngân hàng, 20% người tham gia khảo sát cho biết từng sử dụng các loại thẻ thanh toán.
Luận văn thạc sĩ Kinh tế Hình 1.1 Các hình thức thanh toán chủ yếu người mua hàng trực tuyến sử dụng Nguồn: Báo cáo Thương mại điện tử Việt Nam năm 2015 – Cục Thương Mại Điện Tử và Công Nghệ Thông Tin, Bộ Công Thương Sự bùng nổ của thương mại điện tử đã góp phần cho thị trường bán lẻ càng trở nên sôi động, phong phú, tạo cho người tiêu dung nhiều trải nghiệm mới và thú vị hơn. Đi đôi với sự phát triển của thị trường bán lẻ thì nhu cầu về các phương thức thanh toán ngày càng linh hoạt, mang đến sự thuận tiện, nhiều lợi ích và an toàn cho người tiêu dùng càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. 2 Thanh toán không dùng tiền mặt là một xu hướng phổ biến và được nhiều nước trên thế giới khuyến khích sử dụng, đặc biệt đối với kênh thương mại bán lẻ. Chính phủ Việt Nam trong 10 năm trở lại đây cũng đã nhìn ra xu hướng và có nhiều chính sách khuyến khích phù hợp đối với thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt: Quyết định số 2545/2016/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2016 – 2020 Quyết định số 291/2006/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2006 – 2010 và định hướng đến năm 2020.
Ban hành nghị định số 161/NĐ-CP ngày 28/12/2006 quy định định về thanh toán bằng tiền mặt, phí giao dịch tiền mặt và việc rút tiền mặt với số tiền lớn bằng Đồng Việt Nam trong giao dịch, thanh toán tại Việt Nam. Ban hành chỉ thị số 20/2007/CT-TTg ngày 24/08/2007 về trả lương qua tài khoản cho các đối tượng hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Quyết định số 2453/QĐ – TTg ngày 27/12/2011 phê duyệt Đề án đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2011 – 2015. Trên thị trường Việt Nam hiện nay, các tổ chức tín dụng, ngân hàng, các công ty chuyển mạch, công ty tài chính và nhiều tổ chức phi ngân hàng đang đua nhau ra Luận văn thạc sĩ Kinh tế mắt nhiều sản phẩm thanh toán bán lẻ ngày càng hiện đại và đáp ứng nhu cầu thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt của người tiêu dùng Việt Nam như là thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, ngân hàng điện tử, ví điện tử.
Trong những năm gần đây, ngành công nghiệp thanh toán bán lẻ Việt Nam đã có nhiều bước tiến và thành tựu đáng kể với sự tăng trưởng nhanh chóng số lượng thẻ thanh toán và thẻ tín dụng phát hành, sự ra mắt của nhiều trang cung cấp ví điện tử như Ngân lượng, Ví momo, Bảo Kim. hay nhiều ví điện tử lớn trên thế giới như Paypal với số lượng giao dịch ngày một tăng nhanh, đồng thời ngày càng có nhiều đại lý chấp nhận thanh toán thẻ, ví điện tử và ngân hàng điện tử tại các cửa hàng bán lẻ cũng như các trang bán hàng trực tuyến. Bên cạnh đó, ngày càng nhiều chương trình khuyến mãi giảm giá, hay bán hàng trả góp được triển khai do sự hợp tác của các ngân hàng phát hành thẻ, ngân hàng thanh toán thẻ và các đại lý chấp nhận thẻ. Tất cả đều nhằm mục đích mang đến sự trải nghiệm mới dành cho người tiêu dùng, cũng như thúc đẩy doanh số bán hàng của các đại lý và tăng thu nhập cho ngân hàng và các tổ chức tài chính, tổ chức phi ngân hàng.
Tuy nhiên tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán chính, quan trọng được người tiêu dùng thường xuyên sử dụng trong thanh toán bán lẻ hàng ngày. Do đó, với mong muốn tìm hiểu kỹ hơn các yếu tố nào đang tác động đến ý định sử dụng các thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt, qua đó hiểu được các rào cản nào đang ảnh hưởng đến việc người tiêu dùng sử dụng thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt. 3 Tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu “Các nhân tố tác động đến ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt của người tiêu dùng tại TP Hồ Chí Minh”.2 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung: tìm hiểu các nhân tố tác động đến ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt của người tiêu dùng tại TP Hồ Chí Minh. Mục tiêu cụ thể: Xác định mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt của người tiêu dùng tại TP Hồ Chí Minh.
Đo lường tác động của các nhân tố chính đến ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt Từ đó đưa ra một số kiến nghị đối với NHNN, các ngân hàng thương mại, các đại lý chấp nhận thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt và người tiêu dùng trong việc gia tăng khách hàng sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt.3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Luận văn thạc sĩ Kinh tế Đối tượng nghiên cứu là ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt của người tiêu dùng tại TP Hồ Chí Minh. Phạm vi của đề tài nghiên cứu: Các phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt, trong đó chỉ tập trung nghiên cứu thanh toán thẻ như thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, thẻ ATM, thanh toán chuyển khoản điện tử và ví điện tử. Đối tượng khảo sát: bao gồm cả nam và nữ, độ tuổi từ 18 đến 60. Không gian: nghiên cứu tại khu vực TP Hồ Chí Minh Thời gian: từ tháng 06/ 2016 đến tháng 05/2017 1.4 Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu định tính: sử dụng kỹ thuật phỏng vấn chuyên gia và thảo luận nhóm.
Mục đích: để xác định được đúng đắn các yếu tố tác động đến ý định sử dụng phương thức thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt và hoàn thiện bảng câu hỏi khảo sát. Nghiên cứu định lượng: sử dụng kỹ thuật phỏng vấn trực diện và phỏng vấn thông qua mạng Internet (bảng câu hỏi điện tử) để thu thập thông tin từ khách hàng. 4 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương 2 tác giả tìm hiểu về các khái niệm, quy trình và vai trò thanh toán bản lẻ không dùng tiền mặt, thực trạng hoạt động thanh toán bán lẻ không dùng tiền mặt ở Việt Nam bao gồm các phương thức: thanh toán thẻ, thanh toán chuyển khoảng điện tử và ví điện tử. Tiếp theo, tìm hiểu về các lý thuyết, các mô hình nghiên cứu trước đây của các tác giả trong và ngoài nước có liên quan kết hợp với các yếu tố riêng của thị trường Việt Nam nói chung và tại TP.
HCM nói riêng để đưa ra mô hình nghiên cứu đề xuất và mô tả các giả thiết của mô hình nghiên cứu đề xuất.1 Thanh toán bán lẻ Thanh toán bán lẻ là một thuật ngữ dùng để chỉ những thanh toán được thực hiện giữa các chủ thể phi ngân hàng như là giữa các cá nhân, giữa các tổ chức, hoặc giữa cá nhân và tổ chức (Cronin và McGuinness, 2010). ECB định nghĩa những thanh toán bán lẻ là những thanh toán tiêu dùng chủ yếu thường liên quan đến giá trị nhỏ và có tính khẩn cấp. Luận văn thạc sĩ Kinh tế Thanh toán bán lẻ là loại hình thanh toán được sử dụng hàng ngày với số lượng lớn các giao dịch có giá trị trung bình và thấp, và ít nhất một bên liên quan trong giao dịch bất kể là người trả tiền hay người nhận tiền, không phải là một định chế tài chính. Lẽ đó, đối tượng thanh toán bán lẻ có thể bao gồm những người tiêu dùng cá nhân, doanh nghiệp và cơ quan chính phủ, và họ sẽ là người trả tiền đối với những giao dịch này, nhưng trở thành người nhận tiền trong những giao dịch khác.
Tùy thuộc vào mối quan hệ trả - nhận tiền, thanh toán bán lẻ có thể được phân loại thành các loại hình khác nhau, gồm: P2P, B2B, G2G; và P2B, P2G, B2G hoặc ngược lại.1 Các hình thức thanh toán bán lẻ Nguồn: Committee on Payments and Market Infrastructures, World Bank 5 Thanh toán bán lẻ khác biệt với thanh toán bán buôn bởi nó gồm nhiều hình thức giao dịch đa dạng. Người tiêu dùng có thể thực hiện nhiều thanh toán tại các cửa hàng, tại máy bán hàng tự động hoặc những điểm bán hàng khác (point of sale POS). Hay cũng có thể là thanh toán trực tiếp giữa người tiêu dùng gọi là thanh toán P2P, và người thanh toán và người được thanh toán phải ở cùng một nơi. Còn những hình thức thanh toán từ xa khác khi người thanh toán và người được thanh toán không cần phải ở cùng một nơi để thực hiện giao dịch như là thanh toán hóa đơn, tiền lương và những hình thức thanh toán tự động gia hạn khác, cũng như một hình thức chuyển tiền.
Nói chung, mỗi thanh toán bán lẻ bản chất là chuyển tiền giữa người thanh toán và người được nhận thanh toán, có thể được thực hiện bằng tiền mặt hoặc không phải tiền mặt. Vài thập niên trở lại đây, những công cụ thanh toán mới xuất hiện, vì vậy ngày càng mở rộng thêm sự lựa chọn các phương thức thanh toán cho người tiêu dùng.